Με αυτό το ερώτημα έκλεισε η συζήτησή μου με τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη. Μια συζήτηση που ξεκίνησε από την αξία της μελέτης της ιστορίας ως εργαλείου κατανόησης της πραγματικότητας και πέρασε από τις μεγάλες τομές που διαμόρφωσαν το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Άγγιξε, επίσης, ζητήματα, όπως η μεταπολεμική διαχείριση της μνήμης της Εθνικής Αντίστασης, η ατιμωρησία των δωσίλογων και η θεσμική σιωπή που για δεκαετίες σκέπασε ίσως το πιο μεγαλειώδες κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Όσο για την απάντηση στο τελευταίο ερώτημα της συνέντευξης, μπορούμε να τη βρούμε στη «μεγάλη επιστροφή» των 200 κομμουνιστών από το Σκοπευτήριο Καισαριανής. Η δύναμη αυτών των εικόνων είναι τεράστια. Οι άνθρωποι που φαίνονται σ’ αυτές συγκίνησαν βαθιά την ελληνική κοινωνία ακόμη και ογδόντα χρόνια μετά. Χαμογελαστοί και με το κεφάλι ψηλά μπροστά στο θάνατο, μας υπενθυμίζουν ότι όσο η ιστορία συνεχίζεται, όσο οι ιδέες ταξιδεύουν στις επόμενες γενιές, τόσο μεγαλώνει ο χώρος για τη δικαίωση αυτών που ονειρεύτηκαν τις όμορφες μέρες.

Κύριε Χαραλαμπίδη, γιατί είναι σημαντικό να μελετάμε την ιστορία;

Είναι σημαντικό να μελετάμε την ιστορία, γιατί μέσα από αυτήν —ιδιαίτερα τη σύγχρονη, με την οποία μπορεί να έχουμε και μια βιωματική επαφή, καθώς την έχουν ζήσει άνθρωποι που μπορεί να έχουμε γνωρίσει— μπορούμε να αποκτήσουμε τις αντιληπτικές ικανότητες που μας βοηθούν να καταλάβουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος γύρω μας. Η μελέτη της ιστορίας είναι πάρα πολύ χρήσιμη, όχι μόνο για να μάθουμε τι έγινε στο παρελθόν, αλλά και για να καταλάβουμε το σήμερα. Η πραγματική ιστορία απέχει πάρα πολύ από εκείνη που μαθαίνουμε στο σχολείο. Δεν έχει να κάνει μόνο με ημερομηνίες, πρόσωπα και ονόματα. Έχει κυρίως να κάνει με το να καταλάβουμε με ποιον τρόπο οι άνθρωποι, στο παρελθόν, πήραν τις αποφάσεις που πήραν, συμπεριφέρθηκαν όπως συμπεριφέρθηκαν και έδρασαν σε πολύ κρίσιμα γεγονότα. Επομένως, η ιστορία είναι κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που μαθαίνουμε στο σχολείο και, αν μπούμε σε αυτή τη διαδικασία, αυτή η γνώση γίνεται πολύτιμη για να καταλάβουμε τι συμβαίνει σήμερα.

Κάτι σαν εργαστήριο πολιτικής σκέψης, δηλαδή.

Ναι, και πολιτικής σκέψης και κατανόησης της πραγματικότητας. Νομίζω ότι δύο είναι οι λέξεις-κλειδιά: η γνώση και η κατανόηση. Αυτές συνήθως πάνε μαζί. Οπότε αυτό είναι το κρίσιμο: να μπορέσουμε να αποκτήσουμε αυτή τη χρήσιμη γνώση, που θα μας βοηθήσει στο σήμερα.

Το πεδίο της έρευνάς σας, ιστορικά, είναι το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Κι αν θέλουμε να εστιάσουμε στην Ελλάδα, κάποια από τα σημαντικότερα γεγονότα είναι ο Μεσοπόλεμος και η δεκαετία του ’40. Έχετε πλούσια γνώση για το τι συνέβη στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ποια περίοδος θεωρείτε ότι καθόρισε περισσότερο την εξέλιξη του ελληνικού κράτους;

