Ενδείξεις-Γονίδια που σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο & Σύγχρονες επιλογές πρόληψης και αποκατάστασης

Όπως εξηγεί ο Πρόεδρος της Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας Μαστού (ΕΧΕΜ), Βασίλης Βενιζέλος, Αναπληρωτής Καθηγητής στο University of Nicosia και Διευθυντής Μονάδας Μαστού στο Metropolitan Hospital, «η σύγχρονη γενετική δεν είναι απλώς ένα εργαλείο για όσες έχουν ήδη διαγνωστεί. Είναι και ένα πολύτιμο προληπτικό εργαλείο για γυναίκες που ενδέχεται να διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο – ακόμη κι αν δεν έχουν νοσήσει».

Ποιες γυναίκες πρέπει να κάνουν γενετικό έλεγχο – ακόμη κι αν δεν έχουν νοσήσει;

Η γενετική εξέταση δεν αφορά μόνο τις ασθενείς με καρκίνο. Υπάρχουν περιπτώσεις γυναικών χωρίς διάγνωση, στις οποίες ο προληπτικός έλεγχος κρίνεται απαραίτητος – ειδικά όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό που πληροί συγκεκριμένα κριτήρια:

· Αν έχεις συγγενή πρώτου βαθμού (μητέρα, αδελφή, κόρη) με καρκίνο μαστού ή ωοθηκών που διαγνώστηκε πριν από τα 50.

· Αν δύο συγγενείς πρώτου βαθμού έχουν νοσήσει από καρκίνο του μαστού και τουλάχιστον η μία είχε διάγνωση πριν τα 50.

· Αν υπάρχει συγγενής πρώτου βαθμού με καρκίνο των ωοθηκών, ανεξαρτήτως ηλικίας διάγνωσης.

Τι ισχύει για τις γυναίκες που έχουν διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού;

Ακόμη κι όταν η διάγνωση έχει ήδη γίνει, ο γενετικός έλεγχος παραμένει κρίσιμος για τη θεραπευτική στρατηγική, αλλά και για την ενημέρωση των συγγενών. Ειδικότερα, προτείνεται σε περιπτώσεις όπως:

· Διάγνωση σε ηλικία κάτω των 50 ετών.

· Αν πρόκειται για τριπλά αρνητικό καρκίνο του μαστού.

· Όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού σε συγγενείς πρώτου ή δεύτερου βαθμού.

· Αν η ασθενής έχει εμφανίσει δύο ή περισσότερους πρωτοπαθείς καρκίνους μαστού.

Ποια είναι τα «επικίνδυνα» γονίδια;

Εκτός από τα γνωστά BRCA1 και BRCA2, οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει και άλλα γονίδια που αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού:

· BRCA1, BRCA2

· PALB2

· CDH1

· PTEN

· STK11

· TP53

Για τις γυναίκες που διαπιστώνεται ότι είναι φορείς παθογόνων μεταλλάξεων στα παραπάνω γονίδια, οι κατευθυντήριες οδηγίες προβλέπουν ως κύρια επιλογή την προφυλακτική αμφοτερόπλευρη μαστεκτομή με άμεση αποκατάσταση (Risk-Reducing Mastectomy – RRM), καθώς μειώνει τον κίνδυνο κατά περίπου 90%.

Ιδιαίτερα για τις φορείς των BRCA1 και BRCA2, προτείνεται επίσης η προφυλακτική αφαίρεση των σαλπίγγων και των ωοθηκών (σαλπιγγοωοθηκεκτομή), λόγω του αυξημένου κινδύνου εμφάνισης καρκίνου των ωοθηκών.

Πότε και πώς αποφασίζεται μια προφυλακτική μαστεκτομή;

Η απόφαση για προφυλακτική μαστεκτομή δεν είναι εύκολη ούτε οριζόντια. Είναι μία βαθιά προσωπική επιλογή, που λαμβάνεται με την καθοδήγηση εξειδικευμένης ομάδας. Οι παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη περιλαμβάνουν:

· Τον βαθμό μείωσης του κινδύνου που προσφέρει η επέμβαση.

