Πού όμως ζούσαν και εργάζονταν οι σημαντικότεροι συγγραφείς του Βερολίνου; Σε ποιες γειτονιές αναζήτησαν έμπνευση; Ακολουθήστε μας σε ένα ταξίδι σε δώδεκα ξεχωριστές διευθύνσεις της πόλης, περπατώντας στα βήματα μεγάλων μορφών της λογοτεχνίας.

Christopher Isherwood – Nollendorfstraße 17
Ο Βρετανός εξόριστος συγγραφέας ακολούθησε τον φίλο του W.H. Auden στο Βερολίνο το 1929, εγκαθιστάμενος στη Nollendorfstraße 17, στη Σαρλότενμπουργκ. Οι δυο τους βυθίστηκαν στη φημισμένη γκέι σκηνή της πόλης, ανακαλύπτοντας μπαρ, καμπαρέ και θέατρα. Ο Isherwood περιγράφει αυτή την περίοδο στο αυτοβιογραφικό του μυθιστόρημα «Αντίο, Βερολίνο», που έγινε διεθνής επιτυχία ως μιούζικαλ και ταινία με τίτλο «Cabaret», διαμορφώνοντας για πάντα την εικόνα των Χρυσών Εικοστών στο Βερολίνο.

Robert Walser – Kaiser-Friedrich-Straße 70
Ο Ελβετός συγγραφέας άφησε τη μικρή γενέτειρά του για το Βερολίνο το 1905, όπου εγκαταστάθηκε στη Kaiser-Friedrich-Straße 70, στο διαμέρισμα του αδελφού του Karl στη Σαρλότενμπουργκ. Εκεί η καριέρα του απογειώθηκε: έγραψε τα σημαντικότερα μυθιστορήματά του, όπως τα «Geschwister Tanner», «Der Gehelfe» και «Jakob von Gunten», που εκδόθηκαν από τον ισχυρό εκδότη Bruno Cassirer.

Bertolt Brecht – Spichernstraße 16
Ο σπουδαίος θεατρικός συγγραφέας και ποιητής συνδέθηκε άρρηκτα με το Βερολίνο. Η τελευταία κατοικία του ήταν στην Chausseestraße 125, σήμερα γνωστή ως Literaturforum im Brecht-Haus. Ωστόσο, πέρασε μεγάλο μέρος της δημιουργικής του ζωής στη Spichernstraße 16, στο Wilmersdorf, όπου έγραψε το κείμενο για την «Όπερα της πεντάρας» σε μουσική του Kurt Weill. Ο Weill ζούσε κοντά, στη Luisenplatz 3, προσφέροντας μια ιδανική διαδρομή για περίπατο στους λάτρεις της τέχνης.

Γυναίκες που σημάδεψαν τη λογοτεχνία της πόλης

Christa Wolf – Amalienpark 7
Καμία άλλη συγγραφέας δεν επηρέασε τόσο τη λογοτεχνική σκηνή της Ανατολικής Γερμανίας όσο η Christa Wolf. Το εκτενές έργο της περιλαμβάνει μυθιστορήματα, διηγήματα, δοκίμια, ραδιοφωνικά και κινηματογραφικά σενάρια. Κατοικούσε στην Amalienpark 7, στην περιοχή Pankow—αξίζει μια βόλτα στον κοντινό Schlosspark.

Irmgard Keun – Meinekestraße 6
Η πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος «Το κορίτσι με το τεχνητό μετάξι» εγκαταλείπει τη βαρετή επαρχία για το Βερολίνο το 1932. Η ίδια η Keun γεννήθηκε στο Charlottenburg το 1905 και γνώρισε μεγάλη επιτυχία μέχρι που το βιβλίο της απαγορεύτηκε από τους ναζί το 1933. Η Meinekestraße 6 αποτελεί σημείο αναφοράς για όσους θέλουν να νιώσουν την ατμόσφαιρα των παλιών της στέκι.

Μεγάλοι συγγραφείς σε γειτονιές-σταθμούς της πόλης

Erich Maria Remarque – Wittelsbacherstraße 5
Πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι περιοχές Wilmersdorf και Charlottenburg ήταν αγαπημένες στους συγγραφείς. Ο Remarque έζησε στη Wittelsbacherstraße έως το 1929, όπου έγραψε το εμβληματικό «Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο». Μετά την παγκόσμια επιτυχία και τη μεταφορά σε ταινία, μετανάστευσε στην Ελβετία στις αρχές της δεκαετίας του ’30.

Hans Fallada – Rudolf Ditzen Weg 19
Στους δρόμους του Pankow εκτυλίχθηκε η τελευταία τραγική περίοδος της ζωής του Hans Fallada. Μετά τον πόλεμο έζησε σε ένα επταθέσιο διαμέρισμα στον σημερινό Rudolf-Ditzen-Weg 19, όπου ολοκλήρωσε το τελευταίο του μυθιστόρημα «Ο καθένας πεθαίνει μόνος». Τα τελευταία χρόνια σημαδεύτηκαν από εξάρτηση στη μορφίνη, κατάθλιψη και νοσηλείες—πέθανε το 1947.

Ingeborg Drewitz – Quermatenweg 178
Η Drewitz ξεχώρισε στη μεταπολεμική γερμανική λογοτεχνία με τα μυθιστορήματα, διηγήματα και θεατρικά έργα της σε μια ανδροκρατούμενη εποχή. Από το 1946, έζησε στο Quermatenweg 178 στη Zehlendorf μέχρι τον θάνατό της το 1986—μια ήσυχη γωνιά ιδανική για περιπάτους.

Mουσικοί δημιουργοί και βραβευμένοι λογοτέχνες στο Βερολίνο

Nick Cave – Yorckstraße 81
Στη Δυτική πλευρά της πόλης ο θρυλικός Αυστραλός μουσικός Nick Cave εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους τραγουδοποιούς της γενιάς του. Στην Yorckstraße 81 στο Kreuzberg έγραψε τους στίχους για τρία άλμπουμ και ολοκλήρωσε το πρώτο του μυθιστόρημα «And the Ass Saw the Angel» το 1989.