Είναι δύο οι κορυφαίες περίοδοι. Η πρώτη έχει να κάνει με τις τεράστιες αλλαγές που έφερε η Μικρασιατική Καταστροφή, με την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων. Ας σκεφτούμε ότι σε μια χώρα με 5,5 εκατομμύρια κατοίκους ήρθαν 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, ότι η χώρα μετά το 1922 είναι πλέον μια άλλη χώρα. Έτσι, αυτό που λέμε εμείς οι ιστορικοί —ότι μετά την Επανάσταση του 1821 ιδρύθηκε το Νέο Ελληνικό Κράτος— μπορεί να συμπληρωθεί ως εξής: μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έχουμε ουσιαστικά την επανίδρυση του κράτους, γιατί είναι τελείως διαφορετικό από εκείνο του 1912, όταν ξεκίνησε η δεκαετία των πολέμων. Σίγουρα, η Μικρασιατική Καταστροφή αλλάζει πάρα πολλά πράγματα —πολιτικά, κοινωνικά, πολιτισμικά και γεωγραφικά— στη χώρα. Η δεύτερη κρίσιμη περίοδος, κυρίως για τις πολιτικές εξελίξεις, είναι η δεκαετία του ’40, κατά την οποία έχουμε πυκνά και καθοριστικά γεγονότα: τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή, αμέσως μετά τα Δεκεμβριανά και, στη συνέχεια, τον καθεαυτό Εμφύλιο Πόλεμο. Επομένως, αν κάποιος ή κάποια ενδιαφέρεται να καταλάβει τις βαθιές αλλαγές και, κυρίως, το πώς διαμορφώθηκε το ελληνικό κράτος, θα πρέπει οπωσδήποτε να μελετήσει αυτές τις δύο περιόδους.

Η Αθήνα είναι ίσως η μοναδική ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που δε διαθέτει Μουσείο Εθνικής Αντίστασης. Επίσης, στο βιβλίο σας “Οι δωσίλογοι” παρουσιάζετε, μεταξύ άλλων, μια σειρά από στοιχεία και γεγονότα σχετικά με την ατιμωρησία των συνεργατών των δυνάμεων κατοχής μετά την απελευθέρωση τον Οκτώβρη του 1944. Μία ακόμα παράξενη πραγματικότητα είναι ότι στη σύγχρονη Ελλάδα δε γιορτάζεται το τέλος του δεύτερου παγκόσμιου πόλεμου, αλλά η αρχή του. Συνδέονται, άραγε, όλα αυτά τα γεγονότα μεταξύ τους; Αν κάποιος ρωτήσει «γιατί», υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής στην απάντηση;

Ναι, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής και έχει να κάνει με το πώς οικοδομήθηκε η μεταπολεμική Ελλάδα — ακόμη και με το ανθρώπινο υλικό από το οποίο συγκροτήθηκε. Τι εννοώ; Κομβικής σημασίας εδώ είναι τα Δεκεμβριανά και, βέβαια, ο Εμφύλιος. Στα Δεκεμβριανά, επειδή προηγούνται χρονικά, έχουμε μια καθοριστική ανατροπή: η μεγαλύτερη αντιστασιακή δύναμη, αυτή που κυριαρχούσε τόσο πολιτικά όσο και στρατιωτικά μετά τη λήξη της Κατοχής —δηλαδή το ΕΑΜ— βρέθηκε στην πλευρά των ηττημένων. Έτσι, το μεταπολεμικό κράτος των «Εθνικοφρόνων», όπως ονομαζόταν τότε για να διαχωρίζεται από τους κομμουνιστές, οι οποίοι θεωρούνταν ότι δεν ανήκαν στο ελληνικό έθνος, στελεχώθηκε και από αρκετούς ανθρώπους που είχαν συνεργαστεί με τους κατακτητές. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν κάθε λόγο να διαγράψουν το κατοχικό τους παρελθόν, καθώς επρόκειτο για ένα παρελθόν που δεν μπορούσε να μνημονεύεται δημόσια από όσους είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς.

Σωστά.    

Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τον οποίο η Ελλάδα είναι το μοναδικό κράτος που δεν έδρεψε τις αντιστασιακές του δάφνες, ώστε να μπορέσει να καταλάβει μια τιμητική θέση στη μεταπολεμική Ευρώπη. Μετά τη λήξη του Πολέμου, οι Γάλλοι, οι Βέλγοι, οι Ολλανδοί, ακόμη και οι Ιταλοί, αλλά και οι Αυστριακοί, προσπάθησαν να αναδείξουν την αντιστασιακή τους δράση. Εμείς, αντίθετα, τη «χώνουμε κάτω από το χαλί», γιατί σε αυτή την αντιστασιακή δράση η μεγαλύτερη οργάνωση ήταν το ΕΑΜ, δηλαδή οι ηττημένοι των Δεκεμβριανών και, αργότερα, οι ηττημένοι του Εμφυλίου. Αν σε αυτό προσθέσουμε και τις μακροχρόνιες διώξεις —δηλαδή το εμφυλιοπολεμικό καθεστώς που άρχισε να διαμορφώνεται αμέσως μετά τα Δεκεμβριανά και κατέρρευσε με την πτώση της Χούντας το 1974— βλέπουμε ότι για περίπου τριάντα χρόνια, με πολύ μικρά διαλείμματα, κυριάρχησε αυτή η σκληρή Δεξιά που προέκυψε μετά τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο και η οποία επιδίωξε να διαγράψει αυτό το παρελθόν. Και αυτό για δύο λόγους: αφενός, επειδή ένα τμήμα της είχε στιγματιστεί από τη συνεργασία με τον Κατακτητή· αφετέρου, επειδή δεν μπορούσε να οικειοποιηθεί το αντιστασιακό κίνημα, καθώς αυτό ανήκε κυρίως στο ΕΑΜ. Έτσι επιβλήθηκε μια θεσμική σιωπή γύρω από τα ζητήματα αυτά. Γι’ αυτό δεν έχουμε Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, καθώς το ίδιο το θέμα της Εθνικής Αντίστασης υπονομεύτηκε πλήρως. Γι’ αυτό και δεν γιορτάζουμε τη λήξη του πολέμου, αφού αυτή συνδέεται με τη σύγκρουση που είχε ήδη αρχίσει από τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής ανάμεσα στο ΕΑΜ και τις λεγόμενες Εθνικές Οργανώσεις. Η σύγκρουση αυτή εκδηλώθηκε ανοιχτά στα Δεκεμβριανά και, αργότερα, στον Εμφύλιο. Αν, λοιπόν, γιορτάζαμε τη λήξη του πολέμου, θα έπρεπε να αναφερθούμε και στο ποιος συνέβαλε στην Απελευθέρωση — και εκεί θα έπρεπε να μνημονευτεί το ΕΑΜ. Το ΕΑΜ ήταν μια θεσμικά απαγορευμένη λέξη, τουλάχιστον μέχρι το 1974, για να μην πούμε μέχρι το 1982, όταν αναγνωρίστηκε επίσημα από το κράτος. Καταλαβαίνετε, επομένως, ότι όλο αυτό το σύνθετο πλέγμα συνθηκών μάς οδήγησε σε πολλές συνέπειες — όχι μόνο σε σχέση με τα ζητήματα που προαναφέραμε, αλλά και σε άλλα θέματα που μας απασχολούν ακόμη και σήμερα.

Το θέμα των τελευταίων ημερών είναι οι φωτογραφίες της Καισαριανής από την εκτέλεση των 200 Κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944. Διακρίνω ότι η πλειοψηφία του κόσμου αισθάνθηκε και περηφάνια και δέος· αναπτύχθηκε ένα έντονο κοινωνικό συναίσθημα. Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο λόγος;

