Η περιβαλλοντική ζημιά ξεκινά πολύ πριν από την έναρξη μιας σύγκρουσης. Η συγκρότηση και συντήρηση στρατιωτικών δυνάμεων απαιτεί τεράστιους φυσικούς πόρους, όπως μέταλλα, σπάνιες γαίες, νερό και υδρογονάνθρακες. Ο έλεγχος κρίσιμων ορυκτών έχει εξελιχθεί σε βασικό στρατηγικό στόχο, όπως φαίνεται στις πολιτικές για την Ουκρανία και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό.

Η διαρκής ετοιμότητα των στρατών συνεπάγεται εκτεταμένες εκπαιδεύσεις, που καταναλώνουν ενέργεια – κυρίως πετρέλαιο – με χαμηλή ενεργειακή απόδοση. Οι εκπομπές CO2 των μεγαλύτερων στρατών ξεπερνούν συνολικά εκείνες πολλών κρατών. Εκτιμάται ότι το 5,5% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου προέρχεται από τις ένοπλες δυνάμεις.

Οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις καλύπτουν μεταξύ 1% και 6% της παγκόσμιας χερσαίας επιφάνειας, συχνά σε οικολογικά ευαίσθητες περιοχές. Αν και ο περιορισμός της πρόσβασης μπορεί να ωφελήσει τη βιοποικιλότητα, σπάνια συζητείται αν αυτές οι εκτάσεις θα μπορούσαν να διαχειριστούν καλύτερα ως πολιτικά προστατευόμενες περιοχές.

Στρατιωτική δραστηριότητα και ρύπανση

Η εκπαίδευση και η δοκιμή όπλων προκαλούν εκπομπές ρύπων, διατάραξη τοπίων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων, αλλά και χημική και ηχητική ρύπανση. Τα κατάλοιπα όπλων στις εκπαιδευτικές ζώνες αποτελούν βασική πηγή γνώσης για τους κινδύνους στην υγεία και το περιβάλλον.

Η συντήρηση και αντικατάσταση στρατιωτικού εξοπλισμού συνεπάγεται κόστη διάθεσης με σημαντικές περιβαλλοντικές συνέπειες. Ακόμη και τα συμβατικά όπλα προκαλούν προβλήματα όταν καταστρέφονται με καύση ή έκρηξη ή απορρίπτονται στη θάλασσα.

Η ελλιπής περιβαλλοντική εποπτεία έχει αφήσει πολλές χώρες με σοβαρά προβλήματα στρατιωτικής ρύπανσης που επηρεάζουν τη δημόσια υγεία. Νέοι ρυπαντές όπως τα PFAS εντοπίζονται πλέον σε ευρεία χρήση, όχι μόνο στους αφρούς κατάσβεσης πυρκαγιών αλλά και στα πυρομαχικά.

Έμμεσα, οι αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες αποσπούν πόρους από την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Η ένταση μεταξύ κρατών δυσχεραίνει τη διεθνή συνεργασία για την κλιματική κρίση ή άλλες παγκόσμιες απειλές.

Περιβαλλοντικές επιπτώσεις κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων

Οι ίδιες οι συγκρούσεις διαφέρουν πολύ ως προς την επίδρασή τους στο περιβάλλον. Σε πολέμους υψηλής έντασης καταναλώνονται τεράστιες ποσότητες καυσίμων, αυξάνοντας τις εκπομπές CO2. Τα τρία πρώτα χρόνια της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία παρήγαγαν 230 εκατ. τόνους CO2 – όσο οι ετήσιες εκπομπές της Αυστρίας, Ουγγαρίας, Τσεχίας και Σλοβακίας μαζί.

Οι μαζικές μετακινήσεις οχημάτων προκαλούν καταστροφή ευαίσθητων τοπίων. Η χρήση εκρηκτικών σε αστικές περιοχές δημιουργεί τεράστιες ποσότητες μπάζων που μολύνουν αέρα και έδαφος, ενώ ζημιές σε βιομηχανικές μονάδες ή υποδομές ύδρευσης οδηγούν σε περαιτέρω ρύπανση.