· Τις διαθέσιμες τεχνικές αποκατάστασης του μαστού.

· Τους ενδεχόμενους κινδύνους και τις επιπλοκές του χειρουργείου.

· Το οικογενειακό ιστορικό και την εκτιμώμενη διάρκεια ζωής.

· Τις ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις της απόφασης στην εικόνα σώματος, τη σεξουαλικότητα και την ποιότητα ζωής.

Γενετικός έλεγχος και για άλλες μορφές καρκίνου

Ορισμένα από τα γονίδια που προαναφέρθηκαν συνδέονται και με άλλες μορφές καρκίνου:

· Καρκίνος ωοθηκών: BRCA1, BRCA2, PALB2

· Καρκίνος παγκρέατος: BRCA2, PALB2

· Καρκίνος προστάτη: BRCA2

· Γαστρικό λοβιακό καρκίνωμα: CDH1

Αυτό σημαίνει ότι η γενετική συμβουλευτική δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στον καρκίνο του μαστού. Ο γιατρός οφείλει να εξετάζει και άλλες περιπτώσεις, καθώς και να ενημερώνει τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας που ενδεχομένως είναι φορείς, ώστε να προστατευτούν εγκαίρως.

Ποιες είναι οι χειρουργικές επιλογές αποκατάστασης για φορείς που δεν έχουν νοσήσει;
Για τις γυναίκες που είναι φορείς γονιδιακών μεταλλάξεων αλλά δεν έχουν εμφανίσει καρκίνο, υπάρχουν σύγχρονες, αισθητικά και ιατρικά εξελιγμένες επιλογές:

· Μαστεκτομή με διατήρηση δέρματος και θηλών, με άμεση αποκατάσταση μέσω ενθεμάτων.

· Μαστεκτομή με διατήρηση δέρματος και θηλών, με αποκατάσταση μέσω αυτόλογων κρημνών (ιστός από το ίδιο το σώμα).

· Ρομποτική ή ενδοσκοπική μαστεκτομή, που διατηρεί το δέρμα και τις θηλές, με τοποθέτηση ενθεμάτων.

Πρόληψη με πυξίδα τη γνώση

Ο γενετικός έλεγχος δεν είναι τρομακτικός, είναι απελευθερωτικός! Προσφέρει τη δυνατότητα έγκαιρης διάγνωσης, πρόληψης και στρατηγικού σχεδιασμού. Μπορεί να σώσει ζωές, να καθοδηγήσει αποφάσεις και να χτίσει ένα μέλλον χωρίς φόβο, αλλά με ενδυνάμωση.

Όπως λέει και ο κ. Βενιζέλος: «ο γενετικός έλεγχος δεν αφορά μόνο την ασθένεια. Αφορά την πρόληψη, την ενημέρωση, και την ουσιαστική φροντίδα των γυναικών για τον εαυτό τους και τις επόμενες γενιές».

Ο καρκίνος του παχέος εντέρου αποτελεί για πολλούς τη «νέα πανδημία» ενώ όχι μόνο έχουν αυξηθεί τα περιστατικά που διαγιγνώσκονται κάθε χρόνο, αλλά έχουν μειωθεί οι ηλικίες των ασθενών. Κλινική δοκιμή φάσης 3 (δοκιμή που έχει πάρει πλέον τις απαραίτητες εγκρίσεις για να δοκιμαστεί σε ανθρώπους) έρχεται να δώσει ένα αισιόδοξο νέο στους ασθενείς: μια μικρή δόση ασπιρίνης μείωσε τον κίνδυνο υποτροπής του καρκίνου του παχέος εντέρου κατά περισσότερο από 50% σε ασθενείς με όγκους που φέρουν συγκεκριμένες μεταλλάξεις.