Πρώτα απ’ όλα, είναι η δύναμη των ίδιων των φωτογραφιών. Ακόμη κι αν δεν γνωρίζει κανείς το ιστορικό πλαίσιο, βλέπει ανθρώπους να βαδίζουν προς το εκτελεστικό απόσπασμα με θαρραλέα στάση. Αυτό από μόνο του είναι συγκλονιστικό. Οι φωτογραφίες είναι εξαιρετικά δυνατές — κυρίως εκείνη στην οποία περπατούν κοιτάζοντας τον φακό, ενώ φαίνεται πως τραγουδούν. Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ από τέτοιες στάσεις ζωής, ώστε μας φαίνονται σχεδόν αδιανόητες. Πολλοί άνθρωποι ζηλεύουν αυτούς τους ανθρώπους — όχι επειδή εκτελέστηκαν, αλλά επειδή είχαν μια αλύγιστη πίστη στις ιδέες τους. Οι ιδέες, εδώ και πολλά χρόνια, έχουν πολεμηθεί με φανατικό τρόπο. Έχει καλλιεργηθεί μια αντίληψη ότι όλα πρέπει να παρουσιάζονται με έναν απολίτικο τρόπο, σαν να είναι κακές οι ιδεολογίες. Ξαφνικά, λοιπόν, εκεί που πολλοί πίστεψαν ότι οι ιδέες «χρεοκόπησαν», βλέπουν ανθρώπους να βαδίζουν προς τον θάνατο με το κεφάλι ψηλά, ακριβώς επειδή πιστεύουν σε αυτές. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ζούμε σε δύσκολες εποχές, όπου η αξιοπρέπεια των ανθρώπων συχνά καταρρακώνεται από τη δύναμη των ισχυρών. Οι ισχυροί μοιάζει να κάνουν ό,τι θέλουν, χωρίς να τηρούν νόμους, υποσχέσεις ή τη διεθνή νομιμότητα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι βλέπουν σε αυτές τις φωτογραφίες «τους δικούς τους» αδύναμους ανθρώπους, οι οποίοι ακόμη και με τον θάνατό τους μοιάζουν να νικούν εκείνους που κατέχουν την ισχύ. Οι όροι αντιστρέφονται. Όταν ο Γερμανός υπαξιωματικός τράβηξε αυτές τις φωτογραφίες —πιθανότατα καμαρώνοντας— δεν μπορούσε να φανταστεί ότι 80 χρόνια μετά μια ολόκληρη κοινωνία θα συγκλονιζόταν, παίρνοντας όμως το μέρος εκείνων που ο ίδιος θεωρούσε αδύναμους. Όλα αυτά —και πολλά ακόμη— νομίζω ότι αγγίζουν τους ανθρώπους σήμερα. Τους υπενθυμίζουν ότι τα σημαντικά πράγματα δεν είναι μόνο η οικονομική ανάπτυξη, οι ισολογισμοί ή οι προϋπολογισμοί. Τα ουσιώδη ίσως βρίσκονται αλλού. Για τους νέους ανθρώπους, αυτή η φωτογραφία ανοίγει άλλα ερωτήματα και άλλους δρόμους. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να διερευνήσουμε γιατί αυτές οι εικόνες συντάραξαν σε τόσο μεγάλο βαθμό την ελληνική κοινωνία. Ήταν κάτι πρωτόγνωρο — και κανείς δεν το περίμενε.

Είδαμε πολλές αναλύσεις και αρθρογραφίες στον αστικό Τύπο, οι οποίες προσπάθησαν να αποδομήσουν το γεγονός, να απαξιώσουν την ιδεολογία των εκτελεσμένων και να ευτελίσουν τη συζήτηση στο σήμερα, χρησιμοποιώντας και τη θεωρία των δύο άκρων. Μια θεωρία που τα τελευταία χρόνια αναμασάται, όχι μόνο από την εγχώρια δεξιά και άκρα δεξιά, αλλά ακόμη και από επίσημα χείλη Ευρωπαίων αξιοματούχων. Θα ήθελα το σχόλιό σας για αυτήν την ταύτιση που επιχειρείται.

Αφήνω τα χυδαία σχόλια στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, γιατί δεν πρέπει να ασχολούμαστε με αυτά. Θα μιλήσω, όμως, γι’ αυτούς που προσπάθησαν να αρθρογραφήσουν ή, τέλος πάντων, να διατυπώσουν έναν συγκροτημένο λόγο στον δημόσιο χώρο. Είναι γεγονός ότι η Δεξιά αισθάνεται άβολα —και λέω «Δεξιά», γιατί η Δεξιά πάντα υπάρχει— με αυτά τα γεγονότα, όπως η Κατοχή ή το Πολυτεχνείο. Η Δεξιά δεν βλέπει τον εαυτό της ιδιαίτερα στο αντιστασιακό κίνημα, ενώ η Αριστερά μπορεί να τον βλέπει. Γι’ αυτό η Δεξιά τέτοια γεγονότα προσπαθεί πάντα να τα υπονομεύει. Είναι κατανοητό, αλλά άλλο αυτό και άλλο να προσπαθείς με ύποπτους τρόπους να απαξιώσεις το γεγονός. Η Αριστερά διαχρονικά, και ιδιαίτερα την περίοδο της Κατοχής, και συγκεκριμένα το Κομμουνιστικό Κόμμα, ήταν ο πολιτικός φορέας με τους περισσότερους νεκρούς, με τεράστια διαφορά. Αυτή είναι η ιστορική πραγματικότητα. Αν δε μας αρέσει, είναι δικό μας πρόβλημα, όχι πρόβλημα της ιστορίας. Αυτά τα θέματα οι ιστορικοί τα έχουμε λήξει εδώ και χρόνια. Δεν τίθεται ζήτημα για το τι ήταν αυτοί οι άνθρωποι και πώς πρέπει να τους χαρακτηρίσουμε. Αυτά είναι δικά μας προβλήματα, του σήμερα. Να τους πούμε Έλληνες, πατριώτες, κομμουνιστές; Και τα τρία ήταν —αλλά στο εκτελεστικό απόσπασμα οδηγήθηκαν επειδή ήταν κομμουνιστές. Το λέει και η ίδια η διαταγή του Γερμανού στρατιωτικού διοικητή: γιατί ήταν κομμουνιστές. Ένα από τα δύσκολα πράγματα προς διαχείριση από τη Δεξιά σήμερα είναι η φωτογραφία. Η χυδαιότητα που επιβάλλονται πολλά πράγματα στη δημόσια σφαίρα, ακόμη κι αν δεν ισχύουν, είναι εμφανής. Άνθρωποι σε δημόσια πόστα εκφέρουν έναν ακροδεξιό λόγο, έναν λόγο ανορθολογισμού, θέλοντας μάλιστα να τον επιβάλλουν. Αυτές τις φωτογραφίες, όμως, δεν μπορείς να τις «τουμπάρεις», δίνοντάς τους μια διαφορετική ερμηνεία. Είναι πολύ ξεκάθαρο τι λένε αυτές οι φωτογραφίες, και γι’ αυτό είναι πολύ αμήχανη η θέση των ανθρώπων που αρθρογραφούν. Πολλοί έχουν και μεγάλη νευρικότητα — όλα δείχνουν ότι έχουν νευριάσει από αυτό που βλέπουν. Όλα αυτά είναι πολύ σημαντικά για την κατανόηση της πολιτικής πραγματικότητας σήμερα. Ήρθε ένα γεγονός από το πουθενά και έχει αναταράξει ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Έχει σημασία να δούμε πώς αντιδρά η μία και η άλλη πλευρά και, γενικότερα, το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας.