Η απώλεια ενεργειακών υποδομών μπορεί να οδηγήσει σε χρήση πιο ρυπογόνων καυσίμων ή γεννητριών. Στο βόρειο Ιράκ, οι πυρκαγιές πετρελαιοπηγών κοντά στο Qayyarah, που προκλήθηκαν ως μέρος πολιτικής «καμένης γης», απείλησαν σοβαρά την υγεία ανθρώπων και το περιβάλλον.

Εσκεμμένες επιθέσεις σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις χρησιμοποιούνται συχνά ως όπλο πολέμου για να προκαλέσουν μαζική ρύπανση. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε τους κινδύνους συγκρούσεων σε χώρες με πυρηνικές εγκαταστάσεις. Τεχνικές όπως η καταστροφή αγροτικών υποδομών απειλούν την επισιτιστική ασφάλεια.

Τα κατάλοιπα όπλων (νάρκες, πυρομαχικά διασποράς) περιορίζουν την πρόσβαση στη γη και μολύνουν εδάφη και νερά με βαρέα μέταλλα ή τοξικές ουσίες. Τα απομεινάρια στρατιωτικού εξοπλισμού μπορούν να εκθέσουν εργάτες αλλά και κοινότητες σε κινδύνους για χρόνια.

Πολλά συμβατικά όπλα περιέχουν τοξικά ή ακόμα και ραδιενεργά υλικά (όπως απεμπλουτισμένο ουράνιο). Οι εμπρηστικές ύλες όπως ο λευκός φώσφορος καταστρέφουν οικοσυστήματα μέσω φωτιάς αλλά είναι επίσης εξαιρετικά επικίνδυνες για την υγεία.

Δασική καταστροφή, διαχείριση πόρων & μετακινήσεις πληθυσμών

Οι συγκρούσεις συχνά οδηγούν σε αποψίλωση δασών λόγω υπερεκμετάλλευσης ή δράσης εγκληματικών ομάδων που επωφελούνται από την κατάρρευση των θεσμών διαχείρισης. Οι κοινότητες μπορεί να προσφύγουν σε πρακτικές όπως η αυτοσχέδια διύλιση πετρελαίου με σοβαρές συνέπειες στην υγεία.

Οι ένοπλες ομάδες συχνά ανταγωνίζονται για τον έλεγχο πετρελαίου, μεταλλευμάτων ή ξυλείας – η εξόρυξη χρυσού με χρήση υδραργύρου μολύνει τα νερά. Ιδιωτικές εταιρείες λειτουργούν επίσης χωρίς επαρκή εποπτεία σε περιοχές σύγκρουσης.

Οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών δημιουργούν προσφυγικούς καταυλισμούς με μεγάλο οικολογικό αποτύπωμα – ειδικά όταν λείπουν βασικές υπηρεσίες ύδρευσης ή αποχέτευσης. Η πίεση στους τοπικούς φυσικούς πόρους αυξάνεται δραματικά.

Η κατάρρευση της διαχείρισης αποβλήτων αποτελεί κοινό πρόβλημα – η ανεξέλεγκτη απόρριψη ή καύση σκουπιδιών εντείνει τη ρύπανση. Οι νόμοι προστασίας του περιβάλλοντος συχνά αγνοούνται ή δεν εφαρμόζονται λόγω αδυναμίας διοίκησης.

Περιβάλλον υπό κατοχή & μετά τον πόλεμο

Κατοχές, είτε βραχυχρόνιες είτε πολυετείς, παραλύουν τη βιώσιμη ανάπτυξη περιορίζοντας την πρόσβαση σε φυσικούς πόρους ή τεχνολογίες. Προϋπάρχοντα προγράμματα προστασίας του περιβάλλοντος μπορεί να τερματιστούν ή να αντικατασταθούν από νέες διοικήσεις.

Η έλλειψη επενδύσεων οδηγεί στην υποβάθμιση κρίσιμων υποδομών (όπως υδροφόροι πύργοι) που μπορεί να καταστραφούν κατά τη διάρκεια βίαιων επεισοδίων χωρίς να επισκευαστούν ποτέ. Η αυξημένη στρατιωτική παρουσία διαταράσσει τοπίο, άγρια ζωή αλλά και τις κοινότητες μέσω έργων όπως φράχτες ή δρόμοι.

