Αν και άλλες αίθουσες είχαν ήδη ανακαινιστεί, αυτή είναι η πρώτη γκαλερί που εγκαινιάζεται μετά τη θεαματική κλοπή των κοσμημάτων της γαλλικής κορώνας στις 19 Οκτωβρίου. Εκείνη την ημέρα, τέσσερις άνδρες εισέβαλαν με τη βοήθεια σκάλας από μπαλκόνι που οδηγεί στη γκαλερί του Απόλλωνα, έσπασαν τις προθήκες με εργαλεία και αφαίρεσαν επτά πολύτιμα αντικείμενα, διαφεύγοντας από το ίδιο σημείο.

Η ληστεία, που διήρκεσε μόλις επτά λεπτά, αποκάλυψε σοβαρά κενά ασφαλείας στο μεγαλύτερο και πλέον επισκέψιμο μουσείο του κόσμου. Στη συνέχεια ήρθαν στο φως και τα προβλήματα φθοράς σε αρκετές αίθουσες. Έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου, που δημοσιεύθηκε λίγο μετά το περιστατικό, κατηγόρησε το Λούβρο πως τα τελευταία χρόνια έδινε προτεραιότητα στην αγορά έργων τέχνης και την προσέλκυση επισκεπτών εις βάρος της ασφάλειας και της συντήρησης των αιθουσών.

Πριν δύο εβδομάδες, το μουσείο έκλεισε την γκαλερί Καμπάνα, όπου φιλοξενείται η συλλογή ελληνικής κεραμικής, λόγω κινδύνου κατάρρευσης. Οι εργασίες στην αίθουσα «Πέντε Ήπειροι» είχαν ξεκινήσει νωρίτερα, αλλά πλέον καλύπτουν όλες τις ανάγκες. «Εγκαινιάζουμε μια αίθουσα πλήρως ανακαινισμένη και φυσικά δώσαμε ιδιαίτερη έμφαση στα ζητήματα ασφαλείας», δήλωσε με νόημα στους δημοσιογράφους η πρόεδρος του Λούβρου, Laurence des Cars, κατά την προ-εγκαίνια επίσκεψη.

Νέα πρόσβαση και αποσυμφόρηση για τους επισκέπτες

Η συλλογή της ισπανικής ζωγραφικής βρίσκεται στον πρώτο όροφο της γκαλερί και πλέον οι επισκέπτες θα έχουν απευθείας πρόσβαση από την Porte des Lions, στην πλευρά του Σηκουάνα, που επίσης ανοίγει για το κοινό. «Αυτό θα βοηθήσει να αποσυμφορηθεί σημαντικά η κεντρική είσοδος μέσω της πυραμίδας», εξήγησε η Laurence des Cars, που έχει δεχθεί σφοδρή κριτική μετά τη ληστεία.

Η συλλογή περιλαμβάνει έργα των Murillo, Zurbarán, Ελ Γκρέκο και Goya, κυρίως από τον 17ο και 18ο αιώνα. «Με την ευκαιρία του κλεισίματος αποκαταστάθηκαν αρκετά έργα. Πολλά πλαίσια ήταν φθαρμένα ενώ το βερνίκι είχε σκουρύνει καλύπτοντας τα χρώματα», αναφέρει η επιμελήτρια Charlotte Chastel-Rousseau.

Σύμφωνα με την ίδια, η συλλογή αριθμεί περίπου 200 έργα, αλλά προς το παρόν εκτίθενται σχεδόν 100. Τα υπόλοιπα, μεταξύ αυτών πολλά του Murillo, θα παρουσιαστούν την άνοιξη μετά την αποκατάσταση. Όλα τα έργα ισπανικής ζωγραφικής συγκεντρώνονται στη νέα γκαλερί «εκτός από κάποιον Goya».

