Όμως τα οφέλη δεν περιορίζονται στη νοσταλγία. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι αργές, απτικές δραστηριότητες όπως το πλέξιμο ενεργοποιούν συστήματα του εγκεφάλου που ενισχύουν τη μνήμη, την προσοχή και τη λεπτή κινητικότητα, ενώ συμβάλλουν στη ρύθμιση του στρες. Με λίγα λόγια, ανεξάρτητα από ηλικία ή φύλο, η ενασχόληση με χειρωνακτικά και διανοητικά απαιτητικά χόμπι—όπως το πλέξιμο, η ξυλογλυπτική ή η κατασκευή μοντέλων—μπορεί να αποτελέσει έναν απλό τρόπο στήριξης της εγκεφαλικής υγείας.

Πώς το πλέξιμο ενεργοποιεί τον εγκέφαλο

Αν και ο διαλογισμός και τα παζλ προσφέρουν επίσης οφέλη στον εγκέφαλο, το πλέξιμο συνδυάζει μοναδικά τη λεπτή κινητική δεξιότητα, τη δημιουργική σκέψη και τον ρυθμικό συντονισμό των δύο χεριών—δραστηριότητες που ενεργοποιούν ταυτόχρονα διαφορετικά εγκεφαλικά συστήματα. Αυτή η μορφή δημιουργικότητας είναι ιδιαίτερα ωφέλιμη, επισημαίνει η Emily Sharp, αδειοδοτημένη θεραπεύτρια στην NY Art Therapy.

Η διμερείς αυτή διέγερση—μέσω της εναλλασσόμενης χρήσης και των δύο χεριών—παραπέμπει σε τεχνικές όπως η EMDR, σύμφωνα με τη Sharp. Αυτός ο τύπος διέγερσης σχετίζεται με χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης, αυξημένη σεροτονίνη και ντοπαμίνη καθώς και βελτιωμένη συναισθηματική ρύθμιση.

Παράλληλα, το πλέξιμο ενεργοποιεί το σύστημα ντοπαμίνης του εγκεφάλου με τρόπο που βελτιώνει τη συγκέντρωση και ίσως καθυστερεί τη γνωστική φθορά λόγω ηλικίας, εξηγεί ο Alvaro Pascual-Leone, καθηγητής νευρολογίας στην Harvard Medical School. Μια μελέτη του 2024 στο Frontiers in Behavioral Neuroscience έδειξε ότι οι δημιουργικές δραστηριότητες ενεργοποιούν το δίκτυο ανταμοιβής του εγκεφάλου σε περιοχές που σχετίζονται με την ευχαρίστηση, το κίνητρο και τη διάθεση. Σε αντίθεση όμως με τις γρήγορες εκρήξεις ντοπαμίνης που προκαλεί το σκρολάρισμα ή η ζάχαρη, το πλέξιμο προσφέρει πιο αργή και σταθερή ανταμοιβή.

Αυτό είναι ουσιώδες, σύμφωνα με τον Pascual-Leone: «Δεν είναι καλό να έχεις υπερβολική [ντοπαμίνη], ούτε πολύ λίγη. Η σταθερή και ευχάριστη λειτουργία του εγκεφάλου είναι καλύτερη από τις χημικές υπερβολές.» Επιπλέον, δραστηριότητες όπως το πλέξιμο απαιτούν σχεδιασμό, ακολουθία βημάτων και επίλυση προβλημάτων—ενεργοποιώντας έτσι τις εκτελεστικές λειτουργίες μαζί με τα κινητικά και συναισθηματικά συστήματα. Αυτή η πλήρης εγκεφαλική εμπλοκή ενισχύει τις νευρωνικές συνδέσεις, συμβάλλοντας στη διατήρηση της ευελιξίας του εγκεφάλου όσο μεγαλώνουμε.

Η δύναμη της εκμάθησης νέων δεξιοτήτων

Αν ήδη είστε έμπειρος στο πλέξιμο, μην επαναπαύεστε. Τα γνωστικά οφέλη τέτοιων δραστηριοτήτων δεν σχετίζονται τόσο με το ίδιο το έργο όσο με τη διαδικασία εκμάθησης κάτι νέου.

