Το πιο διάσημο έργο του Πάμπλο Πικάσο, που αποτύπωσε τις φρικαλεότητες που υπέστησαν άμαχοι κατά τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης Γκερνίκα στον ισπανικό εμφύλιο, αποτέλεσε μια κραυγή για ειρήνη. «Αν επικρατήσει η παγκόσμια ειρήνη, ο πόλεμος που ζωγράφισα θα ανήκει στο παρελθόν», είχε πει ο Πικάσο στον φίλο του και αρχιτέκτονα του περιπτέρου της Ισπανικής Δημοκρατίας στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού το 1937, Ζοζέπ Λουίς Σερτ.

Σε μια εποχή που η Μέση Ανατολή και η Ευρώπη σπαράσσονται ξανά από πολέμους, η Guernica παραμένει επίκαιρη όσο ποτέ και έχει καθιερωθεί ως διεθνές σύμβολο των φρικαλεοτήτων των αεροπορικών βομβαρδισμών. Ωστόσο, στην Ισπανία, το αριστούργημα αυτό έχει μετατραπεί σε αφορμή για μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις.

Διαμάχη για τη μεταφορά στη Χώρα των Βάσκων

Ο πρόεδρος της Χώρας των Βάσκων, Ιμανόλ Πραντάλες, προερχόμενος από το συντηρητικό Εθνικιστικό Κόμμα των Βάσκων (PNV), ζήτησε να μεταφερθεί προσωρινά η Guernica από το μουσείο Reina Sofía της Μαδρίτης, όπου εκτίθεται αποκλειστικά από το 1992. Ο ίδιος υποστήριξε πως η έκθεσή της στο Μπιλμπάο, για πρώτη φορά, θα αποτελούσε «δικαίωση για τον βασκικό λαό».

Η κεντροαριστερή κυβέρνηση του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ απέρριψε το αίτημα επικαλούμενη λόγους συντήρησης, ενώ συντηρητικοί πολιτικοί εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία για να επιτεθούν στον βασκικό εθνικισμό. Το PNV φιλοδοξεί να παρουσιάσει τη Guernica στο Μουσείο Guggenheim του Μπιλμπάο το επόμενο έτος, στο πλαίσιο ειδικής έκθεσης για τα 90 χρόνια από τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα.

Εμπνευσμένος από τις εφημερίδες που κατέγραφαν τον μαζικό βομβαρδισμό αμάχων από τη Luftwaffe και τα στρατεύματα του Φράνκο, ο Πικάσο δημιούργησε τη Guernica μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν μήνα στο Παρίσι το 1937. Την περίοδο εκείνη, ο πίνακας αποτέλεσε ισχυρό πολιτικό εργαλείο: ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη για να ενισχύσει τον αγώνα κατά του φασισμού και να συγκεντρώσει πόρους για τους δημοκρατικούς της Ισπανίας.

Το έργο έφτασε στις ΗΠΑ το 1939 και γρήγορα έγινε σημείο αναφοράς ενάντια στις θηριωδίες του πολέμου και υπέρ της ειρήνης. Αντίγραφο ταπισερί εξακολουθεί να κοσμεί την είσοδο του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη.

Η διαδρομή και οι προκλήσεις διατήρησης

Κατά τη δεκαετία του 1950, η Guernica ταξίδευε συνεχώς σε διεθνείς εκθέσεις –από το Μιλάνο έως το Βερολίνο και από τη Στοκχόλμη έως το Σάο Πάολο, τη Φιλαδέλφεια και το Σικάγο– γεγονός που προκάλεσε φθορές όπως αποχρωματισμούς και ρωγμές. Η συντήρηση του έργου αναδείχθηκε ως μείζον ζήτημα όταν επέστρεψε τελικά στην Ισπανία το 1981.