Αναδεικνύονται σπάνια έργα και νέος σχεδιασμός

Ορισμένα έργα εκτίθενται για πρώτη φορά μετά από χρόνια. Τέσσερις χαλκογραφίες της σειράς Disparates του Goya (1815-1823), αποκτήθηκαν το 2011 αλλά δεν είχαν παρουσιαστεί ξανά μέχρι σήμερα. Η αίθουσα είχε υποστεί εκτεταμένες φθορές: ανανεώθηκαν οι ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, ανασχεδιάστηκε ο τρόπος έκθεσης των έργων και ενισχύθηκε η ασφάλεια. «Η ανακαίνιση ήταν αφορμή να δοθεί αξία στη συλλογή», τονίζει η επιμελήτρια.

Η ισπανική ζωγραφική μοιράζεται τον χώρο με την ιταλική ενώ στη γκαλερί φιλοξενούνται επίσης πάνω από 100 αντικείμενα από την Αφρική, την Ασία ή τη Λατινική Αμερική που ανήκαν στο μουσείο Jacques Chirac, το οποίο φέτος συμπληρώνει 25 χρόνια. Η αίθουσα έχει σχεδιαστεί για να εκθέτει μεγάλα έργα τέχνης και έχει βαφτεί μαύρη ώστε να αναδεικνύονται τα ιδιαίτερα χρώματα των πινάκων.

«Το κοινό πλέον θα ελκύεται περισσότερο καθώς τα έργα είναι καλύτερα παρουσιασμένα και επεξηγημένα. Η αίθουσα προσφέρει μια πιο φιλόδοξη εικόνα για τη συμβολή της ισπανικής τέχνης», επισημαίνει η Chastel-Rousseau.

Αυστηρότερα μέτρα ασφαλείας στο Λούβρο

Ο διευθυντής του τμήματος ζωγραφικής Sébastien Allard υπογραμμίζει πως έχουν εγκατασταθεί περισσότερες κάμερες ασφαλείας σε σχέση με πριν. Μετά τη ληστεία στις αρχές Νοεμβρίου, ανακοινώθηκε σειρά έκτακτων μέτρων – κυρίως ενίσχυση της βιντεοεπιτήρησης τόσο εντός όσο και περιμετρικά του κτιρίου.

Το Λούβρο υποδέχεται σχεδόν 9 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως (2024), δηλαδή περίπου 300.000 άτομα καθημερινά, γεγονός που προκαλεί προβλήματα συμφόρησης. Η γκαλερί «Πέντε Ήπειροι» βρίσκεται στη πτέρυγα Denon –την πιο πολυσύχναστη– όπου βρίσκεται επίσης η γκαλερί Απόλλωνα, σημείο της πρωτοφανούς ληστείας.

Παρότι οι τέσσερις δράστες έχουν συλληφθεί, τα κοσμήματα –με αξία εκτιμώμενη στα 88 εκατομμύρια ευρώ, αλλά ανεκτίμητη πολιτιστική σημασία– παραμένουν άφαντα.

Ο αγρότης που βρήκε το άγαλμα στο χωράφι του αναφέρεται με διάφορα ονόματα: αλλού ως Γεώργιος Κεντρωτάς, αλλού ως Θεόδωρος Κεντρωτάς, «εκτιμητής αξίας χωραφιών», δηλαδή κάτι σαν μεσίτης της εποχής και αλλού ως Μποτόνης. Είναι πιθανό στη μικρή κοινωνία της Μήλου να βρήκε το άγαλμα ένα μέλος της οικογένειας Κεντρωτά, αλλά στη συνέχεια, να αναμίχθηκαν στις εκσκαφές και στις διαπραγματεύσεις πώλησης και συγγενείς του, από όπου και προέκυψε ίσως η σύγχυση. Ο Κεντρωτάς, αν ήταν ο Θεόδωρος, πέθανε το 1846 και ο Γεώργιος νωρίτερα.