Η άνιση διαχείριση πόρων υπό κατοχή, οδηγεί συχνά σε υπερεκμετάλλευση νερού ή μεταλλευμάτων με ελάχιστη εποπτεία για τις συνέπειες στο περιβάλλον.

Mεταπολεμικά, οι περισσότερες συγκρούσεις δεν τελειώνουν «καθαρά» με συμφωνίες ειρήνης – η ανασφάλεια παραμένει ενώ η κρατική εποπτεία είναι αδύναμη. Τα άμεσα προβλήματα αφορούν κυρίως τεράστιους όγκους μπάζων: στην Mοσούλη, μετά τον πόλεμο το 2018 παρέμειναν τουλάχιστον 8 εκατ. τόνοι ερειπίων.

Aν δεν υπάρξει σωστή διαχείριση (με ανεπίσημη απόθεση), δημιουργούνται νέοι κίνδυνοι για το περιβάλλον. Οι άνθρωποι συνεχίζουν πολλές φορές πρακτικές επιβίωσης που ζημιώνουν τη φύση ακόμη κι όταν σταματούν οι μάχες.

Tο ζήτημα των δικαιωμάτων γης είναι έντονο μετά από μαζικές επιστροφές προσφύγων, ενώ η επέκταση γεωργικής γης οδηγεί συχνά σε νέα αποδάσωση – φαινόμενο που παρατηρείται σε πολλές μεταπολεμικές χώρες.

Eυκαιρίες για βιώσιμη ανάκαμψη

Aν και οι συγκρούσεις προκαλούν μεγάλη καταστροφή, η ενσωμάτωση της προστασίας του περιβάλλοντος στις διαδικασίες ειρήνης προσφέρει ευκαιρίες για αναγέννηση κοινωνιών μέσω πράσινης ανοικοδόμησης. Κοινές φυσικές πηγές μπορούν να αποτελέσουν βάση διαλόγου ανάμεσα στα αντιμαχόμενα μέρη.

Aνανεώσιμες πηγές ενέργειας όπως η ηλιακή μπορούν να γίνουν μονόδρομος όταν καταστρέφονται τα δίκτυα ηλεκτροδότησης από τον πόλεμο. Ενισχύεται πλέον διεθνώς η απαίτηση για πράσινη ανάκαμψη μετά τις συγκρούσεις καθώς αυξάνεται η τεκμηρίωση των ζημιών αλλά κι ενισχύονται τα νομικά πλαίσια προστασίας του περιβάλλοντος στις ένοπλες συρράξεις.

Aν δεν υπάρξει ισχυρότερο πλαίσιο προστασίας πριν, κατά τη διάρκεια αλλά και μετά τις συγκρούσεις, τότε οι ζημιές θα θεωρούνται δεδομένες ενώ θα χάνεται κάθε δυνατότητα βιώσιμης ανάκαμψης – ανοίγοντας τον δρόμο για νέες συγκρούσεις στο μέλλον λόγω φυσικών πόρων.

Το HeritageWatch.AI με έδρα το Παρίσι, ένα ανεξάρτητο, μη εμπορικό όργανο που αποτελείται από τέσσερις οργανισμούς, ξεκίνησε στο υπουργείο Πολιτισμού της Γαλλίας στις 10 Φεβρουαρίου κατά τη διάρκεια της Συνόδου Κορυφής Δράσης Τεχνητής Νοημοσύνης στη γαλλική πρωτεύουσα. Οι τέσσερις συνιδρυτές είναι η εταιρεία τρισδιάστατων μοντέλων Iconem, η εταιρεία παροχής δορυφορικών εικόνων Planet Labs PBC (που ιδρύθηκε από τρεις επιστήμονες της Nasa), η διακυβερνητική ομάδα πολιτιστικής κληρονομιάς, το Ίδρυμα Aliph (Διεθνής συμμαχία για την προστασία της κληρονομιάς) και η Microsoft.