Günter Grass – Niedstraße 13
Ο βραβευμένος με Νόμπελ συγγραφέας Günter Grass μετακόμισε στη West Berlin στις αρχές της δεκαετίας του ’60 και έζησε πάνω από τριάντα χρόνια στην Niedstraße 13 στο Friedenau. Ήταν ενεργός στην πολιτική ζωή της Γερμανίας και λάτρης των καλών γεύσεων—συχνά ψώνιζε στη λαϊκή αγορά της περιοχής.

Wolfgang Herrndorf – Nordufer
Ο Herrndorf διαγνώστηκε με κακοήθη όγκο στον εγκέφαλο και αυτοκτόνησε στον Hohenzollernkanal το 2013. Τα βιβλία του παραμένουν δημοφιλή: ο κατασκοπευτικός «Sand» τιμήθηκε με το βραβείο Έκθεσης Βιβλίου Λειψίας, ενώ το πιο γνωστό «Tschick» αφηγείται ένα road trip δύο περιθωριακών νέων στην Ανατολική Γερμανία.

Erich Kästner – Prager Straße 6
Μέχρι το 1929, ο Kästner ζούσε σε δωμάτιο στην Prager Platz στο Wilmersdorf. Το πρώτο μεγάλο χτύπημά του ήταν ο αγαπημένος τίτλος παιδικής λογοτεχνίας «Έμιλ και οι ντετέκτιβ», όπου ο νεαρός ήρωας Έμιλ Τίσμπαϊν προσπαθεί με τους φίλους του να πιάσει έναν κλέφτη στους δρόμους του Βερολίνου.

Η πορεία προς το μέτωπο: Οδυσσέας Ελύτης
Ένας στρατιώτης μουρμουρίζει στο αλβανικό μέτωπο: Νικηφόρος Βρεττάκος
Οι γερανοί: μτφρ. Γιάννης Ρίτσος

Η πορεία προς το μέτωπο
Απόσπασμα από το «Άξιον εστί» (1959) του Οδυσσέα Ελύτη

Ξημερώνοντας τ’ Αγιαννιού, με την αύριο των Φώτων, λάβαμε τη διαταγή να κινήσουμε πάλι μπροστά, για τα μέρη όπου δεν έχει καθημερινές και σκόλες. Έπρεπε, λέει, να πιάσουμε τις γραμμές που κρατούσανε ως τότε οι Αρτινοί, από Χιμάρα ως Τεπελένι. Λόγω που εκείνοι πολεμούσανε απ’ την πρώτη μέρα, συνέχεια, κι είχαν μείνει σκεδόν οι μισοί και δεν αντέχανε άλλο.

Νύχτα πάνω στη νύχτα βαδίζαμε ασταμάτητα, ένας πίσω απ’ τον άλλο, ίδια τυφλοί. Με κόπο ξεκολλώντας το ποδάρι από τη λάσπη, όπου, φορές, εκαταβούλιαζε ίσαμε το γόνατο. Επειδή το πιο συχνά ψιχάλιζε στους δρόμους έξω, καθώς μες στην ψυχή μας. Και τις λίγες φορές όπου κάναμε στάση να ξεκουραστούμε, μήτε που αλλάζαμε κουβέντα, μονάχα σοβαροί και αμίλητοι, φέγγοντας μ’ ένα μικρό δαδί, μία μία εμοιραζόμασταν τη σταφίδα. Ή φορές πάλι, αν ήταν βολετο, λύναμε βιαστικά τα ρούχα και ξυνόμασταν με λύσσα ώρες πολλές, όσο να τρέξουν τα αίματα. Τι μας είχε ανέβει η ψείρα ως το λαιμό, κι ήταν αυτό πιο κι απ’ την κούραση ανυπόφερτο. Τέλος, κάποτε ακουγότανε στα σκοτεινά η σφυρίχτρα, σημάδι ότι κινούσαμε, και πάλι σαν τα ζα τραβούσαμε μπροστά να κερδίσουμε δρόμο, πριχού ξημερώσει και μας βάλουνε στόχο τ’ αεροπλάνα. Επειδή ο Θεός δεν κάτεχε από στόχους ή τέτοια, κι όπως το ‘χε συνήθειο του, στην ίδια πάντοτε ώρα ξημέρωνε το φως.

Κι ότι ήμασταν σιμά πολύ στα μέρη όπου δεν έχει καθημερινές και σκόλες, μήτε αρρώστους και γερούς, μήτε φτωχούς και πλούσιους, το καταλαβαίναμε. Γιατί κι ο βρόντος πέρα, κάτι σαν καταιγίδα πίσω απ’ τα βουνά, δυνάμωνε ολοένα, τόσο που καθαρά στο τέλος να διαβάζουμε το αργό και το βαρύ των κανονιών, το ξερό και το γρήγορο των πολυβόλων. Ύστερα και γιατί, ολοένα πιο συχνά, τύχαινε τώρα ν’ απαντούμε απ’ τ’ άλλο μέρος να’ ρχονται οι αργές οι συνοδείες με τους λαβωμένους. Όπου απιθώνανε χάμου τα φορεία οι νοσοκόμοι, με τον κόκκινο σταυρό στο περιβραχιόνιο, φτύνοντας μέσα στις παλάμες, και το μάτι τους άγριο για τσιγάρο. Κι οπού κατόπι, σαν ακούγανε για που τραβούσαμε, κουνούσαν το κεφάλι, αρχινώντας ιστορίες για σημεία και τέρατα. Όμως εμείς το μόνο που προσέχαμε ήταν εκείνες οι φωνές μέσα στα σκοτεινά, που ανέβαιναν, καυτές ακόμη από την πίσσα του βυθού ή το θειάφι: «Οϊ Οϊ, μάνα μου», «οϊ οϊ, μάνα μου», και κάποτε, πιο σπάνια, ένα πνιχτό μουσούνισμα, ίδιο ροχαλητό, που ‘λεγαν, όσοι ξέρανε, είναι αυτός ο ρόγχος του θανάτου.