Αν ήταν ο Θεόδωρος, τότε ίσως να μην πήρε ποτέ τα 400 ή 1.000 ή 7.000 γρόσια που φέρονται να πλήρωσαν οι Γάλλοι, γιατί βρέθηκε η διαθήκη του και ανέφερε μόνον τρεις πεζούλες ή χωράφια. Το ποσό αυτό δηλαδή (έστω και των 400 γροσιών) ήταν σχετικά σημαντικό για την εποχή εκείνη αφού 1.000 γρόσια ήταν ο ετήσιος μισθός των δημογερόντων. Φυσικά δεν ήταν διόλου δίκαιο για την αξία του αγάλματος, αλλά πάντως όποιος το είχε πάρει -αν το πήρε μόνον ένας- θα ήταν πια σχετικά εύπορος. Φυσικά δεν αποκλείεται τα χρήματα να δόθηκαν στην οικογένεια Κεντρωτά και να δαπανήθηκαν κατά διάφορους τρόπους. Άλλη εκδοχή είναι ότι οι Γάλλοι έδωσαν τα χρήματα στους δημογέροντες και προκρίτους του νησιού.

Πώς το βρήκε

Στις 8 Απριλίου του 1820 (και 28 Μαρτίου με το παλιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στη Μήλο), ο Κεντρωτάς φέρεται να έσκαβε στο πεζούλι του και έβγαζε πέτρες από αρχαία ερείπια που υπήρχαν εκεί. Τον βοηθούσε πιθανόν ο 18χρονος γιος του Αντώνης και ένας 20χρονος ανηψιός του. Λίγο πιο πέρα, Γάλλοι αξιωματικοί έκαναν ανασκαφές για αρχαία. Όταν ο Κεντρωτάς βρήκε πελεκημένο μάρμαρο, έτρεξαν να τον βοηθήσουν δύο Γάλλοι ναύτες που συμμετείχαν στις γειτονικές ανασκαφές. Ο Κεντρωτάς προσπάθησε να ξανακαλύψει το άγαλμα γιατί φοβήθηκε ότι οι Γάλλοι θα το άρπαζαν ή θα απαιτούσαν να το αγοράσουν πιο φτηνά-δεν στάθηκε δηλαδή τόσο αφελής όσο τον παρουσιάζει ο μύθος. Οι Γάλλοι, από αυτά που γράφουν αργότερα σε επιστολές τους, φαίνεται πως τον θεωρούν ανόητο, επειδή προφανώς ο Κεντρωτάς άρχισε να συμπεριφέρεται επίτηδες με περιφρόνηση για τα ευρήματα ώστε να τους ξαποστείλει και να εκμεταλλευτεί το άγαλμα αργότερα με την ησυχία του χωρίς τη φορτική παρουσία και τις πιέσεις που σωστά πίστευε ότι θα του ασκούσαν. Εντούτοις, οι Γάλλοι δεν αποχωρούσαν με τίποτε από την περιοχή και τον πίεζαν να συνεχίσουν όλοι μαζί το σκάψιμο, ώσπου βρέθηκε και το δεύτερο τμήμα του αγάλματος, οπότε πια ο Κεντρωτάς δεν μπορούσε να παριστάνει τον ανήξερο, αλλά ούτε και να περιφρουρήσει το έργο που είχε βρει στο χωράφι του.

Έκανε μια προσπάθεια πάντως να το διαφυλάξει και το μετέφερε στη στάνη του, όμως ο «πυρετός αρχαιοτήτων» είχε ήδη καταλάβει τους Γάλλους και επικοινωνούσαν με πρόξενους και πρεσβευτές της πατρίδας τους στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη κι αλλού.