Και μια τελευταία ερώτηση, με αφορμή ξανά το γεγονός της εκτέλεσης και την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα» που είναι το κεντρικό της θέμα: Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια σκηνή λίγο πριν φύγουν από το Χαϊδάρι, όπου ένας μελλοθάνατος —ίσως ο επικεφαλής τους— λέει: «χαλάλι μωρέ τα 25 χρόνια που πάλεψα», ταυτίζοντας τον αγώνα του με την ίδρυση του Σ.Ε.Κ.Ε., για να συνεχίσει λέγοντας ότι «θα έρθουν οι όμορφες μέρες. Θα έρθουνε. Νιώθω καλά. Φεύγω σαν άνθρωπος». Θα ήθελα να σας ρωτήσω: θα δικαιωθεί ποτέ αυτός ο άνθρωπος που πίστεψε τότε κάτι τέτοιο;

Είναι εκατομμύρια οι άνθρωποι που πέθαναν πιστεύοντας σε παρόμοια πράγματα σε όλον τον κόσμο. Δεν ξέρω αν θα δικαιωθούν· αυτό θα φανεί στην πορεία. Σήμερα, που ζούμε σε μια πολύ ζοφερή περίοδο —πολύ πιο ζοφερή απ’ ό,τι θα περιμέναμε πριν από τρία χρόνια—, όπου η ακροδεξιά προωθεί με εντυπωσιακή ταχύτητα τη δική της ατζέντα σε όλον τον πλανήτη, κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι αυτοί οι άνθρωποι πέθαναν μάταια. Όμως δεν μπορούμε ποτέ να προβλέψουμε τι θα φέρει το μέλλον. Κάποτε, μετά την πτώση του Τείχους και των καθεστώτων του Υπαρκτού ή ανύπαρκτου Σοσιαλισμού, κάποιοι είπαν ότι αυτό ήταν «το τέλος της ιστορίας». Και πολύ σύντομα διαψεύστηκαν. Η ιστορία δεν τελειώνει έτσι. Η ιστορία συνεχίζεται, γιατί οι άνθρωποι τη γράφουν. Όσο υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες, θα υπάρχει και ιστορία.

Ίσως ο αγώνας να φαίνεται πολλές φορές μάταιος, αλλά ποτέ κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πώς αυτός ο αγώνας και οι ιδέες μπορούν να περάσουν σε επόμενες γενιές και να εμφανιστούν ξανά. Ένα πολύ πετυχημένο πρωτοσέλιδο της «Εποχής» έλεγε «Η μεγάλη επιστροφή», δείχνοντας αυτή τη φωτογραφία. Έχουμε λοιπόν μια μεγάλη επιστροφή τώρα. Δεν ξέρουμε πόσο θα κρατήσει, αλλά αυτό που συνέβη δεν είναι κάτι απλό. Αυτή είναι η γοητεία των ιδεών —και η γοητεία της πολιτικής. Πάντα μας φέρνει απέναντι σε καταστάσεις που δεν τις περιμένουμε. Και αυτό είναι, τελικά, και το όμορφο στη ζωή.