Οι κίνδυνοι για την ακεραιότητα της Guernica δεν ήταν μόνο τεχνικοί αλλά και πολιτικοί. Όταν την είδα για πρώτη φορά ως παιδί σε σχολική εκδρομή στο Casón del Buen Retiro –παράρτημα του Μουσείου Prado– βρισκόταν πίσω από αλεξίσφαιρο γυαλί και υπό χαμηλό φωτισμό. Η δημοκρατία στην Ισπανία ήταν τότε εύθραυστη, με δεκάδες τρομοκρατικές επιθέσεις κάθε χρόνο, ενώ τον πίνακα φρουρούσαν ένοπλοι αστυνομικοί.

Σήμερα η εικόνα έχει αλλάξει: πρόσφατα είδα τον πίνακα να εκτίθεται σε ανοικτό και φωτεινό χώρο στο Reina Sofía χωρίς εμφανή εμπόδια. Οι επισκέπτες μπορούν πλέον να φωτογραφίζουν τη Guernica – κάτι που δεν επιτρεπόταν μέχρι το 2023. Ίσως αυτή η αλλαγή αντανακλά έναν πιο ανοιχτό και χαλαρό κόσμο.

Η παγκόσμια απήχηση και το μήνυμα της Guernica

Η Guernica αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα αυστηρό υπενθύμισμα των δεινών του πολέμου σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι, κατά την επίσκεψή του στη Μαδρίτη τον Νοέμβριο, επισκέφθηκε τον πίνακα μαζί με τον Σάντσεθ μετά από σχετική αναφορά σε ομιλία του.

Η δύναμη της Guernica πηγάζει από την καθολικότητά της, ξεπερνώντας ακόμη και το συγκεκριμένο μακελειό που ενέπνευσε τον Πικάσο. Θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί φόρος τιμής στον ελεύθερο Τύπο, αφού τόσο η υφή όσο και τα ασπρόμαυρα χρώματα παραπέμπουν στις εφημερίδες απ’ όπου αντλούσε τις πληροφορίες ο καλλιτέχνης. Για πολλά χρόνια στο MoMA η περιγραφή του έργου δεν ανέφερε καν τον βομβαρδισμό του 1937· τόνιζε μόνο ότι πρόκειται για έργο ενάντια στον πόλεμο και τη βαρβαρότητα.

Το μήνυμα της Guernica είναι παγκόσμιο αλλά συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη της σκληρότητας που βίωσε η μικρή πόλη Γκερνίκα στις 26 Απριλίου 1937. Αυτή η ιδιαιτερότητα αναδεικνύεται πλέον στην παρουσίαση του πίνακα, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη διαχρονική ισχύ του.

Το μέλλον της Guernica ως πολιτιστική κληρονομιά

Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας Έρνεστ Ουρτασούν, μέλος του αριστερού κυβερνητικού εταίρου Sumar, δήλωσε ότι κατανοεί «το συναίσθημα» πίσω από το αίτημα του προέδρου των Βάσκων αλλά τόνισε την υποχρέωσή του «να διαφυλάξει» ένα ανεκτίμητο κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς, επικαλούμενος τους ειδικούς συντήρησης που αποτρέπουν κάθε νέα μεταφορά. «Για να γιορτάσουμε τα 90 χρόνια από τη Γκερνίκα πρέπει να διασφαλίσουμε πως αυτό το έργο θα μπορέσει να γιορτάσει άλλα τόσα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ωστόσο, οι αρμόδιες αρχές συντήρησης προειδοποιούν ότι η εύθραυστη κατάσταση του έργου ενδέχεται να το καθιστά επικίνδυνο για μεταφορά, αν το αίτημα εγκριθεί.