Ήταν φορές που εσέρνανε μαζί τους κι αιχμαλώτους, μόλις πιασμένους λίγες ώρες πριν, στα ξαφνικά γιουρούσια που κάναν τα περίπολα. Βρομούσανε κρασί τα χνότα τους, κι οι τσέπες τους γιομάτες κονσέρβα ή σοκολάτες. Όμως εμείς δεν είχαμε, ότι κομμένα τα γιοφύρια πίσω μας, και τα λίγα μουλάρια μας, κι εκείνα ανήμπορα μέσα στο χιόνι και στη γλιστράδα της λασπουριάς.

Τέλος, κάποια φορά, φανήκανε μακριά οι καπνοί που ανέβαιναν μεριές μεριές, κι οι πρώτες στον ορίζοντα κόκκινες, λαμπερές φωτοβολίδες.

*Ένας στρατιώτης μουρμουρίζει στο αλβανικό μέτωπο

Ποιος θα μας φέρει λίγον ύπνο εδώ που βρισκόμαστε;

Θα μπορούσαμε τότες τουλάχιστο να ιδούμε πως έρχεται τάχατε η μάνα μας

βαστάζοντας στη μασχάλη της ένα σεντόνι λουλακιασμένο

με μια ποδιά ζεστασιά και κατιφέδες από το σπίτι μας.

Ένα φθαρμένο μονόγραμμα στην άκρη του μαντιλιού: ένας κόσμος χαμένος.

Τριγυρίζουμε πάνω στο χιόνι με τις χλαίνες κοκαλιασμένες.

Ποτέ δεν βγήκε ο ήλιος σωστός απ’ τα υψώματα του Μοράβα,

ποτέ δεν έδυσε ο ήλιος αλάβωτος απ’ τ’ αρπάγια της Τρεμπεσίνας.

Τρεκλίζω στον άνεμο χωρίς άλλο ρούχο, διπλωμένος με το ντουφέκι μου, παγωμένος και ασταθής.

(Σαν ήμουνα μικρός καθρεφτιζόμουνα στα ρυάκια της πατρίδας μου

δεν ήμουν πλασμένος για τον πόλεμο).

Δε θα μου πήγαινε αυτή η προσβολή περασμένη υπό μάλης,

δε θα μου πήγαινε αυτό το ντουφέκι αν δεν ήσουν εσύ,

γλυκό χώμα που νιώθεις σαν άνθρωπος,

αν δεν ήτανε πίσω μας λίκνα και τάφοι που μουρμουρίζουν

αν δεν ήτανε άνθρωποι κι αν δεν ήταν βουνά με περήφανα

μέτωπα, κομμένα θαρρείς απ’ το χέρι του θεού

να ταιριάζουν στον τόπο, στο φως και το πνεύμα του.

Η νύχτα μας βελονιάζει τα κόκαλα μέσα στ’ αμπριά.

εκεί μέσα μεταφέραμε τα φιλικά μας πρόσωπα και τ’ ασπαζόμαστε

μεταφέραμε το σπίτι και την εκκλησιά του χωριού μας το κλουβί στο παράθυρο,

τα μάτια των κοριτσιών, το φράχτη του κήπου μας, όλα τα σύνορα μας, τ

ην Παναγία με το γαρούφαλο, ασίκισσα, που μας σκεπάζει τα πόδια πριν απ’ το χιόνι,

που μας διπλώνει στη μπόλια της πριν απ’ το θάνατο.

Μα ό,τι κι αν γίνει εμείς θα επιζήσουμε.

Άνθρωποι κατοικούν μες στο πνεύμα της Ελευθερίας αμέτρητοι,

Άνθρωποι όμορφοι μες στη θυσία τους, Άνθρωποι.

Το ότι πέθαναν, δεν σημαίνει πως έπαψαν να υπάρχουν εκεί,

με τις λύπες, τα δάκρυα και τις κουβέντες τους.

Ο ήλιος σας θα ‘ναι ακριβά πληρωμένος.

Αν τυχόν δεν γυρίσω, ας είστε καλά, σκεφτείτε για λίγο πόσο μου στοίχισε.

(Σαν ήμουνα μικρός καθρεφτιζόμουνα στα ρυάκια της πατρίδας μου

δεν ήμουν πλασμένος για τον πόλεμο).

Νικηφόρος Βρεττάκος

Οι γερανοί

Πρόκειται για ρωσικό τραγούδι του 1969, που αναφέρεται στους νεκρούς στρατιώτες του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου, όπως ονομάζουν οι Ρώσοι την απόκρουση της γερμανικής εισβολής του 1941 και την αντεπίθεση του σοβιετικού στρατού μέχρι την κατάληψη του Βερολίνου το 1945. Η ελληνική διασκευή ερμηνεύεται από τη Μαργαρίτα Ζορμπαλά («12 ρούσικα λαϊκά τραγούδια» – μετάφραση Γιάννης Ρίτσος, 1977).

Στιγμές στιγμές θαρρώ πως οι στρατιώτες
που πέσανε στη ματωμένη γη
δεν κείτονται, θαρρώ, κάτω απ το χώμα
αλλά έχουν γίνει άσπροι γερανοί.

Πετούν και μας καλούν με τις κραυγές τους
απ τους καιρούς αυτούς τους μακρινούς
κι ίσως γι αυτό πολλές φορές σιωπώντας
κοιτάμε τους θλιμμένους ουρανούς.

Πετάει ψηλά το κουρασμένο σμάρι
στης δύσης τη θαμπή φεγγοβολή
και βλέπω ένα κενό στη φάλαγγά του
και είναι ίσως η δική μου η θέση αυτή.

Θα ρθεί μια μέρα που μ αυτό το σμάρι
στο μέγα θάμπος θα πετώ κι εγώ
σαν γερανός καλώντας απ τα ουράνια
όλους εσάς που έχω αφήσει εδώ.