Κύριε Χαραλαμπίδη, σας ευχαριστώ πάρα πολύ για τον χρόνο σας.

Κι εγώ.

Εκείνη την άνοιξη, η Ελλάδα της Κατοχής έβραζε. Καθώς η αποχώρηση των Γερμανών φαινόταν κοντά, οι δυνάμεις του ΕΑΜ και οι υπόλοιπες πολιτικές παρατάξεις προετοιμάζονταν για την επόμενη μέρα, μέσα σε ένα κλίμα που πολλοί ιστορικοί αναγνωρίζουν ως προάγγελο του Εμφυλίου. Οι κατακτητές, μαζί με τους συνεργάτες τους, ενέτειναν την τρομοκρατία, στοχεύοντας κυρίως το ΕΛΑΣ, που σήκωνε το κύριο βάρος της Αντίστασης.

Στις 27 Απριλίου 1944, αντάρτες του ΕΛΑΣ έστησαν ενέδρα κοντά στους Μολάους, σκοτώνοντας τον Κρεχ και μέλη της συνοδείας του. Η απάντηση των Γερμανών ήταν άμεση και σκληρή: αποφάσισαν μαζικά αντίποινα με εκτελέσεις. Στις 30 Απριλίου ανακοινώθηκε ότι 200 κρατούμενοι θα εκτελούνταν την επόμενη ημέρα, σε μια προσπάθεια όχι μόνο τιμωρίας, αλλά και κάμψης του ηθικού των αντιστασιακών δυνάμεων.

Οι μελλοθάνατοι κρατούνταν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, πολλοί ήδη φυλακισμένοι από τα χρόνια πριν την Κατοχή. Ανάμεσά τους ήταν και ο Ναπολέων Σουκατζίδης, που αρνήθηκε να σωθεί όταν του δόθηκε η δυνατότητα, επιλέγοντας να σταθεί δίπλα στους συντρόφους του μέχρι το τέλος.

Το πρωί της Πρωτομαγιάς, οι 200 μεταφέρθηκαν με καμιόνια στην Καισαριανή. Πολλοί άφηναν πίσω τους μικρά σημειώματα στον δρόμο, τελευταίο ίχνος ζωής προς τους δικούς τους. Στο Σκοπευτήριο, εκτελέστηκαν σε ομάδες των είκοσι, μέχρι που, ως το μεσημέρι, η σφαγή είχε ολοκληρωθεί.

Την επόμενη κιόλας μέρα, οι κάτοικοι της Καισαριανής, αψηφώντας τον φόβο, τίμησαν τους νεκρούς δίνοντας στον τόπο το όνομα «Δρόμος Ηρώων» και γράφοντας στους τοίχους λόγια που κράτησαν ζωντανή τη μνήμη τους.

Η θυσία των 200 της Καισαριανής παραμένει ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της ελληνικής Αντίστασης και της Πρωτομαγιάς — μια υπενθύμιση του κόστους της ελευθερίας και της δύναμης της συλλογικής αξιοπρέπειας.

Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «βάλει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θεωρείται από τα χειρότερα εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με πολυβόλα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, λίγα μόλις μέτρα από το διαμέρισμά του, σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες μέρες νωρίτερα.

Ο Βαγγέλης Σακκάτος ήταν παιδί κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής στην Αθήνα, από το 1941 έως το 1944. Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το σκοπευτήριο, με το κεφάλι ψηλά και βλέμμα αποφασισμένο προς την κάμερα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία, οδηγήθηκαν στον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια σε μια ύστατη πράξη αντίστασης.

«Αυτό ακούμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, που για χρόνια διεκδικούσε μαζί με άλλους αριστερούς την ανέγερση μνημείου στη μνήμη τους. «Και τώρα βλέπουμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Tim de Craene, Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αναμνηστικά του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν τέτοιες εικόνες.

Η αποκάλυψη των ιστορικών φωτογραφιών

Ένα μνημείο στη μνήμη των νεκρών υπάρχει σήμερα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής. Ελλείψει φωτογραφικών τεκμηρίων, οι μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασίζονταν στα χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει μέσα από τα φορτηγά καθώς μεταφέρονταν στον θάνατο από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.

