Ταυτόχρονα, ένας νεαρός συνθέτης, με το όνομα Μάνος Χατζιδάκις, διατυπώνει δημόσια τις θέσεις του για την ελληνικότητα, την αλήθεια και τη δύναμη του ρεμπέτικου τραγουδιού. Λίγα χρόνια αργότερα μεταγράφει σε πιάνο τα δύο αυτά τραγούδια, μέσα στον κύκλο «Έξι λαϊκές ζωγραφιές» για το Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου.

Η επίσκεψη στην Πινακοθήκη Γκίκα συνδυάζει σπάνια φωτογραφικά στιγμιότυπα, εξώφυλλα δίσκων, μακέτες σκηνικών και κοστουμιών δια χειρός Γιάννη Μόραλη και φυσικά πολλή μουσική που θα φέρει στα χείλη μας αγαπημένα τραγούδια.

Στο μπουζούκι ο Θοδωρής Μαλεβίτης ερμηνεύει τη «Συννεφιασμένη Κυριακή» και την «Αρχόντισσα».

Πληροφορίες

Πέμπτη 23 Οκτωβρίου 2025, 11.00-12.30 Ι ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΓΚΙΚΑ

Είσοδος ελεύθερη – Απαραίτητη η δήλωση συμμετοχής

Δευτέρα έως Παρασκευή, 10.00-14.00

Τ. 210 3671067-9

Ο Μόραλης είναι ένας τελευταίος ευπατρίδης της αληθινής ζωγραφικής. Και φίλος μου. Όταν συνοφρυώνεται, σκέφτομαι, όταν χαμογελάει, δυναμώνω. Κι ας είναι όλη η Ελλάδα εναντίον μου. Ο Μόραλης, όπως κι ο Γκάτσος, ο Τσαρούχης, ο Ελύτης και μερικοί άλλοι συνθέσανε τον πολιτισμό της μεταπολεμικής Ελλάδας για να τον καταστρέψουν σαν κοράκια οι πολιτικοί και οι δημόσιοι υπάλληλοι. Μεσά στη μοίρα μας κι αυτό.

Μ.Χ. 1988. Μια διαδρομή στο χρώμα του κεραμιδιού (αποσπάσματα, από τον Καθρέφτη και το μαχαίρι)

Ο Γιάννης Μόραλης (Άρτα, 23 Απριλίου 1916 – Αθήνα, 20 Δεκεμβρίου 2009) υπήρξε ένας από τους επιφανέστερους Έλληνες καλλιτέχνες του 20ού αιώνα. Η εκλογή του στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και το διδακτικό του έργο εκεί για 35 συνεχή χρόνια (από τον Φεβρουάριο του 1948 έως τον Αύγουστο του 1983 συγκεκριμένα) αποδείχτηκε οπωσδήποτε αποφασιστικής σημασίας σε σχέση με μια σειρά από επιλογές και κατευθύνσεις της εικαστικής παραγωγής στην Ελλάδα τα χρόνια που ακολούθησαν.

Όλο το σκηνικό φυσικά αλλάζει με το που ξεκινάει το καράβι κι αρχίζει το κύμα, το αεράκι, η παρέα των γλάρων. Όλα αυτά. Οι άθλιοι ήχοι της πόλης έχουν δώσει γρήγορα τη θέση τους στην ειρηνική συνδρομή της φύσης. Οι εικόνες είναι απέραντες, οι άνθρωποι πιο ήρεμοι.

Πολύ γρήγορα, βρισκόμαστε στο καφενείο της Αναστασίας Γαλάρη. Πρώτη στάση. Θεέ μου, τι δώρο κάναμε στον εαυτό μας. Γύρω μας, οι γνωστές συζητήσεις για τις κατσούλες κι «όποιος δεν τις έχει δοκιμάσει με βούτυρο δεν ξέρει τίποτα…». Μεσημεράκι και καίει ο ήλιος. Περπάτημα μέχρι την παραλία, κοντά στην Κολώνα. Δροσερά πεύκα, άνθρωποι σε ψάθες, όλοι φορούν καπέλο, μια παρέα κοριτσιών –όλες στα μπλε και με γυαλιά ηλίου σε σχήμα καρδούλας-, ένα λεπτό από το σημείο, το σπίτι του Γιάννη Μόραλη, βουτιά –επιτέλους- σε δροσερά νερά!