Ο ζωγράφος Νικόλαος Λύτρας φαντάζεται και απεικονίζει τη Θεοτόκο ένθρονη ενώ ο Νικόλαος Γύζης, ένας από τους πιο σημαντικούς Έλληνες ζωγράφους του 19ου αιώνα, δηλώνει ότι θαυμάζει την «Πλατυτέρα». Το έργο αυτό ζωγραφίζει το 1890 ο Πολυχρόνης Λεμπέσης και σήμερα βρίσκεται στον Άγιο Γεώργιο Καρύτση, στην Αθήνα. Ως «Πάσχα του καλοκαιριού» περιγράφει, άλλωστε, τη γιορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου, ο λογοτέχνης και ζωγράφος Φώτης Κόντογλου.

Οι αναφορές στην πεζογραφία

Ο Φώτης Κόντογλου σε ένα εμπνευσμένο κείμενό του για την Κοίμηση της Θεοτόκου γράφει: «σήμερα το αγέρι φυσά γλυκύτερα στα κουρασμένα πρόσωπά μας, τα δέντρα σαν να γενήκανε πιο χλωρά, το αυγουστιάτικο κύμα σαν να αρμενίζει δροσερό μέσα στο πέλαγο, και αφρίζει φουσκωμένο από χαρά μεγάλη, το κάθε τι πανηγυρίζει και αγάλλεται. Ω! Τι θάνατος λοιπόν είναι αυτός, του γέμισε την οικουμένη και τις καρδιές μας με τη χαρά της Αθανασίας».

Ενας από τους σύγχρονους λογοτέχνες, ο Νίκος Πεντζίκης λέει με νόημα: «γονατίζω στα πόδια, στα πόδια της παντοτεινής του μητέρας, κόρης, Παρθένου. Δέξου τις παρακλήσεις αναξίων σου ικετών, κορυφή δυσανάβατη στους λογισμούς, βάθος δυσθεώρητο στα άτια, καθέδρα βασιλική που βαστάζεις τον βαστάζοντα πάντα. Άστρο που φανερώνει τον ήλιο. Αγρέ που βλασταίνει την ευφορία της συμπόνιας. Τραπέζι στρωμένο με χορταστική αφθονία. Λιβάδι που ξανανθίζει τη δύναμη, αυτή του πασχαλιάτικου αμνού. Λιμάνι όσων κινδυνεύουν, πρεσβεία, μεσιτεία, εξίλασμα του κόσμου, λύτρωση ουρανός όλων των ημερών».

Ο πεζογράφος Σπύρος Μελάς σε ένα πανέμορφο κείμενό του το 1949 γράφει, μεταξύ άλλων, «η λατρεία μας σε σένα είναι υφασμένη με αυτή την εθνική μας ύπαρξη. Μας παραστέκεις, μας σκέπεις, μας κραταιώνεις, γιατί πιστεύουμε σωστά. Πιστεύουμε πως δέχτηκες στα αγνά σου σπλάχνα τον Θείο Λόγο για να δώσεις το γήινο σχήμα στο λυτρωτή του κόσμου. Μαρτύρησες και πόνεσες μαζί του για τη σωτηρία μας. Και έζησες στερημένη τη γλυκιά μορφή του κάτω από τη στοργική φροντίδα του Ιωάννη, ως την ημέρα που έγειρες και εκοιμήθηκες τον μακάριο ύπνο της συντελεσμένης αποστολής, για να ανέβεις με τα φτερά των αγγέλων στην αιώνια δόξα του μονογενή σου».

Εναν από τους πιο εκφραστικούς ύμνους στη Θεοτόκο έγραψε, τέλος ο Άγιος της λογοτεχνίας μας, όπως αποκαλεί ο Μιχαήλ Τρίτος, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. «Πηγή μου ζωηφόρος που δροσίζει με το βαθύ ποτάμι με τον νόμο σου τόσες ψυχές, δρόσισε και εμένα, την ψυχή μου. Είσαι εσύ η πόλις του Θεού και ακόμη το αγιασμένο σκήνωμα που ευφραίνονται τα ρεύματα κυλώντος ποταμού. Είθε στην καρδιά μου που έχει στραγγιστεί να δώσει ζωή και δύναμη η χάρη σου».

Οι εικόνες της Παναγίας στην νεοελληνική ζωγραφική

Μιλώντας για την παρουσία της Παναγίας στην νεοελληνική ζωγραφική ο καθηγητής του Τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μιχαήλ Τρίτος, χαρακτηρίζει εντυπωσιακή την Παναγία Μυρτιδιώτισσα του Κωνσταντίνου Παρθένη στο Ναό του Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου, ένα έργο του 1919. Σημειώνει ότι ανάμεσα στις τοιχογραφίες του μητροπολιτικού ναού Άμφισσας που αγιογράφησε ο Σπύρος Παπαλουκάς το 1927 δεσπόζουν οι αγιογραφίες της Πλατυτέρας και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Εξάλλου, όπως λέει, ο Φώτης Κόντογλου που ταυτίζεται με την παράδοση ζωγράφισε περίπου 10 Πλατυτέρες Παναγίες, εκείνες δηλαδή που η μορφή τους απεικονίζεται στις κόγχες των ιερών ναών, αρχίζοντας το 1935 στο παρεκκλήσι Ζαΐμη στο Ρίο Πατρών. Επίσης, ζωγράφισε σκηνές από την ζωή της Παναγίας και την Κοίμηση. Πλήθος είναι και οι φορητές εικόνες που ζωγράφισε ο Αστεριάδης Αγήνωρ, ο Σπύρος Βασιλείου, ο Γεώργιος Γουναρόπουλος, ο Νίκος Εγγονόπουλος και άλλοι φημισμένοι ζωγράφοι. Την Πλατυτέρα, άλλωστε, ανέλαβε να ζωγραφίσει ο Γιάννης Καρούσος στον Άγιο Ανδρέα Πατρών και τον Άγιο Παντελεήμονα Αχαρνών.

Η Παναγία στη συνείδηση του ελληνισμού

«Ο ελληνικός λαός είδε πάντοτε με σεβασμό τη γαλήνια και πονεμένη μορφή της Παναγίας και το υπερύμνητο πρόσωπό της βρίσκεται βαθύτατα ριζωμένο στην εθνική και πνευματική του παράδοση. Η τιμή των Ελλήνων προς τη Θεοτόκο είναι πάντα συνυφασμένη με την εθνική τους ύπαρξη. Η Υπεραγία Θεοτόκος είναι η Παναγία του Γένους που έγινε ύμνος, δύναμη και ελπίδα, ιστορία και αγώνας στις κρίσιμες ώρες του Ελληνισμού» υπογραμμίζει, ο κ. Τρίτος και δεν παραλείπει να αναφέρει ότι στις 100 εκκλησιές που υπάρχουν στην Ελλάδα οι 80 φέρουν το όνομά της.