Την Παρασκευή, ύστερα από έντονες αντιδράσεις για την εμφάνιση των φωτογραφιών, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον De Craene για την αγορά των φωτογραφιών και εκείνος τις απέσυρε από την πώληση. Τα ντοκουμέντα, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Hermann Heuer, αξιωματικό της Βέρμαχτ, χαρακτηρίστηκαν ως «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».

Οι φωτογραφίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου απαθανατίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 Ελλήνων πριν εκτελεστούν από ναζιστικό απόσπασμα.

Η διαχρονική επίδραση στη συλλογική μνήμη

Ελάχιστα γεγονότα στην συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέστη πάνω από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν τόσο μεγάλη βαρύτητα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – αποκορύφωμα της κομμουνιστικής αντιστασιακής δράσης – ενέπνευσαν κορυφαίους Έλληνες καλλιτέχνες: ποιητές, τραγουδοποιούς, ζωγράφους και σκηνοθέτες έχουν αντλήσει έμπνευση από αυτό το συγκλονιστικό επεισόδιο.

«Άλλο να ακούς για το θάρρος τους και άλλο να το βλέπεις», λέει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί επισκέπτες στο σκοπευτήριο και το μουσείο εθνικής αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε πως στάθηκαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με υπερηφάνεια, αλλά σηκώνοντας τη γροθιά τους. Την προηγούμενη νύχτα είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν ό,τι επρόκειτο να συμβεί – το θεώρησαν τιμή».

Οι εκτελέσεις έγιναν λίγους μήνες πριν οι ηττημένες δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποχωρούν από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, πάνω από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα μετά τη γενική εισβολή του Μουσολίνι από την Αλβανία.

Ο Heuer, που υπηρετούσε στη χώρα από το 1943, πιθανότατα ανήκε σε μονάδα του υπουργείου διαφώτισης και προπαγάνδας του Γκέμπελς με αποστολή την καταγραφή της καθημερινότητας στις κατεχόμενες περιοχές. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Η ταινία, με τη σκηνοθετική υπογραφή του Βούλγαρη και σενάριο της Ιωάννας Καρυστιάνη («Μικρά Αγγλία», «Νύφες»), μάς μεταφέρει στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου, τις ημέρες πριν από την Πρωτομαγιά του ’44, φωτίζοντας τις ανθρώπινες πτυχές μιας από τις πιο ζοφερές περιόδους της Κατοχής.

Στο επίκεντρο της αφήγησης, βρίσκεται ο Ναπολέων Σουκατζίδης, Κρητικός αγωνιστής του λαϊκού κινήματος, που από το 1936 είχε βιώσει εξορίες και εγκλεισμούς. Στο Χαϊδάρι εκτελούσε καθήκοντα διερμηνέα για τον διοικητή Καρλ Φίσερ, ερχόμενος καθημερινά αντιμέτωπος με τη βαρβαρότητα και την αγριότητα της ναζιστικής κατοχής.

Η ταινία αναδεικνύει τόσο το προσωπικό του αδιέξοδο όσο και τη συλλογική εμπειρία των κρατουμένων που οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι προβολές θα πραγματοποιηθούν από τις 26 Φεβρουαρίου 2026 και για μία εβδομάδα στον κινηματογράφο Τριανόν.

Από την περασμένη Κυριακή, αφού είδαμε με τα μάτια μας αυτό που ήδη ξέραμε —το ανάστημα του ανθρώπου που συνθλίβει τον θάνατο μόνο με την καρδιά του και το αίμα του— σε φωτογραφίες, σκέφτομαι μόνο αυτό.

Τον πολιτικό κρατούμενο στο Χαϊδάρι, που διψασμένος και ανήμπορος σωματικά, «ένιωσε ότι ήταν πουλί» και άρχισε να «πετάει». Τα χέρια παρέμειναν ανοιχτά και μετά τον πυροβολισμό στην αυλή του στρατοπέδου. Γιατί ο άνδρας αυτός είχε προλάβει να πετάξει. Ελεύθερος.

Σκέφτομαι όλους εκείνους τους ανθρώπους.

Άνθρωποι που έγιναν ολόκληρος γαλαξίας, πιστεύοντας μέχρι τέλους σε έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση. Δίκαιο και όμορφο.