«Σε αυτό το σπίτι, ο Μόραλης έφτανε κάθε χρόνο Απρίλη κι επέστρεφε στο ατελιέ της Αθήνας, τον Οκτώβριο». «Πώς να ένιωθε, όταν, κάθε πρωί, έπινε τον καφέ του, κοιτώντας αυτό»; «Πιστεύω ότι ο Μόραλης, όπου και να ήταν, όλο ορίζοντες έβλεπε». Αυτά είπαμε σε κάτι Ισπανούς, που μας ρώτησαν για το γλυπτό του ζωγράφου, πάνω στον δρόμο, που τούς έκανε εντύπωση.

Η συζήτηση για τους καλλιτέχνες, που περνούσαν αρκετό χρόνο σε αυτό το μαγικό νησί, συνεχίστηκε και καθώς επιστρέφαμε στο λιμάνι για φαγητό. Πού να φάμε, πού να φάμε, τώρα που δεν παίζει αμάξι και να, που η πρόταση ήρθε από την τετραπέρατη, Τασία Γαλάρη. «Μα, στην Αγορά του Γελαδάκη». Ήταν πολύ σίγουρη και δεν σήκωνε κουβέντα, οπότε μας έπεισε. Στην υγειά της, οι γουλιές του άσπρου κρασιού, γιατί πράγματι το γεύμα ήταν απολαυστικό. Τι πεσκανδρίτσα, καλαμάρι απίθανο, μαριδάκι, ωραία χόρτα, πατάτες, αλλά και ελαιόλαδο (Μεσσηνίας –εννοείται ότι το καταλάβαμε πριν μας το πει με καμάρι ο ευγενικός άνθρωπος που σέρβιρε).

Γάτες τεμπέλικες σε διαρκή ύπνο και απολαμβάνοντας τον ήλιο. «Μα τι ωραία ιδέα κυριακάτικα»!
Και η ώρα ήταν ήδη 5. Είχαμε μπροστά μας άλλες τρεις ώρες. Καφεδάκι στο χέρι και βόλτα σε διαδρομές, όπου κυριαρχεί αυτό το ταυτοτικό της Αίγινας: η απλότητα, η αφοσίωση στο σχήμα της γης, όπως παραδόθηκε, οι πυκνές αυλές, οι άπειρες ευκολίες για κάθε είδους δραπέτες. Καθόμαστε σε ένα από τα παγκάκια, κοντά στην Παναγίτσα.

Δεν ξέρω αν ταλαιπωρούμαι, πολλές φορές, από το αγωνιώδες δίλημμα Αθήνα ή επαρχία; Αυτό που ξέρω με σιγουριά είναι ότι πια θέλω να φεύγω (όχι να φύγω). Να φεύγω και να επιστρέφω. Να ορίζω εγώ. Να επαναπροσδιορίζομαι. Αλλά (και) να ακούω (και) ανθρώπους, που επιμένουν για τις βουτυράτες πεσκανδρίτσες. Να με παρατηρώ, αχ, πώς ενθουσιαζόμαστε όταν, πρώτη φορά, βλέπουμε φιστίκι σε δέντρο.

Έτσι ενθουσιαζόμουν κι ως παιδί. Δεν είναι λίγο πράγμα.

Κάνοντας, λοιπόν, ένα ταξίδι στο παρελθόν, συναντάμε έναν από τους μεγαλύτερους λάτρεις του νησιού, τον Νίκο Καζαντζάκη. Ο Καζαντζάκης εγκαταστάθηκε, πρώτη φορά στην Αίγινα, το 1927. Η Αίγινα έγινε η έδρα του για να ολοκληρώσει το έργο «Οδύσσεια». Μετά από ταξίδια στο εξωτερικό, γύρισε στο νησί και το 1936 ολοκλήρωσε την κατασκευή του σπιτιού του, στο οικόπεδο που είχε αγοράσει έναν χρόνο πριν. Η Αίγινα έγινε η μόνιμη κατοικία του μέχρι το 1944, όπου και μεταφέρθηκε στην Αθήνα. Με εξαίρεση μερικά μικρά διαστήματα, δεν γύρισε ποτέ στην Αίγινα. Η κατοικία του βρίσκεται στην περιοχή Λιβάδι. Για να φτάσει κανείς ως εκεί πρέπει να ακολουθήσει την παραλιακή οδό προς την Σουβάλα.