Ο ίδιος τονίζει ότι στη συνείδηση του ελληνισμού η Παναγία είναι η μάνα της ρωμιοσύνης, η κυρά των αγγέλων, η Παναγία του έθνους και προσθέτει ότι η πιο τρανή απόδειξη του γεγονότος αυτού είναι η αυθόρμητη επίκλησή της στην ώρα του κινδύνου. Στα προσωνύμια που της αποδίδονται συμπεριλαμβάνει τη Μεγαλόχαρη, την Παντάνασσα, την Παρηγορήτρια, τη Λαοδηγήτρια, τη Σώτειρα, τη Θεία Σκέπη, το Αμάραντο Άνθος, τη Γλυκοφιλλούσα, την Ελεούσα, τη Γογργοεπήκοο, τη Δακρυροούσα, τη Ζωοδότρα, την Κοσμοσώτειρα, τη Χρυσοπηγή, τη Γιάτρισσα, την Ψυχοσώτρα, την Κεχαριτωμένη. Και η λίστα αυτή δεν τελειώνει ποτέ…

Πηγή: Καθημερινή

Tότε εγώ, με ισχυρόν παλμόν καρδίας, σταμάτησα για μια στιγμή, ακίνητος μέσα στο πλήθος, ως άνθρωπος που δέχεται αποκάλυψιν ακαριαίαν, ή ως κάποιος που βλέπει να γίνεται μπροστά του ένα θαύμα και ανέκραξα κάθιδρως:

«Θεέ! O καύσων αυτός χρειάζεται για να υπάρξη τέτοιο φως! Tο φως αυτό χρειάζεται, μια μέρα για να γίνη μια δόξα κοινή, μια δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Eλλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί, στον κόσμον εδώ κάτω, έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου».

Ανδρέας Εμπειρίκος | Εις την οδόν των Φιλελλήνων | Οκτάνα | εκδόσεις Ίκαρος

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος (Βραΐλα, 2 Σεπτεμβρίου 1901 – Κηφισιά, 3 Αυγούστου 1975) ήταν Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, φωτογράφος και ψυχαναλυτής. Ως λογοτέχνης ανήκει στη Γενιά του ’30 κι αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του ελληνικού υπερρεαλισμού. Ο Εμπειρίκος υπήρξε εισηγητής του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, πιστός στο κίνημα όσο κανένας άλλος Έλληνας συγγραφέας, καθώς και ο πρώτος που άσκησε την ψυχανάλυση στον ελληνικό χώρο, ασκώντας την ψυχαναλυτική πρακτική, κατά την περίοδο 1935-1951.

Γιώργος Ιωάννου, «Ομόνοια 1980», εκδ. Κέδρος

Ο Γιώργος Ιωάννου (20 Νοεμβρίου 1927 – 16 Φεβρουαρίου 1985) ήταν Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, δοκιμιογράφος και θεατρικός συγγραφέας. Το πραγματικό του όνομα ήταν Γιώργος Σορολόπης.
Mεγάλωσε στο κέντρο της πόλης της Θεσσαλονίκης και τελείωσε το παλαιό 3ο Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης, το οποίο φέρει σήμερα το όνομα του. Σπούδασε με λαμπρούς δασκάλους στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στο Α.Π.Θ. μάλιστα υπηρέτησε για ένα διάστημα ως βοηθός στην έδρα της Αρχαίας Ιστορίας. Από το 1960, εργάστηκε ως φιλόλογος στη μέση εκπαίδευση στην Αθήνα και σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Από το 1962 και για δύο χρόνια, δίδαξε στο Ελληνικό Γυμνάσιο στη Βεγγάζη της Λιβύης. Το 1974 ορίστηκε μέλος της Επιτροπής για τη συγκρότηση ανθολογίου κειμένων λογοτεχνίας για το Δημοτικό σχολείο, καθώς και για την ανανέωση των Νεοελληνικών Αναγνωσμάτων του Γυμνασίου. Υπήρξε σύμβουλος έκδοσης του σημαντικού περιοδικού Ελεύθερη γενιά (μηνιαίο περιοδικό για τις μαθητικές κοινότητες), που εξέδιδε το Υπουργείο Παιδείας. Πέθανε το 1985 στα 58 του χρόνια, από νοσοκομειακή λοίμωξη που επήλθε μετά από μια απλή επέμβαση στον προστάτη.

όπου η ψυχή δε ζει παρά μια στιγμή
όπου κάθε στιγμή
χάνεται στο κενό
στη λησμονιά της αλλοτινής της ύπαρξης
χωρίς αυτό το κύμα
όπου στο τέλος
κορμί και σκιά καταβροχθίζονται
τι θα ‘κανα χωρίς αυτή τη σιωπηλή δίνη των ψιθύρων
που ασθμαίνει μανιασμένη για βοήθεια
γι’ αγάπη
χωρίς αυτόν τον ουρανό που υψώνεται
πάνω απ’ τη σκόνη της σαβούρας του
τι θα ‘κανα
θα ‘κανα ό,τι και χθες
ό,τι και σήμερα
αγναντεύοντας απ’ το φεγγίτη μου μπας και δεν είμαι μόνος
να πλανιέμαι και να φεύγω μακριά απ’ όλη ετούτη τη ζωή
σ’ ένα χώρο μπερδεμένο
χωρίς φωνή ανάμεσα στις φωνές
που είν’ έγκλειστες μαζί μου.