Σύμφωνα με την καταλανική εφημερίδα Ara, η κυβέρνηση των Βάσκων ζήτησε από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ισπανίας να εγκρίνει προσωρινό δανεισμό του πίνακα από τον Οκτώβριο του 2026 έως τον Ιούνιο του 2027. Η έκθεση θα συμπέσει με τη συμπλήρωση 90 ετών από τον βομβαρδισμό της Guernica, στις 26 Απριλίου 1937—μιας πόλης που καταστράφηκε από τις ναζιστικές και φασιστικές αεροπορικές δυνάμεις κατά τον ισπανικό εμφύλιο.

Ο Imanol Pradales, πρόεδρος (Lehendakari) της Χώρας των Βάσκων, χαρακτήρισε τη μεταφορά «φόρμουλα συμβολικής αποκατάστασης και ιστορικής μνήμης» για τον βασκικό λαό. Επισήμανε επίσης πως η κίνηση αυτή θα αποτελέσει «μήνυμα προς όλον τον κόσμο» για τις συνέπειες του πολέμου και τη φρίκη της δικτατορίας, σύμφωνα με το Ara.

Ιστορικές προσπάθειες και διαδρομή του πίνακα

Η βασκική κυβέρνηση έχει υποβάλει παρόμοια αιτήματα στο παρελθόν, όπως κατά τα εγκαίνια του Guggenheim Bilbao το 1997 και σε άλλες επετείους, χωρίς όμως επιτυχία. Αντίστοιχο αίτημα είχε καταθέσει και η Βαρκελώνη το 1992, αλλά δεν εγκρίθηκε.

Η “Guernica” δημιουργήθηκε στο Παρίσι μέσα σε πέντε έως έξι εβδομάδες το 1937 και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Διεθνή Έκθεση εκείνης της χρονιάς, πριν περιοδεύσει σε Ευρώπη και ΗΠΑ.

Το 1939, ο πίνακας μεταφέρθηκε στο Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης, καθώς ο Πικάσο είχε θέσει ως όρο να επιστρέψει στην Ισπανία μόνο όταν αποκατασταθεί η δημοκρατία. Μετά το τέλος της δικτατορίας του Φρανθίσκο Φράνκο το 1975, η “Guernica” επέστρεψε στην Ισπανία το 1981. Αρχικά, εκτέθηκε στο Museo del Prado, πριν μεταφερθεί οριστικά στο Reina Sofía το 1992.

Ανησυχίες συντήρησης και πολιτικές διαστάσεις

Το Museo Reina Sofía εξέδωσε πρόσφατα έκθεση συντήρησης που «αποθαρρύνει έντονα» οποιαδήποτε μεταφορά, επικαλούμενο την ευαισθησία του έργου. Σε απάντηση, η βασκική κυβέρνηση πρότεινε τη δημιουργία κοινής επιτροπής για την αξιολόγηση της σκοπιμότητας και των εξόδων.

Το αίτημα έχει αποκτήσει πολιτική βαρύτητα λόγω των τρεχουσών ισορροπιών στην ισπανική κυβέρνηση. Σύμφωνα με τους Times του Λονδίνου, ο πρωθυπουργός Pedro Sanchez ηγείται κυβέρνησης μειοψηφίας με στήριξη δύο βασκικών εθνικιστικών κομμάτων που έθεσαν το θέμα. Ο Pradales προειδοποίησε ότι τυχόν απόρριψη θα ήταν «σοβαρό πολιτικό λάθος».

Ο Sanchez δεν έχει λάβει τελική απόφαση και οι διαβουλεύσεις με το Υπουργείο Πολιτισμού αναμένεται να συνεχιστούν μετά τις διακοπές του Πάσχα.

Αν και η Guernica δεν ήταν η πρώτη στρατηγικά ασήμαντη, μη πολεμική πόλη που έγινε ποτέ στόχος αεροπορικών βομβαρδισμών, η καταστροφή της από τη Ναζιστική Λεγεώνα Κόνδορων, σε συνεργασία με τους Ισπανούς Εθνικιστές υπό τη διοίκηση του στρατηγού Francisco Franco, δεν άφησε καμία αμφιβολία ότι η φύση του πολέμου είχε αλλάξει αμετάκλητα. Ακόμη και σήμερα, η απλή αναφορά της Guernica προκαλεί οργή και φρίκη, σε μεγάλο βαθμό λόγω της πίνακα του Pablo Picasso.