Επικεφαλής των Γάλλων που έκαναν ανασκαφές δίπλα στο χωράφι του Κεντρωτά και αναμίχθηκε στις εκσκαφές ήταν ο νεαρός τότε αξιωματικός Ολιβιέ Βουτιέ (Olivier Voutier, 1796-1877), που στη συνέχεια, επισήμως παραιτήθηκε από το γαλλικό ναυτικό και πολέμησε με το πλευρό των Ελλήνων στην επανάσταση του 1821. Ο Βουτιέ, που είχε σπουδάσει λίγη αρχαιολογία, άρχισε να σχεδιάζει αμέσως το εύρημα και ειδοποίησε πατριώτες του για τη μεγάλη ανακάλυψη, επειδή ο ίδιος δεν είχε αρκετά χρήματα για να το αγοράσει και κάποιοι είχαν κιόλας προτείνει στον Κεντρωτά αμοιβή 1.000 γροσιών. Ενημέρωσε, επίσης, ότι κοντά στο άγαλμα βρέθηκαν δύο αφιερώσεις ή Ερμές, μια ενός ηλικιωμένου και μία ενός νέου, όπως και πλίνθος (βάση δηλαδή) και κομμάτι με επιγραφή που ανέφερε το όνομα του γλύπτη. Επίσης, βρέθηκαν τμήματα του αριστερού χεριού, πολύ φθαρμένα, που φαινόταν να κρατούν μήλο, και οι Γάλλοι, όπως και οι ντόπιοι, νόμισαν ότι ίσως ανήκαν σε άλλο άγαλμα και είχαν βρεθεί τυχαία κοντά στην Αφροδίτη.

Τα χέρια που έλειπαν δηλαδή, έλειπαν εξαρχής και γι’ αυτό το σχέδιο του Βουτιέ που έγινε επί τόπου, παριστάνει την Αφροδίτη ακρωτηριασμένη από την πρώτη στιγμή. Κι αυτά που βρέθηκαν όμως δεν αξιοποιήθηκαν σωστά, επειδή οι περισσότεροι θεώρησαν ότι ανήκαν σε άλλη εποχή ή έργο. Έτσι, παρότι βρέθηκαν στην ανασκαφή και περισυνελέγησαν, όταν πάνω στην επεισοδιακή μεταφορά χάθηκαν, δεν αναζητήθηκαν με ιδιαίτερη ζέση. Οι ειδικοί τώρα πια ξέρουν ότι στα ελληνιστικά χρόνια, όταν ένα έργο προοριζόταν να φαίνεται από τη μία μεριά, π.χ. τη δεξιά, οι γλύπτες έδιναν βαρύτητα σε αυτή την πλευρά και όχι σε εκείνη που δεν φαινόταν από το κοινό ή που πιθανά καλυπτόταν με ύφασμα. Έτσι ερμηνεύεται σήμερα δηλαδή το κάπως «άτεχνο» αριστερό χέρι της Αφροδίτης, που οι Γάλλοι νόμισαν τότε ότι ήταν «άσχετο από το άγαλμα» και το οποίο αναφέρεται ότι κρατούσε μήλο, παραπέμποντας πιθανά στο μήλο του Πάρι.

Η μάχη για την απόκτηση

Το έργο βρέθηκε σε πολλά κομμάτια (πιθανόν έξι, από τα οποία τα χέρια και το όνομα του γλύπτη πλέον λείπουν), με δύο βασικά, τον κορμό και τα πόδια. Όλα αυτά τα κομμάτια και οι Ερμές έγιναν αμέσως αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ο Βουτιέ ενημέρωσε μεμιάς τον Γάλλο υποπρόξενο στη Μήλο, τον Λουί Μπρεστ (Louis Brest) και αυτός παρουσιάστηκε και άρχισε να παζαρεύει λέγοντας πως «δεν είναι βέβαιο ότι το άγαλμα αξίζει 1.000 γρόσια». Ειδοποίησε όμως αμέσως τον ντε Ριβιέρ (Charles-François de Riffardeau, μαρκήσιος και αργότερα δούκας de Rivière), πρόξενο των Γάλλων στην Υψηλή Πύλη. Στη διαπραγμάτευση αναμίχθηκε ενεργά και ένας άλλος Γάλλος αξιωματικός που είχε πάθος με τις αρχαιότητες, ο Ζυλ Ντυμόν ντ’ Ουρβίλ (Jules Dumont d’Urville) που σημειωτέον ήταν βέβαιος πως επρόκειτο για την Αφροδίτη που κρατούσε το μήλο του Πάρι. Οι Γάλλοι αποφάσισαν να πάρουν οπωσδήποτε όλα τα ευρήματα στην κατοχή τους.