«Αν δεν έχετε ξαναπλέξει ποτέ, τότε το πλέξιμο είναι ιδανικό», λέει ο Pascual-Leone. «Αν όμως είστε επαγγελματίας στο πλέξιμο, όχι τόσο. Μπορεί να σας δώσει αίσθημα ολοκλήρωσης—που είναι πολύτιμο—αλλά ο στόχος είναι να ωθείτε τον εγκέφαλό σας να λύσει μια πρόκληση που δεν έχει αντιμετωπίσει ξανά.»

Η πρωτοτυπία έχει σημασία. Όταν προκαλείτε τον εγκέφαλό σας με άγνωστες δραστηριότητες, όπως να μάθετε να πλέκετε, ενεργοποιείτε νέες νευρωνικές διαδρομές. Με την πάροδο του χρόνου αυτές οι ενέργειες γίνονται αυτόματες και διαλογιστικές, επιτρέποντας στον εγκέφαλο να εισέλθει σε κατάσταση αποκατάστασης. Αυτή η πορεία από την πρόκληση στην εξοικείωση βοηθά στη διατήρηση της νευροπλαστικότητας. Ωστόσο χρειάζεται συνεχώς να βρίσκετε νέες προκλήσεις μόλις κατακτάτε τις παλιές.

Το θετικό είναι πως η πρόκληση δεν χρειάζεται να είναι μεγάλη ή δύσκολη: «Το κρίσιμο», τονίζει ο Pascual-Leone, «είναι να δίνετε στον εγκέφαλό σας μια δοκιμασία που δεν έχει ακόμα κατακτήσει.»

Χόμπι και υγιής γήρανση

Η γνωστική εξασθένηση ξεκινά δεκαετίες πριν εμφανιστούν τα πρώτα σημάδια, αναφέρει η Lakelyn Eichenberger, γεροντολόγος στην Home Instead. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να ασχολούμαστε με διανοητικά απαιτητικά χόμπι καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας. «Οι προκλήσεις αυτού του είδους ωφελούν σημαντικά τη μακροχρόνια υγεία του εγκεφάλου», σημειώνει.

Για τους ηλικιωμένους εγκεφάλους, τα δημιουργικά χόμπι λειτουργούν ως «ήπιες» νοητικές ασκήσεις που ενδυναμώνουν σταδιακά τις νευρωνικές συνδέσεις και την ευελιξία τους. Η Sharp υπογραμμίζει πως οι απτικές δραστηριότητες προσφέρουν μεγαλύτερη συνδεσιμότητα στον εγκέφαλο—κάτι κρίσιμο για τους ηλικιωμένους όπου οι νευρώνες μειώνονται φυσιολογικά λόγω ηλικίας. Δραστηριότητες όπως πατσγουορκ, κέντημα, ξυλογλυπτική ή κεραμική προσφέρουν ανάλογα γνωστικά οφέλη—ιδιαίτερα όταν απαιτούν χρήση και των δύο χεριών και σκέψη ακολουθιών.

Παρά την αντίληψη πως τα ψηφιακά εργαλεία βοηθούν περισσότερο την υγεία του εγκεφάλου, ο Pascual-Leone υποστηρίζει ότι ίσως τα έχουμε ανάγκη επειδή έχουμε εγκαταλείψει παραδοσιακές ασχολίες.

Σε αντίθεση με τα ψηφιακά παιχνίδια μνήμης ή εφαρμογές εγκεφαλικής άσκησης, οι απτικές αυτές δραστηριότητες προσφέρουν συναισθηματικά οφέλη—βοηθώντας στη μείωση των επιπέδων κορτιζόλης και καλύπτοντας την ανάγκη για κοινωνική επαφή. Ομαδικοί κύκλοι πλεξίματος ή εργαστήρια χειροτεχνίας μπορούν να μειώσουν τη μοναξιά και να προσφέρουν συναισθηματική στήριξη—ιδιαίτερα σε μεταβατικές περιόδους όπως η συνταξιοδότηση.

Η Eichenberger προσθέτει ότι «όσοι ασχολούνται με τέτοιες δραστηριότητες δηλώνουν συχνά πιο χαρούμενοι, υγιείς και ικανοποιημένοι από τη ζωή τους.» Μια μετα-ανάλυση στο BMC Public Health επιβεβαιώνει ότι τα χειρωνακτικά χόμπι ενισχύουν την ψυχική ευεξία. Άλλες έρευνες δείχνουν ότι ακόμη και άτομα με νόσο Πάρκινσον ωφελούνται από δημιουργικές παρεμβάσεις τέχνης—με βελτίωση μνήμης, δεξιοτήτων και συναισθηματικής ανθεκτικότητας—αποδεικνύοντας ότι ποτέ δεν είναι αργά για να ξεκινήσει κάποιος ένα νέο χόμπι.