Ο Picasso είχε κληθεί από την εξόριστη Ρεπουμπλικανική κυβέρνηση να δημιουργήσει μια τοιχογραφία για το Ισπανικό Περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση του 1937, που πραγματοποιήθηκε εκείνη τη χρονιά στο Παρίσι. Τα πρώτα σκίτσα του Picasso για την τοιχογραφία φαίνεται να έχουν σχεδιαστεί σε άρνηση, ή ίσως σε πείσμα, του εμφυλίου πολέμου που μαινόταν τότε. Μετά τον βομβαρδισμό της Guernica στις 26 Απριλίου, ωστόσο, ο Picasso άλλαξε απότομα ταχύτητα και άρχισε να εργάζεται σε ένα ριζικά διαφορετικό είδος ζωγραφικής.

Αρκετές από τις πιο εξέχουσες φιγούρες στον πίνακα – ο ταύρος και το πληγωμένο άλογο, σίγουρα, αλλά και το πουλί που βρίσκεται στο τραπέζι ανάμεσά τους και η γυναίκα που κρατά ένα κερί για να φωτίσει τη σκηνή μπροστά της – ανακαλούν χαρακτήρες από τη μεγάλη και πυκνά δουλεμένη χάραξη του 1935, γνωστή ως “The Minotauromachy”, με τους αντικρουόμενους συνειρμούς και τις υποδείξεις της θυσίας. Ίσως ο Picasso θεώρησε ότι αυτές οι αναφορές ήταν κατάλληλες στο πλαίσιο ενός εμφυλίου πολέμου.

Στα χρόνια μετά τη ζωγραφική της, η Guernica συχνά θεωρείται ότι ξεπερνά την ιδιαιτερότητα του βομβαρδισμού της βασκικής πόλης, ως γενική καταδίκη των φρικαλεοτήτων του πολέμου. Το γεγονός ότι η τοιχογραφία στάλθηκε από το Παρίσι στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης όταν ξέσπασε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και τελικά έφτασε στην Ισπανία μόλις το 1981, μετά τον θάνατο του Φράνκο και την αποκατάσταση της δημοκρατίας, έχει αναμφίβολα συνεισφέρει σε αυτή την «οικουμενοποίηση» του έργου.

Στις μέρες μας η Guernica θεωρείται μέρος της ιστορίας. Η έλλειψη χρώματος ενισχύει τη λειτουργία του πίνακα ως ντοκιμαντέρ. Σαν μια φωτογραφία που θα έδειχνε ένα ιστορικό γεγονός όσο πιο ωμά και αντικειμενικά γίνεται.

Η Guernica παραμένει επίκαιρη σήμερα, ακόμη και πολλά χρόνια μετά το τέλος του ισπανικού εμφυλίου πολέμου και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Χρησιμοποιήθηκε σε πολλές άλλες συγκρούσεις, ως υπενθύμιση ότι τέτοια βάσανα εναντίον αθώων δεν πρέπει ποτέ να δικαιολογούνται. Ο ζωώδης χαρακτήρας της σκηνής και οι φιγούρες της μας θυμίζουν επίσης ότι ο πόλεμος είναι πάνω από όλα μια απανθρωποποίηση. Είναι ένα μήνυμα για τον πόλεμο και τη βία γενικότερα. Συχνά θεωρείται σύμβολο του παγκόσμιου πόνου και δείχνει ότι ακόμα κι αν είμαστε αμέτοχοι, όλοι έχουν καθήκον να διαμαρτυρηθούν ενάντια στη βία.