Ο Σάμιουελ Μπέκετ (αγγλ.: Samuel Barclay Beckett, 13 Απριλίου 1906 – 22 Δεκεμβρίου 1989) ήταν Ιρλανδός λογοτέχνης, ποιητής και θεατρικός συγγραφέας. Το έργο του είναι βασικά μινιμαλιστικό, και σύμφωνα με ορισμένους ερμηνευτές, βαθιά απαισιόδοξο για την ανθρώπινη φύση. Η απαισιοδοξία αυτή αντανακλάται από την εκτενή και περίεργη αίσθηση του χιούμορ στο έργο του, καθώς κι από το γεγονός ότι η περιγραφή των εμποδίων στην ανθρώπινη ζωή εξυπηρετεί την επιθυμία του Μπέκετ να δείξει ότι το ταξίδι είναι που αξίζει, παρά τις δυσκολίες του.

Το 1969, τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, ενώ το 1984 εκλέχθηκε επικεφαλής της Aosdána, ένωσης ανθρώπων των Καλών Τεχνών της Ιρλανδίας.

Με αφορμή το ζήτημα γύρω από την παιδική λογοτεχνία, τα «επικίνδυνα» βιβλία καθώς και τον ρόλο τους στη διαμόρφωση της κουλτούρας των νέων, η συζήτηση στοχεύει:

1. Στην ανάδειξη των κινδύνων διολίσθησης σε λογοκρισία στην παιδική λογοτεχνία
2. Στην ενίσχυση της ελευθερίας της έκφρασης, της συμπερίληψης και της διαφορετικότητας στα παιδικά βιβλία
3. Στην ευαισθητοποίηση γονέων, εκπαιδευτικών και εκδοτών για τη σημασία της καλλιέργειας του κριτικού γραμματισμού
4. Στην ανταλλαγή απόψεων γύρω από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν συγγραφείς, εκδότες και εκπαιδευτικοί, ιδιαίτερα σε περιόδους κοινωνικής πόλωσης

Τη συζήτηση θα συντονίσει η Χρύσα Κουράκη, Αντιπρόεδρος ΙΒΒΥ -Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, Μέλος ΕΔΙΠ, Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ομιλητές

Πάνος Χριστοδούλου, Συγγραφέας παιδικών βιβλίων – γενικός διευθυντής Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού
Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Συγγραφέας – εκπαιδευτικός , πρόεδρος του ελληνικού τμήματος της IBBY -Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου
Μαριάννα Ψύχαλου, Εκδότρια – Creative Director των εκδ. Μικρή Σελήνη
Μένη Κανατσούλη, Καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας στο Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΤΕΠΑΕ) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Καλλιόπη Κύρδη, Συγγραφέας – Υπεύθυνη Πολιτιστικών Θεμάτων στη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Α΄ Αθήνας
Ισμήνη Μιχαήλ, αναπληρώτρια εκπαιδευτικός σε δημόσιο σχολείο στην σχολική περιφέρεια του Fairfax County, Virginia
Έλενα Όλγα Χρηστίδη, Ψυχολόγος, Επ. συνυπεύθυνη Orlando LGBT+
Γιώργος Κατσαμάκης, Βιβλιοθηκονόμος – Βιβλιογράφος
Ζωή Κοσκινίδου, Δημοσιογράφος, Δημιουργός του ηλεκτρονικού περιοδικού για το παιδικό βιβλίο «Κόκκινη Αλεπού» (kokkinialepou.gr)

Αναλυτικά το πρόγραμμα:

Ο Álvaro Vargas Llosa εξήγησε ότι ο πατέρας του είναι καλά. «Κοντεύει να κλείσει τα 89, άρα είναι στο κατώφλι των 90. Σε αυτή την ηλικία, προφανώς, μειώνει κανείς λίγο την ένταση των δραστηριοτήτων του και το έχει κάνει».

Στο IV ετήσιο συνέδριο της προεδρίας, ανακοινώθηκαν μια σειρά από πρωτοβουλίες, μεταξύ των οποίων και το Βραβείο Μυθιστορήματος Biennial Mario Vargas Llosa, αξίας 100.000 $. Μια άλλη δραστηριότητα θα είναι το Πρώτο Φεστιβάλ Λογοτεχνίας Νέων της Μαδρίτης, το οποίο θα πραγματοποιηθεί τον Σεπτέμβριο για να συνδέσει τους μικρούς αναγνώστες μεταξύ 11 και 18 ετών με τους αγαπημένους τους συγγραφείς, και το Φεστιβάλ “Escribidores”, του οποίου η τέταρτη έκδοση θα πραγματοποιηθεί από τις 5 έως 8 Φεβρουαρίου 2025 στη Μάλαγα (νότια Ισπανία) με τη συμμετοχή των Mario Vargas Llosa, Richard Ford, Mircea Cartarescu, Isabel Allende και Joyce Carol Oates, σύμφωνα με την προαναφερθείσα δήλωση.

Επιπλέον, σχεδιάζεται η επέκταση των δραστηριοτήτων της έδρας στη Λατινική Αμερική, με εκδηλώσεις στο Μεξικό, την Αργεντινή και το Περού τους επόμενους μήνες, προωθώντας τις πολιτιστικές και λογοτεχνικές ανταλλαγές και την υπεράσπιση της ελευθερίας της έκφρασης.

Πηγή: El espectador

Στο φεστιβάλ συμμετείχαν συγγραφείς και καλλιτέχνες, άλλες αυτόνομες οργανώσεις, αλλά και τα λογοτεχνικά περιοδικά Yusra, Βλάβη και ΦΡΜΚ. Οι δράσεις εκτείνονταν σε ένα ευρύ φάσμα ψυχαγωγίας, από συζητήσεις και περφόρμανς μέχρι διαδραστικά εργαστήρια για μικρούς και μεγάλους. Το αγκάλιασμα του κοινού ήταν μεγάλο και ζεστό, με αποτέλεσμα τα θαλάσσια πλάσματα να επιστρέψουν με ένα ακόμα πιο δυναμικό πρόγραμμα για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, με την στήριξη πολλών ακόμα συλλογικοτήτων.