«Εστιάζουμε τόσο στην ιατρική πλευρά της γήρανσης», καταλήγει η Eichenberger, «αλλά πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μας τόσο τη σωματική όσο και τη ψυχική υγεία—and αυτές οι δημιουργικές ασχολίες αποτελούν μέρος αυτής της φροντίδας.»

Πηγή: National Geographic

Η σημερινή εικόνα που αντικρίζουν δάσκαλοι βλέποντας τους μαθητές τους να μπαίνουν στις τάξεις είναι εντελώς διαφορετική κι αυτό το επιβεβαιώνουν εκπαιδευτικοί και έρευνες που έχουν γίνει στις ΗΠΑ. Τα παιδιά έχουν τα μάτια τους συνεχώς κολλημένα σε μια οθόνη και δυσκολεύονται σε πολύ απλά πράγματα, όπως να κλείσουν το φερμουάρ του μπουφάν τους ή να γυρίσουν γρήγορα μια σελίδα από το βιβλίο.

Μια πρόσφατη έρευνα του Education Week διαπίστωσε ότι το 77% των εκπαιδευτικών ανέφεραν ότι οι μικροί σε ηλικία μαθητές έχουν μεγαλύτερες δυσκολίες στο χειρισμό μολυβιών, στυλό και ψαλιδιών. Συγκριτικά, το 69% σημείωσε αυξημένες δυσκολίες με το δέσιμο των παπουτσιών σε σύγκριση με πέντε χρόνια πριν.

«Είναι σαν να μην έχουν δει ποτέ τους ένα τουβλάκι», λέει η Amy Hornbeck, εκπαιδευτικός στα δημόσια σχολεία του Beverly City στο Νιου Τζέρσι, περιγράφοντας πώς τα παιδιά αρχίζουν να δυσκολεύονται όταν τους ζητείται να στοιβάξουν μόλις τρία τουβλάκια.

Όπως γράφει το National Geographic, τα σημερινά παιδιά χάνουν κρίσιμες δεξιότητες λεπτής κινητικότητας – τις μικρές, ακριβείς κινήσεις που απαιτούνται για να δέσουν ένα κορδόνι, να γράψουν με ένα στυλό ή να χτίσουν έναν πύργο. Οι ειδικοί επισημαίνουν ως υπαίτιους ένα σύνθετο μείγμα χρόνου στην οθόνη, αλλαγής συνηθειών και μετατόπισης των παιδικών εμπειριών.

Είναι εύκολο να κατηγορήσουμε την πανδημία για τη μείωση των λεπτών κινητικών δεξιοτήτων. Μια μελέτη σε περισσότερα από 250 μωρά που γεννήθηκαν κατά το πρώτο έτος της πανδημίας διαπίστωσε ότι σημείωσαν χαμηλότερη βαθμολογία σε τεστ λεπτής κινητικότητας σε ηλικία έξι μηνών σε σχέση με τα μωρά που γεννήθηκαν πριν από την πανδημία.

Η Lauren Shuffrey, η οποία πραγματοποίησε τη μελέτη και είναι τώρα καθηγήτρια στην Ιατρική Σχολή Grossman του NYU, λέει ότι είναι δύσκολο να γνωρίζουμε αν τα αποτελέσματα οφείλονται στο αυξημένο προγεννητικό στρες ή στο διαφορετικό περιβάλλον που βίωσαν τα μωρά της πανδημίας κατά τους πρώτους μήνες της ζωής τους.

Η παραμονή στο σπίτι με εργαζόμενους γονείς οδήγησε επίσης σε αυξημένο χρόνο οθόνης για τα παιδιά όλων των ηλικιών -ένας παράγοντας που συνδέεται με καθυστερήσεις στις λεπτές κινητικές δεξιότητες. «Οι γονείς έκαναν ό,τι έπρεπε σε συνθήκες που δεν ήταν και τόσο ιδανικές», λέει η Shuffrey.