Πηγή: The Washington Post

Σχεδόν 4.000 έφτασαν με πλοίο στο Southampton, μετά τον βομβαρδισμό της πόλης Guernica το 1937, και αρχικά στεγάστηκαν σε προσωρινό στρατόπεδο έξω από την πόλη. Οι καλλιτέχνες Sonia Boué και Ashokkumar D Mistry δημιούργησαν την έκθεση, με τίτλο Las Gemelas: Arrival (a lexicon of unmaking), βασισμένη σε υλικό που φυλάσσεται στο αρχείο του Πανεπιστημίου του Southampton. Η γκαλερί John Hansard το περιέγραψε ως «μια βαθιά προσωπική αφήγηση της ιστορίας».

Στις 26 Απριλίου 1937 η μικρή βασκική πόλη Guernica έγινε στόχος των εθνικιστικών δυνάμεων του Franco, με την υποστήριξη της γερμανικής και της ιταλικής αεροπορίας, σε μια από τις πιο διαβόητες ενέργειες του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου. Χιλιάδες οικογένειες αναζήτησαν προστασία για τα παιδιά τους στέλνοντάς τα στο εξωτερικό – σχεδόν 4.000 συγκεντρώθηκαν στο SS Habana με προορισμό το λιμάνι του Southampton. Κατά την άφιξη τα παιδιά στεγάστηκαν σε έναν προσωρινό καταυλισμό στα περίχωρα της πόλης στο North Stoneham πριν μεταφερθούν σε σπίτια – γνωστά ως αποικίες – σε όλη τη χώρα.

Ανάμεσα στα έργα της έκθεσης υπάρχουν ρούχα που αναπαριστούν τις προσπάθειες που καταβάλλουν οι ντόπιοι για την κατασκευή ρούχων για τους νεοαφιχθέντες πρόσφυγες. Ένα φόρεμα είναι ραμμένο με εικόνες αφιερωμένες σε εκείνους που βοήθησαν να οργανωθεί καταφύγιο για τα παιδιά. Ένα άλλο έκθεμα αποτελείται από ξύλινα τραπέζια δεμένα μεταξύ τους, για να συμβολίσει τον τρόπο με τον οποίο η κοινότητα συγκεντρώθηκε για να βοηθήσει με δωρεές επίπλων και ρούχων. Μια γλυπτική εγκατάσταση από 100 χρωματιστά μάλλινα πομ πον πήρε έμπνευση από το περιθώριο σε ένα ισπανικό αναμνηστικό ντέφι.

Ως νεαρός άνδρας, ο πατέρας της κας Boué, José García Lora, ήταν πολιτικός εξόριστος από την Ισπανία και εργαζόταν με τα παιδιά στο στρατόπεδο Stoneham. Η οικογένεια του κ. Mistry μετανάστευσε από την Ινδία. Οι δύο καλλιτέχνες λένε ότι μοιράζονται οικογενειακές ιστορίες πολιτιστικού εκτοπισμού που αντικατοπτρίζεται στην έκθεση. Και οι δύο καλλιτέχνες είναι επίσης αυτιστικοί και τα έργα δείχνουν μια «νευροαποκλίνουσα προσέγγιση στη δημιουργία εκθέσεων».

Η κα Boué με έδρα την Οξφόρδη είπε: «Σίγουρα μεγάλωσα σε μια ατμόσφαιρα με την αίσθηση ότι είχε συμβεί κάτι θλιβερό το οποίο δεν μπορούσα πραγματικά να ορίσω. Με τη νευροαπόκλιση επίσης, ως ένα άλλο επίπεδο αίσθησης διαφορετικού, ήταν αρκετά δύσκολο μερικές φορές να ξεχωρίσω ποιο είναι ποιο. Καθώς δούλευα με τα χέρια μου, σκεφτόμουν πάντα την ιστορία και τα παιδιά».

Las Gemelas: Arrival (a lexicon of unmaking) διαρκεί στην γκαλερί John Hansard στο Southampton έως τις 11 Ιανουαρίου 2025.

Πηγή: BBC