Το φετινό φεστιβάλ φιλοξενείται στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης το διήμερο 11-12/10. Το πρόγραμμα του φεστιβάλ περιλαμβάνει ποικίλες εκδηλώσεις, συζητήσεις, εργαστήρια, αναγνώσεις, stand up, θεατρικά δρώμενα, live μουσική, έκθεση βιβλίου και τα ενδιαφέροντα αφιερώματα στα Βαλκάνια και στην φεμινιστική και κουήρ παλαιστινιακή λογοτεχνία.

Η φετινή διοργάνωση αφιερώνεται στις «Παλαιστίνιες αδελφές μας», σύμφωνα με τις διοργανώτριες, ενώ το φεστιβάλ θα στηρίξουν και συλλογικότητες της Παλαιστίνης.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΦΕΣΤΙΒΑΛ

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 11/10

15:00-16:00 Έναρξη φεστιβάλ

16:00-17:00 Συζήτηση – Femme fatale ή damsel in distress: Τα έμφυλα στερεότυπα της αστυνομικής λογοτεχνίας.

Ομιλήτριες: Χίλντα Παπαδημητρίου, Ευτυχία Γιαννάκη. Συντονισμός: Εφη Γιαννοπούλου (κεντρική σκηνή)

15:30-16:45 Εργαστήριο – «Ας ράψουμε μαζί! Εργαστήρι χειροποίητου σημειωματάριου».

Εισηγήτρια: Γωγώ Πονηράκου (αίθουσα εργαστηρίων)

17:00-18:00 Συζήτηση – «Μητρότητα: Από το βίωμα ως τη λογοτεχνία»

Ομιλήτριες: Μαρία Αγγελοπούλου, Σοφία Κασβίκη, Μαρία Λούκα, Ελένη Ντούξη, Νατάσα Σίδερη, Γωγώ Πονηράκου Συντονισμός: Χριστιάνα Λαμπρινίδη (κεντρική σκηνή)

17:00-18:00 Εργαστήριο «Είμαστε Πάτσι». Ένα θεατρικό εργαστήριο για τα έμφυλα στερεότυπα και τις διακρίσεις που προκύπτουν από αυτά. Απευθύνεται σε παιδιά ηλικίας 6 – 12 χρόνων.

Εμψυχώτριες: Ιωάννα Λιούτσια, Δέσποινα Μιτσιάλη. (αίθουσα εργαστηρίων)

18:15-20:15 Εργαστήριο – «Εσύ» και [-] «Εγώ»: Η ερωτική σχέση των γραμμάτων. Τι κάνει την γραφή λεσβιακή.

Εισηγήτρια: Χριστιάνα Λαμπρινίδη

20:30-21:30 Προβολές – «Βαλκανιάδα: Αναζητώντας θηλυκές και κουίρ γενεαλογίες στα Βαλκάνια»

Προβολή βίντεο/βιντεοποιημάτων από τα Βαλκάνια.

Συμμετέχουν: Olya Stoyanova, Ana Čavić, Ioana Turcan, Lind Duraku, Marija Dejanović, Jona Xhepa, Iva Damjanovski, Antzela Saliou, Marija Andrijašević, Μπρικένα Γκίστο

Επιμέλεια: Τώνια Τζιρίτα Ζαχαράτου, Βάλια Τσιριγώτη (αίθουσα των εργαστηρίων)

18:30-19:30 Συζήτηση – «Τα παπάκια (@) στη σειρά: Για το κουίρ ξανά»

Θα καθίσουν στη σειρά η Μαρία Κεφαλά, η Ζωή Κόκκα, το παπαρούνα, ο Σαμ και η Γιώτα Τεμπρίδου και θα μιλήσουν για το κουίρ, ό,τι κι αν νομίζουνε πως σημαίνει αυτό. (κεντρική σκηνή)

19:45-20:45 Αναγνώσεις – Κατερίνα Μαρδακιούπη, Μαλαματή Μαρία Πετρίδου, Ευτυχία Κατελανάκη, Μαρία Κωνσταντοπούλου, Μαρία Βαχλιώτη, Γεωργία Διάκου, Κωνσταντίνος Τσουμπός, Ελίζα Παναγιωτάτου, Νατάσα Σίδερη, Δανάη Σιώζιου, Μπρικένα Γκίστο, Αθηνά Αραπάκη

21:00-22:00 Stand up comedy – Head liner: Δήμητρα Νικητέα

Παρουσίαση: Χριστίνα Βούλγαρη

Συμμετέχουν: Ρούλη Μπουραντά, Μαίρη Λογοθέτη, Σταυρούλα Παμπστ, Φοίβη Ψευδού, Ειρήνη Συνοδινού (κεντρική σκηνή)

ΣΑΒΒΑΤΟ 12/10

15:00-17:00 Εργαστήριο – H μη μητρότητα ως επιλογή. Λύο Καλοβυρνάς, Μαίρη Λογοθέτη (αίθουσα εργαστηρίων)

15:30-16:30 Συζήτηση – Σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία: η Ελίζα Παναγιωτάτου, η Νατάσσα Σίδερη και η Γεωργία Διάκου συζητούν μεταξύ τους και με το κοινό για το έργο τους. Συντονισμός: Δανάη Σιώζιου (κεντρική σκηνή)

16:30-17:30 Συζήτηση – «Θηλυκότητες και φεμινιστ@ στην έρευνα και την ακαδημία»

Συμμετέχουν: Εκάτη Διακουμάκου, Θάλεια Ιερωνυμάκη, Ειρήνη Συνοδινού και Μυρτώ Τσιλ

Συντονίζει η Γιώτα Τεμπρίδου (κεντρική σκηνή)

17:30-19.00 Συζήτηση – Φεμινιστική και queer παλαιστινιακή λογοτεχνία: Η γραφή ως αντίσταση στην αποικιοκρατία

Ομιλήτριες: Carol Sansour, Ευγενία Τζιρτζιλάκη, Κατερίνα Σεργίδου

Συντονισμός: Μαρία Λούκα

Ακολουθεί ποιητική performance από την Carol Sansour (κεντρική σκηνή)

17:15-18:15 Εργαστήριο – «Θα στο πω μ’ ένα τραγούδι»: Εργαστήρι τραγουδοποιΐας για παιδιά (6-8 ετών)

Συντονίζει η Sophie Lies (αίθουσα εργαστηρίων)

18:30-20:00 Προβολές (αίθουσα εργαστηρίων) «Γυναίκες στον δρόμο: δημόσια μνήμη και μνημόνευση γυναικών στον δημόσιο χώρο»

Προβολή των έργων «Monument to Memorial Conversion» της Φωτεινής Γουσέτη, και «Can you tell me other streets named after women?» της Eliana Otta.