Η αποστολή του κουαρτέτου είναι να παρέχει πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο για τον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς συλλέγοντας δορυφορικές εικόνες υψηλής ανάλυσης που λαμβάνονται από τον στόλο των 200 δορυφόρων σε τροχιά της Planet Labs PBC. Στη συνέχεια, αυτές οι εικόνες θα χρησιμοποιηθούν από το Iconem για τη δημιουργία τρισδιάστατων μοντέλων κάθε πολιτιστικής κληρονομιάς. Το AI for Good Lab της Microsoft – το οποίο χρησιμοποιεί δεδομένα τεχνητής νοημοσύνης και κλίματος για τον εντοπισμό ευάλωτων κοινοτήτων που κινδυνεύουν από υπερβολική ζέστη, πλημμύρες και άνοδο της στάθμης της θάλασσας – θα επεξεργαστεί τα δεδομένα.

Η Aliph που εδρεύει στη Γενεύη θα χρησιμοποιήσει τις πληροφορίες για να συνεχίσει να βοηθά τους φορείς πολιτιστικής κληρονομιάς όταν χτυπούν καταστροφές. Έχει ήδη χορηγήσει 100 εκατομμύρια δολάρια σε επιχορηγήσεις σε περισσότερα από 500 έργα πολιτιστικής κληρονομιάς σε όλο τον κόσμο από τότε που ξεκίνησε το 2017. Το Μουσείο Sursock της Βηρυτού, για παράδειγμα, έλαβε 500.000 δολάρια λίγο μετά την καταστροφική έκρηξη του λιμανιού το 2020. Τα κεφάλαια χρησιμοποιήθηκαν για την προστασία της δομικής ακεραιότητας του μουσείου.

Πολλά μουσεία, βιβλιοθήκες και μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ουκρανία έχουν επίσης ενισχυθεί από τον Aliph στον απόηχο της εισβολής της Ρωσίας το 2022. Σε μια δήλωση είπε, «Το HeritageWatch.AI έχει σχεδιαστεί για να επιτρέπει στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς να κινηθεί προς μια προσέγγιση βασισμένη σε προβλέψεις, προσδιορίζοντας περιοχές που είναι επιρρεπείς σε κρίσεις και εφαρμόζοντας μέτρα. Παρατηρήστε τον προοδευτικό αντίκτυπο της ερημοποίησης στην χωμάτινη αρχιτεκτονική στην περιοχή του Σαχέλ, την άνοδο της στάθμης της θάλασσας της παράκτιας κληρονομιάς ή τις συνέπειες ενός τυφώνα σε παλιές τοποθεσίες. Με τη σειρά τους, οργανισμοί όπως o Aliph θα έχουν πιο ισχυρά εργαλεία με τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν τις επηρεαζόμενες κοινότητες πριν βρεθούν σε κρίση. Με τους εταίρους τους στο έδαφος, ο Aliph και άλλοι οργανισμοί μπορούν να αναπτύξουν σχέδια για την προστασία και την εξασφάλιση της πολιτιστικής κληρονομιάς και τον εντοπισμό και τη συνοδεία των πιο συναφών έργων αποκατάστασης».

Η Microsoft έχει δώσει μια αρχική δέσμευση ύψους 1 εκατομμυρίου δολαρίων στο έργο για τέσσερα χρόνια, συν 750.000 $ για «υπηρεσίες σε είδος». Ο Aliph έχει παράσχει 250.000 δολάρια.

Σε ένα βίντεο για το HeritageWatch.AI, ο διευθυντής της Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Unesco, Lazare Eloundo Assomo, είπε: «Συνήθως σε περίπτωση καταστροφής, δυσκολευόμαστε να αποκτήσουμε έγκαιρη πρόσβαση στα δεδομένα στην πληγείσα τοποθεσία».

Ο Bastien Varoutsikos, διευθυντής στρατηγικής του οργανισμού Aliph, δήλωσε στο βίντεο ότι το HeritageWatch.AI θα μας δώσει «πρόσβαση σε δεδομένα και παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο καθώς και ικανότητα πρόβλεψης, ώστε να μπορέσουμε να αναπτύξουμε ακόμη πιο ισχυρές και γρήγορες απαντήσεις».

Πηγή: ARTnews / Κεντρική φωτογραφία: ALIPH – Antoine Tardy