Ωστόσο, ο Steven Barnett, συνδιευθυντής του Εθνικού Ινστιτούτου Έρευνας για την Πρώιμη Εκπαίδευση στο Πανεπιστήμιο Rutgers, πιστεύει ότι η τάση αυτή προϋπήρχε της πανδημίας. «Ήρθε πολύ καιρό πριν», λέει, υποδηλώνοντας ότι η πανδημία μπορεί να επιτάχυνε ένα ήδη υπάρχον ζήτημα.

Ο χρόνος που ξοδεύεται στις οθόνες – είτε πρόκειται για κινητά, tablet, ηλεκτρονικά βιβλία ή τηλεόραση – αφαιρείται από τον χρόνο που τα παιδιά με τη χειροτεχνία, τη ζωγραφική και άλλες δραστηριότητες που βοηθούν τη λεπτή κινητικότητα.

Ενώ η εκμάθηση μαθηματικών ή η δημιουργία ψηφιακής τέχνης μπορεί να είναι εκπαιδευτική, προφανώς δεν αναπτύσσει τον έλεγχο της λεπτής κινητικότητας που προέρχεται από το γράψιμο, το κόψιμο ή τον χρωματισμό.

Το υπαίθριο παιχνίδι, ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη της λεπτής και αδρής κινητικότητας, επίσης μειώνεται. «Δεν σκάβουν, δεν μαζεύουν λουλούδια, δεν κάνουν πολλά ενδιαφέροντα πράγματα που τα παιδιά πρέπει να κάνουν», εξηγεί ο Barnett.

Η ευκολία στη γονική μέριμνα έχει επίσης επηρεάσει την ανάπτυξη δεξιοτήτων, λέει η Hornbeck. Τα ελαστικά παντελόνια χωρίς φερμουάρ ή κουμπιά εξοικονομούν χρόνο τα πολυάσχολα πρωινά, και τα προσυσκευασμένα σνακ εξαλείφουν την ακαταστασία – αλλά αυτές οι συντομεύσεις στερούν από τα παιδιά ευκαιρίες να εξασκηθούν στο φερμουάρ, στο κούμπωμα ή στη χρήση σκευών.

Οι προτιμήσεις των παιδιών για τα παιχνίδια έχουν επίσης αλλάξει, συμπληρώνει η Hornbeck. Τα μαγνητικά πλακίδια, τα οποία συναρμολογούνται εύκολα, έχουν αντικαταστήσει τα παζλ και τα ξύλινα τουβλάκια, τα οποία απαιτούν υπομονή και ακρίβεια. Και σε τρεις από τις τέσσερις τάξεις που παρατήρησε η Hornbeck, ούτε ένα παιδί δεν επιχείρησε να μπει στο χώρο ανάγνωσης κατά τη διάρκεια τριών ωρών.

«Αυτή είναι μια τεράστια αλλαγή», λέει. «Στο παρελθόν δεν συνέβαινε αυτό, να μην θέλει κανένα παιδί να μπει στον χώρο των βιβλίων». Η μείωση αυτή αντανακλά μια ευρύτερη τάση: το διάβασμα για διασκέδαση έχει γίνει σπανιότερο για τα παιδιά κυρίως γιατί έχει επηρεαστεί η ευρύτερη ικανότητα συγκέντρωσης και παρακολούθησής τους.

Και σκεφτείτε κάτι απλό. Για να φτιάξεις ένα παζλ χρειάζεται στρατηγική, αναποδογύρισμα των κομματιών, δοκιμές και λάθη. Τα παιδιά έχουν μάθει ότι ο κανόνας είναι ο υπολογιστής να γυρίζει το κομμάτι για σένα και εσύ απλώς να το κατευθύνεις. Που σημαίνει, ότι είναι πολύ πιο εύκολο να παρατήσουν μια διαδικασία που απαιτεί κόπο αλλά και λεπτή κίνηση.

Η συμβουλή για το τι μπορούμε να κάνουμε για να βοηθήσουμε τα παιδιά είναι απλή. Να τα απομακρύνουμε από τις οθόνες και να τα προτρέψουμε να ασχοληθούν με «παραδοσιακές» δραστηριότητες. Από το να μαζέψουν πετραδάκια από τον δρόμο και να κόψουν σελίδες περιοδικών, μέχρι να ζωγραφίσουν με κραγιόν, να φτιάξουν παζλ ή ακόμα και να μας βοηθήσουν στο μαγείρεμα.

Πηγή: Pride.gr