Θα ακολουθήσει συζήτηση με τις καλλιτέχνιδες.

19:00-20:00 Αναγνώσεις – SALAD DAYS Paparouna, Brooklyn Bagget, Yara Hawari, Panagiotis Evagelidis, Christina Kallirroi Garbi (κεντρική σκηνή)

(αναγνώσεις στα αγγλικά και στα ελληνικά)

20:10-21:00 Performance – (κεντρική σκηνή)

1.«Εγκύκλιες» Γρηγορία Βρυττιά, Ιωάννα Λιούτσια,Γωγώ Πονηράκου, Βάλια Τσιριγώτη, Μαρία Αγγελοπούλου

2. «Η αναθεματίστρια – Μακριές κατάρες για ιερό σκοπό»

Εικαστικά έργα: Γρηγορία Βρυττιά

Κείμενα, Επιτέλεση: Παυλίνα Μάρβιν

Τραγούδι: Νάντη Χατζηγεωργίου

20:30-22:00 Εργαστήριο – Putting Makeup on Empty Space

Ένα ιδιότυπο σαλόνι αισθητικής όπου η ποίηση συνυπάρχει με την τέχνη του μακιγιάζ.

Αισθητικούδες: Αρχοντούλα Τσατσουλάκη / Τώνια Τζιρίτα Ζαχαράτου (αίθουσα εργαστηρίων)

21:00-22:00 Συναυλία – Demi Spriggs, Amalia and the architects (κεντρική σκηνή)

Είμαστε οι κούφιοι άνθρωποι,
οι βαλσαμωμένοι άνθρωποι
σκύβοντας μαζί
κεφαλοκαύκι γεμισμένο άχυρο. Aλίμονο!
οι στεγνές φωνές μας όταν
ψιθυρίζουμε μαζί
είναι ήσυχες κι ανόητες
σαν άνεμος σε ξερό χορτάρι
ή πόδια ποντικών σε σπασμένο γυαλί
στο ξερό μας κελάρι

σχήμα χωρίς μορφή, σκιά χωρίς χρώμα,
παραλυμένη δύναμη, χειρονομία χωρίς κίνηση

αυτοί που πέρασαν
με ολόισια μάτια, στου θανάτου το άλλο βασίλειο
μας θυμούνται αν καθόλου μας θυμούνται
σαν κούφιους ανθρώπους
σα βαλσαμωμένους

μάτια δεν τολμώ να δω στα όνειρα
στου θανάτου το ονειρικό βασίλειο
αυτά δεν εμφανίζονται εκεί:
τα μάτια είναι
ηλιόφως σε μια σπασμένη κολώνα
εκεί, είναι ένα δέντρο χορεύοντας
και φωνές
στου ανέμου το τραγούδισμα
πιο μακρινές και πιο τελεστικές
από ένα μαραμένο αστέρι

ας είμαι όχι πιο κοντά
στου θανάτου το ονειρικό βασίλειο
ας φορέσω επίσης
τις μεταμφιέσεις
αρουραίου τρίχωμα, κοράκου δέρμα, κουρελούδες
σ’ έναν αγρό
φερόμενος όπως φέρεται ο άνεμος
όχι πιο κοντά

όχι αυτή την τελική συνάντηση
στου λυκόφωτος το βασίλειο

αυτή είναι η νεκρή χώρα
αυτή είναι του κάκτου η χώρα
εδώ τα πέτρινα είδωλα
σηκώνονται, εδώ λαμβάνουν
την ικεσία ενός χεριού νεκρού ανθρώπου
κάτω απ’ το σπίθισμα σβησμένου άστρου

αυτό είναι σαν αυτό
στου θανάτου το άλλο βασίλειο
ξυπνώντας μόνοι
την ώρα που είμαστε
τρέμοντας με τρυφερότητα
χείλη που θα φιλούσαν
κάνουν προσευχές σε τσακισμένες πέτρες

αόμματοι
αν δεν τα μάτια μας ξαναφανούν
όπως το αέναο άστρο
του πολύφυλλου ρόδου
στου θανάτου το λυκοφωτικό βασίλειο
η ελπίδα μόνο
των κενών ανθρώπων
των άδειων ανθρώπων

μεταξύ ιδέας
και πραγματικότητας
μεταξύ κίνησης
και δράσης
πέφτει η σκιά

μεταξύ αντίληψης
και δημιουργίας
πέφτει η σκιά

η ζωή είναι πολύ μακριά

μεταξύ πόθου
και σπασμού
μεταξύ δύναμης
και ύπαρξης
μεταξύ ουσίας
και πτώσης
πέφτει η σκιά
γιατί δικό σου είναι το βασίλειο

γιατί δική σου είναι η ζωή
γιατί η ζωή σου είναι δική σου
δική σου

αυτός είναι ο τρόπος που τελειώνει ο κόσμος
όχι μ’ ένα πάταγο αλλά μ’ ένα λυγμό

Ο Τόμας Στερνς Έλιοτ (Thomas Stearns Eliot, 26 Σεπτεμβρίου 1888 – 4 Ιανουαρίου 1965) ήταν Άγγλος ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ποιητές του 20ού αιώνα και ηγετική φυσιογνωμία του μοντερνιστικού κινήματος στην ποίηση. Το 1948, βραβεύτηκε με το Νόμπελ λογοτεχνίας. Ανάμεσα στα πιο γνωστά έργα του ανήκουν το Ερωτικό τραγούδι του Τζ. Προύφροκ (1915), η Έρημη Χώρα (1922), οι Κούφιοι Άνθρωποι (1925) τα Τέσσερα κουαρτέτα (1943) καθώς και το θεατρικό έργο Φονικό στην Εκκλησιά (1935).