Ο ποιητής Κώστας Βάρναλης περνούσε ολόκληρα καλοκαίρια στο νησί, αναζητώντας την ιδανική κατοικία, που θα τον κρατούσε για πάντα εκεί. Πολλά από τα έργα του είναι συνδεδεμένα με την Αίγινα.

Άλλο ένα παράδειγμα αποτελεί ο εικαστικός Νίκος Νικολάου, του οποίου το σπίτι έχει μετατραπεί σε μουσείο, όπου εκτίθενται οι πίνακές του, αλλά και ο αδελφικός του φίλος, ο ζωγράφος Γιάννης Μόραλης. Ο Μόραλης εγκαταστάθηκε στην Αίγινα, τη δεκαετία του ΄70, χτίζοντας τον δικό του χώρο για να μπορεί να μένει και να εργάζεται έξι μήνες τον χρόνο. Το επιβλητικό κτίσμα, που εξακολουθεί να αποπνέει την ενέργεια του ζωγράφου, σχεδιάστηκε από τον φίλο του αρχιτέκτονα, Άρη Κωσταντινίδη. Πήγαινε εκεί το Πάσχα, συντροφιά με τους φίλους του Νικολάου και Καπράλο κι επέστρεφε στην Αθήνα το φθινόπωρο.

Ο Οδυσσέας Ελύτης αγαπούσε να κάνει βόλτες στα σοκάκια και στον παραλιακό δρόμο του νησιού. Eρχόταν για διακοπές, αρκετά συχνά, και μαζί με τους Νίκο Νικολάου και Γιάννη Μόραλη αποτελούσαν την ιστορική παρέα των τριών.

Στην ουσία, όλοι οι καλλιτέχνες αυτό έκαναν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο έκφρασης, ενώ ήταν όλοι μια μεγάλη παρέα. Μουσικοί με τις ορχήστρες τους, όπως ο ρεμπέτης Γιώργος Μπάτης, που έπαιζε μπουζούκι στο παρκάκι, δίπλα στο Δημαρχείο του νησιού, και η Σωτηρία Μπέλου. Zωγράφοι, όπως ο Ανδρέας Βουρλούμης που, μέσα από τις υδατογραφίες του και το δικό του βλέμμα, παρουσίασε την Αίγινα.

Ο γλύπτης Ντέιβιντ Κένεντι άφησε το Λονδίνο για να εγκατασταθεί μόνιμα στο Σφεντούρι της Αίγινας από το 1972, όπου αντλούσε έμπνευση για τις φιγούρες των ζώων, που φιλοτεχνούσε. Δεν ήταν εύκολο για εκείνον να ξεκινήσει, καθώς, ως ζωγράφος ακόμα και πριν ασχοληθεί με τη γλυπτική, δεν είχε καν χρήματα να αγοράσει καμβάδες και χρώματα. Χάρη στον γλύπτη Χρήστο Καπράλο, ο οποίος του έδωσε κάποιο ποσό για να αγοράσει έναν σουγιά και ένα κομμάτι ξύλο, ο Κένεντι προσανατολίστηκε στη γλυπτική.

Όσο για τον Καπράλο, στην περιοχή Πλακάκια, βρίσκεται το εργαστήριό του, που στεγάζει σήμερα τα γλυπτά του, όλα φιλοτεχνημένα εκεί, ενώ λειτουργεί και σαν μουσείο.

Ο θρυλικός «Παναγάκης»

Το σημείο αναφοράς και συνάντησης στην Αίγινα ήταν ένα: η ταβέρνα του Παναγάκη, στο λιμάνι του νησιού, που υπάρχει ακόμα. Ο Παναγάκης υπήρξε, για δεκαετίες, το αγαπημένο στέκι λόγιων και μουσικών, που άφησαν ιστορία στο τραγούδι, εικαστικών και ηθοποιών του ελληνικού κινηματογράφου. Κανένας ανταγωνισμός μεταξύ τους δεν υπήρξε, όλοι μαζί, αλλά και ταυτόχρονα μόνοι, απολάμβαναν απλές, καθημερινές στιγμές με φόντο τον αγαπημένο τους τόπο.