Το παζάρι καθυστερούσε όμως, όπως και το πλοίο που θα μετέφερε με ασφάλεια το άγαλμα στη Γαλλία. Ο Κεντρωτάς ή και οι δημογέροντες (καθώς πλέον στα παζάρια είχε αναμιχθεί όλο το νησί) αδημονούσαν και αποφάσισαν να δώσουν ή να πουλήσουν το άγαλμα σε άλλους ενδιαφερόμενους. Ίσως εξάλλου υφίσταντο και πολιτικές πιέσεις -η Υψηλή Πύλη περνούσε σοβαρή κρίση στις εξωτερικές της σχέσεις και η παραχώρηση αρχαιοτήτων από πλευράς της συνιστούσε ουσιαστικά άσκηση εξωτερικής πολιτικής. Ο νόμος όριζε όλες οι αρχαιότητες να καταλήγουν στην Κωνσταντινούπολη και να αποφασίζεται κεντρικά η διάθεσή τους ώστε ο σουλτάνος να κολακεύει τα έθνη που τον συνέφερε.

Μέσα σε όλα, παρουσιάστηκε και ο Νικόλαος Μουρούζης, μέγας δραγουμάνος του οθωμανικού στόλου, και έπεισε τους Μηλίους να πουλήσουν το εύρημα σε εκείνον (ο Μουρούζης εκτελέστηκε με απαγχονισμό ένα χρόνο αργότερα μαζί με άλλους Φαναριώτες με την κατηγορία ότι συμμετείχαν στην ελληνική επανάσταση). Ο εκπρόσωπος των Γάλλων που βρέθηκε τότε εκεί ήταν ο υποκόμης ντε Μαρκέλους (Vicomte de Marcellus) που με διάφορα επιχειρήματα αλλά και την απειλή βίας έπεισε τους ντόπιους να μη φορτωθεί τελικά η Αφροδίτη στο πλοίο του Μουρούζη για να πάει στην Πόλη, αλλά στο πλοίο των Γάλλων για να πάει στη Γαλλία. Οι συζητήσεις με τους προεστούς κράτησαν δύο μέρες, στη διάρκεια των οποίων ένας ιερέας αντιστάθηκε βίαια στους Γάλλους αξιωματικούς, αλλά τελικά ο Μαρκέλους πήρε το άγαλμα δίνοντας μερικές εκατοντάδες τουρκικά πιάστρα στον αγρότη που το κατείχε. Το άγαλμα παραδόθηκε την 1η Μαρτίου 1821 στον βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκο ΙΗ΄ και αυτός το χάρισε στο Μουσείο του Λούβρου.

Στις 25 Ιανουαρίου 1826, οι γαλλικές αρχές συμφώνησαν να αποζημιώσουν τους κατοίκους της Μήλου γιά τις ζημιές, τις οποίες ενεδεχομένως υπέστησαν από τον δραγουμάνο του Οθωμανικού Στόλου Νικόλαο Μουρούζη και τις οθωμανικές αρχές, εξαιτίας της πώλησης στους Γάλλους του αγάλματος της Αφροδίτης. Με σύμφωνο που υπεγράφη, παρουσία των μαρτύρων κληρικών Μιχαήλ Λογοθέτη, Πέτρου Ταρταράκη, Σακελλίων Γρηγορίου, Ιάκωβου Αρμένη και Αρχιμανδρίτη Μιχελή καθώς και του Υποπροξένου Louis Brest, δήλωσαν ότι έναντι 7.218 τουρκικών πιάστρων παραιτούνται οι ίδιοι και όλοι οι απόγονοί τους από κάθε περαιτέρω αποζημίωση.