Θα αποδειχτεί η ασπιρίνη τόσο σημαντική;

Αυτή είναι η πρώτη μελέτη που δείχνει ότι μεταλλάξεις στο μονοπάτι PI3K, μπορούν να προβλέψουν την απόκριση στην ασπιρίνη, διευρύνοντας σημαντικά τον πληθυσμό των ασθενών που μπορεί να ωφεληθούν. Περίπου το 30% των περιστατικών κολοορθικού καρκίνου φέρουν αυτές τις γενετικές μεταλλάξεις. Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι η λήψη 600 mg ασπιρίνης ημερησίως για μέσο διάστημα 25 μηνών μπορεί να μειώσει την εμφάνιση καρκίνου μετά από 55,7 μήνες σε άτομα με γνωστές γενετικές προδιαθέσεις.

Ενώ η ασπιρίνη ως χημειοπροφύλαξη στον καρκίνο του παχέος εντέρου έχει μελετηθεί, δεν υπάρχουν δεδομένα που να επιβεβαιώνουν την αποτελεσματικότητά της καθώς και την υιοθέτηση αυτής της προσέγγισης στην πράξη.

Οι λεπτομέρειες της μελέτης

Η μελέτη ALASCCA περιέλαβε 626 ασθενείς (μέση ηλικία 66 έτη, 52% γυναίκες) με καρκίνο παχέος εντέρου σταδίου ΙΙ-ΙΙΙ (67%) ή καρκίνο ορθού σταδίου Ι-ΙΙΙ (33%) σε 33 νοσοκομεία της Σουηδίας, Δανίας, Φινλανδίας και Νορβηγίας. Οι ασθενείς τυχαιοποιήθηκανσε δύο ομάδες και έλαβαν είτε 160 mg/ημέρα ασπιρίνης είτε εικονικό φάρμακο για 3 χρόνια. Η ασπιρίνηήταν καλά ανεκτή, χωρίς σοβαρές παρενέργειες.

Σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο, η ασπιρίνη μείωσε τον κίνδυνο υποτροπής κατά 51% στους ασθενείς με μεταλλάξεις PIK3CA, με ποσοστό υποτροπής 7,7% στην ομάδα της ασπιρίνης έναντι 14,1% στην ομάδα ελέγχου. Στην ομάδα με άλλες μεταλλάξεις του μονοπατιού PI3K, η μείωση του κινδύνου ήταν 58% και επιπλέον, η χρήση ασπιρίνης βελτίωσε την επιβίωση χωρίς νόσο. Τέλος, η συχνότητα ανεπιθύμητων ενεργειών ήταν χαμηλή, και δεν παρατηρήθηκαν σοβαρές παρενέργειες από τη δόση των 160 mg/ημέρα.

Συνοψίζοντας η κλινική δοκιμή ALASCCA έδειξε ότι η χαμηλή δόση ασπιρίνης μειώνει τον κίνδυνο υποτροπής του καρκίνου του παχέος εντέρου κατά 50-58% σε ασθενείς με μεταλλάξεις στο μονοπάτι PI3K. Τα αποτελέσματα αυτά επιβεβαιώνουν τη σημασία του γενετικού ελέγχου πριν από τη θεραπεία και αναμένεται να επηρεάσουν την κλινική πρακτική.

Η σημασία του γενετικού ελέγχου

Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγουν οι καθηγητές του ΕΚΠΑ Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, Παθολόγος, Καθηγήτρια Θεραπευτικής-Επιδημιολογίας-Προληπτικής Ιατρικής, Δρ. Μαρία Καπαρέλου, Παθολόγος – Ογκολόγος και Θάνος Δημόπουλος, τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ, Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής. Σε σχόλιό τους, σχετικά με τα παραπάνω δεδομένα τονίζουν ότιτα αποτελέσματα αυτά υπογραμμίζουν τη σημασία του γενετικού ελέγχου από την αρχή της διάγνωσης για τους ασθενείς με κολοορθικό καρκίνο σύμφωνα με τα ευρήματα που παρουσιάστηκαν στο ASCO (American Society of Clinical Oncology) για τους γαστρεντερικούς καρκίνους το 2025 στο Σαν Φρανσίσκο.