Άνθρωποι ελεύθεροι, που τραγουδούν, που βλέπουν το αίμα να κυλάει στις ρίζες των κυπαρισσιών, που υψώνουν τη γροθιά. Την ίδια στιγμή, που έξω από τον Τοίχο είναι Μάης, υπάρχει, όπως και να ‘χει, η ελπίδα. Υπάρχουν τα παιδιά. Υπάρχουν τα πρόσωπα που κάνουν υπομονή. Υπάρχει το μέλλον.

Βλέπω τα στοιβαγμένα σακάκια, τον γκρι ουρανό και τον ήλιο που δε φαίνεται. Το βήμα τους. Το μίσος των άλλων. Το μίσος των συγκεκριμένων άλλων, 82 χρόνια μετά.

Πώς ένιωσαν αυτοί οι άνθρωποι στην τελευταία τους διαδρομή; Τι είπαν; Πού έπεσε το βλέμμα τους; Έκλαψε κανείς; Φώναξε στους περαστικούς των δρόμων; Πόσες άγριες μαργαρίτες είχε ο κεντρικός χωματόδρομος της Καισαριανής; Πόσα παιδιά είδαν να περνούν από την εκκλησία της Παναγίτσας τα φορτηγά του θανάτου;

Και μετά, πάλι οι φωτογραφίες. Κάτι πέρα από τις γήινες απορίες μου. Κάτι που περιέχει η ίδια η ζωή, για να θυμίζει ξανά και ξανά ότι δεν μπορεί, υπάρχει και αυτή η πλευρά: η πλευρά του ελάχιστου χρέους, η πλευρά που μας λέει πως το μεγαλειώδες και το άυλο μπορεί να υπάρξει μπροστά μας. Ίσως κι από εμάς. Ένα μεσημέρι με ήλιο ή χωρίς, αλλά πάντα με σώματα πανύψηλα, το ένα δίπλα στο άλλο.

*Υστερόγραφο: Ο τίτλος παραφράζει στίχο του Μάνου Λοΐζου για τον Τσε Γκεβάρα

Πρόκειται για φωτογραφικά τεκμήρια που αποτυπώνουν, μέσα από το βλέμμα και τον μηχανισμό προπαγάνδας των στρατευμάτων Κατοχής, στιγμές της Ελλάδας την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι φωτογραφίες εμφανίστηκαν στις 14 Φεβρουαρίου στην πλατφόρμα δημοπρασιών eBay.de, με φερόμενο ιδιοκτήτη τον συλλέκτη Tim de Craene, ο οποίος ειδικεύεται σε στρατιωτικά κειμήλια της περιόδου. Μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria, προσφέρθηκαν προς πώληση. Η ανάρτησή τους προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στα ελληνικά social media και στη συνέχεια στον Τύπο. Τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου οι δώδεκα φωτογραφίες αποσύρθηκαν από τη δημοπρασία, ωστόσο η ευρύτερη συλλογή παραμένει διαθέσιμη.

Καισαριανή: Έχουν δρομολογηθεί διαδικασίες για τη διεκδίκηση της συλλογής

Η συλλογή δημιουργήθηκε από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, ο οποίος το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο Μαλακάσας και φέρεται να είχε διαταγή να παρακολουθήσει ή να συνδράμει στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το Χαϊδάρι στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τις φωτογραφίες «εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας», τονίζοντας ότι δίνουν «πρόσωπο» στους μελλοθάνατους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους. Όπως σημείωσε, το υλικό φωτίζει τόσο το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας όσο και τον τρόπο με τον οποίο ο ναζιστικός μηχανισμός προπαγάνδας, υπό τον Γιόζεφ Γκέμπελς, αξιοποίησε τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο ως εργαλεία επιρροής.

Το ΥΠΠΟ έχει ήδη δρομολογήσει διαδικασίες για τη διεκδίκηση και ενδεχόμενη απόκτηση της συλλογής.

Εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν στο Έβεργκεμ του Βελγίου, όπου βρίσκεται ο συλλέκτης, προκειμένου να εξετάσουν από κοντά το υλικό. Με την κήρυξή της ως μνημείου, το ελληνικό Δημόσιο αποκτά πλέον θεσμικό έρεισμα για να προχωρήσει στην απόκτησή της.

Οι 200 της Καισαριανής ήταν Έλληνες πολιτικοί κρατούμενοι που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής, ως αντίποινα για τη δράση της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΛΑΣ. Οι περισσότεροι από τους εκτελεσθέντες παραδόθηκαν στις δυνάμεις Κατοχής από το προηγούμενο φασιστικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των 200 ήταν μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ.