Με αυτό το ερώτημα έκλεισε η συζήτησή μου με τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη. Μια συζήτηση που ξεκίνησε από την αξία της μελέτης της ιστορίας ως εργαλείου κατανόησης της πραγματικότητας και πέρασε από τις μεγάλες τομές που διαμόρφωσαν το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Άγγιξε, επίσης, ζητήματα, όπως η μεταπολεμική διαχείριση της μνήμης της Εθνικής Αντίστασης, η ατιμωρησία των δωσίλογων και η θεσμική σιωπή που για δεκαετίες σκέπασε ίσως το πιο μεγαλειώδες κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Όσο για την απάντηση στο τελευταίο ερώτημα της συνέντευξης, μπορούμε να τη βρούμε στη «μεγάλη επιστροφή» των 200 κομμουνιστών από το Σκοπευτήριο Καισαριανής. Η δύναμη αυτών των εικόνων είναι τεράστια. Οι άνθρωποι που φαίνονται σ’ αυτές συγκίνησαν βαθιά την ελληνική κοινωνία ακόμη και ογδόντα χρόνια μετά. Χαμογελαστοί και με το κεφάλι ψηλά μπροστά στο θάνατο, μας υπενθυμίζουν ότι όσο η ιστορία συνεχίζεται, όσο οι ιδέες ταξιδεύουν στις επόμενες γενιές, τόσο μεγαλώνει ο χώρος για τη δικαίωση αυτών που ονειρεύτηκαν τις όμορφες μέρες.

Κύριε Χαραλαμπίδη, γιατί είναι σημαντικό να μελετάμε την ιστορία;

Είναι σημαντικό να μελετάμε την ιστορία, γιατί μέσα από αυτήν —ιδιαίτερα τη σύγχρονη, με την οποία μπορεί να έχουμε και μια βιωματική επαφή, καθώς την έχουν ζήσει άνθρωποι που μπορεί να έχουμε γνωρίσει— μπορούμε να αποκτήσουμε τις αντιληπτικές ικανότητες που μας βοηθούν να καταλάβουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος γύρω μας. Η μελέτη της ιστορίας είναι πάρα πολύ χρήσιμη, όχι μόνο για να μάθουμε τι έγινε στο παρελθόν, αλλά και για να καταλάβουμε το σήμερα. Η πραγματική ιστορία απέχει πάρα πολύ από εκείνη που μαθαίνουμε στο σχολείο. Δεν έχει να κάνει μόνο με ημερομηνίες, πρόσωπα και ονόματα. Έχει κυρίως να κάνει με το να καταλάβουμε με ποιον τρόπο οι άνθρωποι, στο παρελθόν, πήραν τις αποφάσεις που πήραν, συμπεριφέρθηκαν όπως συμπεριφέρθηκαν και έδρασαν σε πολύ κρίσιμα γεγονότα. Επομένως, η ιστορία είναι κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που μαθαίνουμε στο σχολείο και, αν μπούμε σε αυτή τη διαδικασία, αυτή η γνώση γίνεται πολύτιμη για να καταλάβουμε τι συμβαίνει σήμερα.

Κάτι σαν εργαστήριο πολιτικής σκέψης, δηλαδή.

Ναι, και πολιτικής σκέψης και κατανόησης της πραγματικότητας. Νομίζω ότι δύο είναι οι λέξεις-κλειδιά: η γνώση και η κατανόηση. Αυτές συνήθως πάνε μαζί. Οπότε αυτό είναι το κρίσιμο: να μπορέσουμε να αποκτήσουμε αυτή τη χρήσιμη γνώση, που θα μας βοηθήσει στο σήμερα.

Το πεδίο της έρευνάς σας, ιστορικά, είναι το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Κι αν θέλουμε να εστιάσουμε στην Ελλάδα, κάποια από τα σημαντικότερα γεγονότα είναι ο Μεσοπόλεμος και η δεκαετία του ’40. Έχετε πλούσια γνώση για το τι συνέβη στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ποια περίοδος θεωρείτε ότι καθόρισε περισσότερο την εξέλιξη του ελληνικού κράτους;

Είναι δύο οι κορυφαίες περίοδοι. Η πρώτη έχει να κάνει με τις τεράστιες αλλαγές που έφερε η Μικρασιατική Καταστροφή, με την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων. Ας σκεφτούμε ότι σε μια χώρα με 5,5 εκατομμύρια κατοίκους ήρθαν 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, ότι η χώρα μετά το 1922 είναι πλέον μια άλλη χώρα. Έτσι, αυτό που λέμε εμείς οι ιστορικοί —ότι μετά την Επανάσταση του 1821 ιδρύθηκε το Νέο Ελληνικό Κράτος— μπορεί να συμπληρωθεί ως εξής: μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έχουμε ουσιαστικά την επανίδρυση του κράτους, γιατί είναι τελείως διαφορετικό από εκείνο του 1912, όταν ξεκίνησε η δεκαετία των πολέμων. Σίγουρα, η Μικρασιατική Καταστροφή αλλάζει πάρα πολλά πράγματα —πολιτικά, κοινωνικά, πολιτισμικά και γεωγραφικά— στη χώρα. Η δεύτερη κρίσιμη περίοδος, κυρίως για τις πολιτικές εξελίξεις, είναι η δεκαετία του ’40, κατά την οποία έχουμε πυκνά και καθοριστικά γεγονότα: τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή, αμέσως μετά τα Δεκεμβριανά και, στη συνέχεια, τον καθεαυτό Εμφύλιο Πόλεμο. Επομένως, αν κάποιος ή κάποια ενδιαφέρεται να καταλάβει τις βαθιές αλλαγές και, κυρίως, το πώς διαμορφώθηκε το ελληνικό κράτος, θα πρέπει οπωσδήποτε να μελετήσει αυτές τις δύο περιόδους.

Η Αθήνα είναι ίσως η μοναδική ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που δε διαθέτει Μουσείο Εθνικής Αντίστασης. Επίσης, στο βιβλίο σας “Οι δωσίλογοι” παρουσιάζετε, μεταξύ άλλων, μια σειρά από στοιχεία και γεγονότα σχετικά με την ατιμωρησία των συνεργατών των δυνάμεων κατοχής μετά την απελευθέρωση τον Οκτώβρη του 1944. Μία ακόμα παράξενη πραγματικότητα είναι ότι στη σύγχρονη Ελλάδα δε γιορτάζεται το τέλος του δεύτερου παγκόσμιου πόλεμου, αλλά η αρχή του. Συνδέονται, άραγε, όλα αυτά τα γεγονότα μεταξύ τους; Αν κάποιος ρωτήσει «γιατί», υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής στην απάντηση;

Ναι, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής και έχει να κάνει με το πώς οικοδομήθηκε η μεταπολεμική Ελλάδα — ακόμη και με το ανθρώπινο υλικό από το οποίο συγκροτήθηκε. Τι εννοώ; Κομβικής σημασίας εδώ είναι τα Δεκεμβριανά και, βέβαια, ο Εμφύλιος. Στα Δεκεμβριανά, επειδή προηγούνται χρονικά, έχουμε μια καθοριστική ανατροπή: η μεγαλύτερη αντιστασιακή δύναμη, αυτή που κυριαρχούσε τόσο πολιτικά όσο και στρατιωτικά μετά τη λήξη της Κατοχής —δηλαδή το ΕΑΜ— βρέθηκε στην πλευρά των ηττημένων. Έτσι, το μεταπολεμικό κράτος των «Εθνικοφρόνων», όπως ονομαζόταν τότε για να διαχωρίζεται από τους κομμουνιστές, οι οποίοι θεωρούνταν ότι δεν ανήκαν στο ελληνικό έθνος, στελεχώθηκε και από αρκετούς ανθρώπους που είχαν συνεργαστεί με τους κατακτητές. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν κάθε λόγο να διαγράψουν το κατοχικό τους παρελθόν, καθώς επρόκειτο για ένα παρελθόν που δεν μπορούσε να μνημονεύεται δημόσια από όσους είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς.

Σωστά.    

Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τον οποίο η Ελλάδα είναι το μοναδικό κράτος που δεν έδρεψε τις αντιστασιακές του δάφνες, ώστε να μπορέσει να καταλάβει μια τιμητική θέση στη μεταπολεμική Ευρώπη. Μετά τη λήξη του Πολέμου, οι Γάλλοι, οι Βέλγοι, οι Ολλανδοί, ακόμη και οι Ιταλοί, αλλά και οι Αυστριακοί, προσπάθησαν να αναδείξουν την αντιστασιακή τους δράση. Εμείς, αντίθετα, τη «χώνουμε κάτω από το χαλί», γιατί σε αυτή την αντιστασιακή δράση η μεγαλύτερη οργάνωση ήταν το ΕΑΜ, δηλαδή οι ηττημένοι των Δεκεμβριανών και, αργότερα, οι ηττημένοι του Εμφυλίου. Αν σε αυτό προσθέσουμε και τις μακροχρόνιες διώξεις —δηλαδή το εμφυλιοπολεμικό καθεστώς που άρχισε να διαμορφώνεται αμέσως μετά τα Δεκεμβριανά και κατέρρευσε με την πτώση της Χούντας το 1974— βλέπουμε ότι για περίπου τριάντα χρόνια, με πολύ μικρά διαλείμματα, κυριάρχησε αυτή η σκληρή Δεξιά που προέκυψε μετά τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο και η οποία επιδίωξε να διαγράψει αυτό το παρελθόν. Και αυτό για δύο λόγους: αφενός, επειδή ένα τμήμα της είχε στιγματιστεί από τη συνεργασία με τον Κατακτητή· αφετέρου, επειδή δεν μπορούσε να οικειοποιηθεί το αντιστασιακό κίνημα, καθώς αυτό ανήκε κυρίως στο ΕΑΜ. Έτσι επιβλήθηκε μια θεσμική σιωπή γύρω από τα ζητήματα αυτά. Γι’ αυτό δεν έχουμε Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, καθώς το ίδιο το θέμα της Εθνικής Αντίστασης υπονομεύτηκε πλήρως. Γι’ αυτό και δεν γιορτάζουμε τη λήξη του πολέμου, αφού αυτή συνδέεται με τη σύγκρουση που είχε ήδη αρχίσει από τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής ανάμεσα στο ΕΑΜ και τις λεγόμενες Εθνικές Οργανώσεις. Η σύγκρουση αυτή εκδηλώθηκε ανοιχτά στα Δεκεμβριανά και, αργότερα, στον Εμφύλιο. Αν, λοιπόν, γιορτάζαμε τη λήξη του πολέμου, θα έπρεπε να αναφερθούμε και στο ποιος συνέβαλε στην Απελευθέρωση — και εκεί θα έπρεπε να μνημονευτεί το ΕΑΜ. Το ΕΑΜ ήταν μια θεσμικά απαγορευμένη λέξη, τουλάχιστον μέχρι το 1974, για να μην πούμε μέχρι το 1982, όταν αναγνωρίστηκε επίσημα από το κράτος. Καταλαβαίνετε, επομένως, ότι όλο αυτό το σύνθετο πλέγμα συνθηκών μάς οδήγησε σε πολλές συνέπειες — όχι μόνο σε σχέση με τα ζητήματα που προαναφέραμε, αλλά και σε άλλα θέματα που μας απασχολούν ακόμη και σήμερα.

Το θέμα των τελευταίων ημερών είναι οι φωτογραφίες της Καισαριανής από την εκτέλεση των 200 Κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944. Διακρίνω ότι η πλειοψηφία του κόσμου αισθάνθηκε και περηφάνια και δέος· αναπτύχθηκε ένα έντονο κοινωνικό συναίσθημα. Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο λόγος;

Πρώτα απ’ όλα, είναι η δύναμη των ίδιων των φωτογραφιών. Ακόμη κι αν δεν γνωρίζει κανείς το ιστορικό πλαίσιο, βλέπει ανθρώπους να βαδίζουν προς το εκτελεστικό απόσπασμα με θαρραλέα στάση. Αυτό από μόνο του είναι συγκλονιστικό. Οι φωτογραφίες είναι εξαιρετικά δυνατές — κυρίως εκείνη στην οποία περπατούν κοιτάζοντας τον φακό, ενώ φαίνεται πως τραγουδούν. Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ από τέτοιες στάσεις ζωής, ώστε μας φαίνονται σχεδόν αδιανόητες. Πολλοί άνθρωποι ζηλεύουν αυτούς τους ανθρώπους — όχι επειδή εκτελέστηκαν, αλλά επειδή είχαν μια αλύγιστη πίστη στις ιδέες τους. Οι ιδέες, εδώ και πολλά χρόνια, έχουν πολεμηθεί με φανατικό τρόπο. Έχει καλλιεργηθεί μια αντίληψη ότι όλα πρέπει να παρουσιάζονται με έναν απολίτικο τρόπο, σαν να είναι κακές οι ιδεολογίες. Ξαφνικά, λοιπόν, εκεί που πολλοί πίστεψαν ότι οι ιδέες «χρεοκόπησαν», βλέπουν ανθρώπους να βαδίζουν προς τον θάνατο με το κεφάλι ψηλά, ακριβώς επειδή πιστεύουν σε αυτές. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ζούμε σε δύσκολες εποχές, όπου η αξιοπρέπεια των ανθρώπων συχνά καταρρακώνεται από τη δύναμη των ισχυρών. Οι ισχυροί μοιάζει να κάνουν ό,τι θέλουν, χωρίς να τηρούν νόμους, υποσχέσεις ή τη διεθνή νομιμότητα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι βλέπουν σε αυτές τις φωτογραφίες «τους δικούς τους» αδύναμους ανθρώπους, οι οποίοι ακόμη και με τον θάνατό τους μοιάζουν να νικούν εκείνους που κατέχουν την ισχύ. Οι όροι αντιστρέφονται. Όταν ο Γερμανός υπαξιωματικός τράβηξε αυτές τις φωτογραφίες —πιθανότατα καμαρώνοντας— δεν μπορούσε να φανταστεί ότι 80 χρόνια μετά μια ολόκληρη κοινωνία θα συγκλονιζόταν, παίρνοντας όμως το μέρος εκείνων που ο ίδιος θεωρούσε αδύναμους. Όλα αυτά —και πολλά ακόμη— νομίζω ότι αγγίζουν τους ανθρώπους σήμερα. Τους υπενθυμίζουν ότι τα σημαντικά πράγματα δεν είναι μόνο η οικονομική ανάπτυξη, οι ισολογισμοί ή οι προϋπολογισμοί. Τα ουσιώδη ίσως βρίσκονται αλλού. Για τους νέους ανθρώπους, αυτή η φωτογραφία ανοίγει άλλα ερωτήματα και άλλους δρόμους. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να διερευνήσουμε γιατί αυτές οι εικόνες συντάραξαν σε τόσο μεγάλο βαθμό την ελληνική κοινωνία. Ήταν κάτι πρωτόγνωρο — και κανείς δεν το περίμενε.

Είδαμε πολλές αναλύσεις και αρθρογραφίες στον αστικό Τύπο, οι οποίες προσπάθησαν να αποδομήσουν το γεγονός, να απαξιώσουν την ιδεολογία των εκτελεσμένων και να ευτελίσουν τη συζήτηση στο σήμερα, χρησιμοποιώντας και τη θεωρία των δύο άκρων. Μια θεωρία που τα τελευταία χρόνια αναμασάται, όχι μόνο από την εγχώρια δεξιά και άκρα δεξιά, αλλά ακόμη και από επίσημα χείλη Ευρωπαίων αξιοματούχων. Θα ήθελα το σχόλιό σας για αυτήν την ταύτιση που επιχειρείται.

Αφήνω τα χυδαία σχόλια στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, γιατί δεν πρέπει να ασχολούμαστε με αυτά. Θα μιλήσω, όμως, γι’ αυτούς που προσπάθησαν να αρθρογραφήσουν ή, τέλος πάντων, να διατυπώσουν έναν συγκροτημένο λόγο στον δημόσιο χώρο. Είναι γεγονός ότι η Δεξιά αισθάνεται άβολα —και λέω «Δεξιά», γιατί η Δεξιά πάντα υπάρχει— με αυτά τα γεγονότα, όπως η Κατοχή ή το Πολυτεχνείο. Η Δεξιά δεν βλέπει τον εαυτό της ιδιαίτερα στο αντιστασιακό κίνημα, ενώ η Αριστερά μπορεί να τον βλέπει. Γι’ αυτό η Δεξιά τέτοια γεγονότα προσπαθεί πάντα να τα υπονομεύει. Είναι κατανοητό, αλλά άλλο αυτό και άλλο να προσπαθείς με ύποπτους τρόπους να απαξιώσεις το γεγονός. Η Αριστερά διαχρονικά, και ιδιαίτερα την περίοδο της Κατοχής, και συγκεκριμένα το Κομμουνιστικό Κόμμα, ήταν ο πολιτικός φορέας με τους περισσότερους νεκρούς, με τεράστια διαφορά. Αυτή είναι η ιστορική πραγματικότητα. Αν δε μας αρέσει, είναι δικό μας πρόβλημα, όχι πρόβλημα της ιστορίας. Αυτά τα θέματα οι ιστορικοί τα έχουμε λήξει εδώ και χρόνια. Δεν τίθεται ζήτημα για το τι ήταν αυτοί οι άνθρωποι και πώς πρέπει να τους χαρακτηρίσουμε. Αυτά είναι δικά μας προβλήματα, του σήμερα. Να τους πούμε Έλληνες, πατριώτες, κομμουνιστές; Και τα τρία ήταν —αλλά στο εκτελεστικό απόσπασμα οδηγήθηκαν επειδή ήταν κομμουνιστές. Το λέει και η ίδια η διαταγή του Γερμανού στρατιωτικού διοικητή: γιατί ήταν κομμουνιστές. Ένα από τα δύσκολα πράγματα προς διαχείριση από τη Δεξιά σήμερα είναι η φωτογραφία. Η χυδαιότητα που επιβάλλονται πολλά πράγματα στη δημόσια σφαίρα, ακόμη κι αν δεν ισχύουν, είναι εμφανής. Άνθρωποι σε δημόσια πόστα εκφέρουν έναν ακροδεξιό λόγο, έναν λόγο ανορθολογισμού, θέλοντας μάλιστα να τον επιβάλλουν. Αυτές τις φωτογραφίες, όμως, δεν μπορείς να τις «τουμπάρεις», δίνοντάς τους μια διαφορετική ερμηνεία. Είναι πολύ ξεκάθαρο τι λένε αυτές οι φωτογραφίες, και γι’ αυτό είναι πολύ αμήχανη η θέση των ανθρώπων που αρθρογραφούν. Πολλοί έχουν και μεγάλη νευρικότητα — όλα δείχνουν ότι έχουν νευριάσει από αυτό που βλέπουν. Όλα αυτά είναι πολύ σημαντικά για την κατανόηση της πολιτικής πραγματικότητας σήμερα. Ήρθε ένα γεγονός από το πουθενά και έχει αναταράξει ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Έχει σημασία να δούμε πώς αντιδρά η μία και η άλλη πλευρά και, γενικότερα, το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας.

Και μια τελευταία ερώτηση, με αφορμή ξανά το γεγονός της εκτέλεσης και την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα» που είναι το κεντρικό της θέμα: Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια σκηνή λίγο πριν φύγουν από το Χαϊδάρι, όπου ένας μελλοθάνατος —ίσως ο επικεφαλής τους— λέει: «χαλάλι μωρέ τα 25 χρόνια που πάλεψα», ταυτίζοντας τον αγώνα του με την ίδρυση του Σ.Ε.Κ.Ε., για να συνεχίσει λέγοντας ότι «θα έρθουν οι όμορφες μέρες. Θα έρθουνε. Νιώθω καλά. Φεύγω σαν άνθρωπος». Θα ήθελα να σας ρωτήσω: θα δικαιωθεί ποτέ αυτός ο άνθρωπος που πίστεψε τότε κάτι τέτοιο;

Είναι εκατομμύρια οι άνθρωποι που πέθαναν πιστεύοντας σε παρόμοια πράγματα σε όλον τον κόσμο. Δεν ξέρω αν θα δικαιωθούν· αυτό θα φανεί στην πορεία. Σήμερα, που ζούμε σε μια πολύ ζοφερή περίοδο —πολύ πιο ζοφερή απ’ ό,τι θα περιμέναμε πριν από τρία χρόνια—, όπου η ακροδεξιά προωθεί με εντυπωσιακή ταχύτητα τη δική της ατζέντα σε όλον τον πλανήτη, κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι αυτοί οι άνθρωποι πέθαναν μάταια. Όμως δεν μπορούμε ποτέ να προβλέψουμε τι θα φέρει το μέλλον. Κάποτε, μετά την πτώση του Τείχους και των καθεστώτων του Υπαρκτού ή ανύπαρκτου Σοσιαλισμού, κάποιοι είπαν ότι αυτό ήταν «το τέλος της ιστορίας». Και πολύ σύντομα διαψεύστηκαν. Η ιστορία δεν τελειώνει έτσι. Η ιστορία συνεχίζεται, γιατί οι άνθρωποι τη γράφουν. Όσο υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες, θα υπάρχει και ιστορία.

Ίσως ο αγώνας να φαίνεται πολλές φορές μάταιος, αλλά ποτέ κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πώς αυτός ο αγώνας και οι ιδέες μπορούν να περάσουν σε επόμενες γενιές και να εμφανιστούν ξανά. Ένα πολύ πετυχημένο πρωτοσέλιδο της «Εποχής» έλεγε «Η μεγάλη επιστροφή», δείχνοντας αυτή τη φωτογραφία. Έχουμε λοιπόν μια μεγάλη επιστροφή τώρα. Δεν ξέρουμε πόσο θα κρατήσει, αλλά αυτό που συνέβη δεν είναι κάτι απλό. Αυτή είναι η γοητεία των ιδεών —και η γοητεία της πολιτικής. Πάντα μας φέρνει απέναντι σε καταστάσεις που δεν τις περιμένουμε. Και αυτό είναι, τελικά, και το όμορφο στη ζωή.

Κύριε Χαραλαμπίδη, σας ευχαριστώ πάρα πολύ για τον χρόνο σας.

Κι εγώ.

Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «βάλει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θεωρείται από τα χειρότερα εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με πολυβόλα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, λίγα μόλις μέτρα από το διαμέρισμά του, σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες μέρες νωρίτερα.

Ο Βαγγέλης Σακκάτος ήταν παιδί κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής στην Αθήνα, από το 1941 έως το 1944. Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το σκοπευτήριο, με το κεφάλι ψηλά και βλέμμα αποφασισμένο προς την κάμερα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία, οδηγήθηκαν στον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια σε μια ύστατη πράξη αντίστασης.

«Αυτό ακούμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, που για χρόνια διεκδικούσε μαζί με άλλους αριστερούς την ανέγερση μνημείου στη μνήμη τους. «Και τώρα βλέπουμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Tim de Craene, Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αναμνηστικά του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν τέτοιες εικόνες.

Η αποκάλυψη των ιστορικών φωτογραφιών

Ένα μνημείο στη μνήμη των νεκρών υπάρχει σήμερα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής. Ελλείψει φωτογραφικών τεκμηρίων, οι μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασίζονταν στα χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει μέσα από τα φορτηγά καθώς μεταφέρονταν στον θάνατο από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.

Την Παρασκευή, ύστερα από έντονες αντιδράσεις για την εμφάνιση των φωτογραφιών, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον De Craene για την αγορά των φωτογραφιών και εκείνος τις απέσυρε από την πώληση. Τα ντοκουμέντα, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Hermann Heuer, αξιωματικό της Βέρμαχτ, χαρακτηρίστηκαν ως «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».

Οι φωτογραφίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου απαθανατίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 Ελλήνων πριν εκτελεστούν από ναζιστικό απόσπασμα.

Η διαχρονική επίδραση στη συλλογική μνήμη

Ελάχιστα γεγονότα στην συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέστη πάνω από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν τόσο μεγάλη βαρύτητα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – αποκορύφωμα της κομμουνιστικής αντιστασιακής δράσης – ενέπνευσαν κορυφαίους Έλληνες καλλιτέχνες: ποιητές, τραγουδοποιούς, ζωγράφους και σκηνοθέτες έχουν αντλήσει έμπνευση από αυτό το συγκλονιστικό επεισόδιο.

«Άλλο να ακούς για το θάρρος τους και άλλο να το βλέπεις», λέει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί επισκέπτες στο σκοπευτήριο και το μουσείο εθνικής αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε πως στάθηκαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με υπερηφάνεια, αλλά σηκώνοντας τη γροθιά τους. Την προηγούμενη νύχτα είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν ό,τι επρόκειτο να συμβεί – το θεώρησαν τιμή».

Οι εκτελέσεις έγιναν λίγους μήνες πριν οι ηττημένες δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποχωρούν από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, πάνω από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα μετά τη γενική εισβολή του Μουσολίνι από την Αλβανία.

Ο Heuer, που υπηρετούσε στη χώρα από το 1943, πιθανότατα ανήκε σε μονάδα του υπουργείου διαφώτισης και προπαγάνδας του Γκέμπελς με αποστολή την καταγραφή της καθημερινότητας στις κατεχόμενες περιοχές. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Από την περασμένη Κυριακή, αφού είδαμε με τα μάτια μας αυτό που ήδη ξέραμε —το ανάστημα του ανθρώπου που συνθλίβει τον θάνατο μόνο με την καρδιά του και το αίμα του— σε φωτογραφίες, σκέφτομαι μόνο αυτό.

Τον πολιτικό κρατούμενο στο Χαϊδάρι, που διψασμένος και ανήμπορος σωματικά, «ένιωσε ότι ήταν πουλί» και άρχισε να «πετάει». Τα χέρια παρέμειναν ανοιχτά και μετά τον πυροβολισμό στην αυλή του στρατοπέδου. Γιατί ο άνδρας αυτός είχε προλάβει να πετάξει. Ελεύθερος.

Σκέφτομαι όλους εκείνους τους ανθρώπους.

Άνθρωποι που έγιναν ολόκληρος γαλαξίας, πιστεύοντας μέχρι τέλους σε έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση. Δίκαιο και όμορφο.

Άνθρωποι ελεύθεροι, που τραγουδούν, που βλέπουν το αίμα να κυλάει στις ρίζες των κυπαρισσιών, που υψώνουν τη γροθιά. Την ίδια στιγμή, που έξω από τον Τοίχο είναι Μάης, υπάρχει, όπως και να ‘χει, η ελπίδα. Υπάρχουν τα παιδιά. Υπάρχουν τα πρόσωπα που κάνουν υπομονή. Υπάρχει το μέλλον.

Βλέπω τα στοιβαγμένα σακάκια, τον γκρι ουρανό και τον ήλιο που δε φαίνεται. Το βήμα τους. Το μίσος των άλλων. Το μίσος των συγκεκριμένων άλλων, 82 χρόνια μετά.

Πώς ένιωσαν αυτοί οι άνθρωποι στην τελευταία τους διαδρομή; Τι είπαν; Πού έπεσε το βλέμμα τους; Έκλαψε κανείς; Φώναξε στους περαστικούς των δρόμων; Πόσες άγριες μαργαρίτες είχε ο κεντρικός χωματόδρομος της Καισαριανής; Πόσα παιδιά είδαν να περνούν από την εκκλησία της Παναγίτσας τα φορτηγά του θανάτου;

Και μετά, πάλι οι φωτογραφίες. Κάτι πέρα από τις γήινες απορίες μου. Κάτι που περιέχει η ίδια η ζωή, για να θυμίζει ξανά και ξανά ότι δεν μπορεί, υπάρχει και αυτή η πλευρά: η πλευρά του ελάχιστου χρέους, η πλευρά που μας λέει πως το μεγαλειώδες και το άυλο μπορεί να υπάρξει μπροστά μας. Ίσως κι από εμάς. Ένα μεσημέρι με ήλιο ή χωρίς, αλλά πάντα με σώματα πανύψηλα, το ένα δίπλα στο άλλο.

*Υστερόγραφο: Ο τίτλος παραφράζει στίχο του Μάνου Λοΐζου για τον Τσε Γκεβάρα

Πρόκειται για φωτογραφικά τεκμήρια που αποτυπώνουν, μέσα από το βλέμμα και τον μηχανισμό προπαγάνδας των στρατευμάτων Κατοχής, στιγμές της Ελλάδας την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι φωτογραφίες εμφανίστηκαν στις 14 Φεβρουαρίου στην πλατφόρμα δημοπρασιών eBay.de, με φερόμενο ιδιοκτήτη τον συλλέκτη Tim de Craene, ο οποίος ειδικεύεται σε στρατιωτικά κειμήλια της περιόδου. Μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria, προσφέρθηκαν προς πώληση. Η ανάρτησή τους προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στα ελληνικά social media και στη συνέχεια στον Τύπο. Τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου οι δώδεκα φωτογραφίες αποσύρθηκαν από τη δημοπρασία, ωστόσο η ευρύτερη συλλογή παραμένει διαθέσιμη.

Καισαριανή: Έχουν δρομολογηθεί διαδικασίες για τη διεκδίκηση της συλλογής

Η συλλογή δημιουργήθηκε από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, ο οποίος το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο Μαλακάσας και φέρεται να είχε διαταγή να παρακολουθήσει ή να συνδράμει στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το Χαϊδάρι στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τις φωτογραφίες «εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας», τονίζοντας ότι δίνουν «πρόσωπο» στους μελλοθάνατους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους. Όπως σημείωσε, το υλικό φωτίζει τόσο το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας όσο και τον τρόπο με τον οποίο ο ναζιστικός μηχανισμός προπαγάνδας, υπό τον Γιόζεφ Γκέμπελς, αξιοποίησε τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο ως εργαλεία επιρροής.

Το ΥΠΠΟ έχει ήδη δρομολογήσει διαδικασίες για τη διεκδίκηση και ενδεχόμενη απόκτηση της συλλογής.

Εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν στο Έβεργκεμ του Βελγίου, όπου βρίσκεται ο συλλέκτης, προκειμένου να εξετάσουν από κοντά το υλικό. Με την κήρυξή της ως μνημείου, το ελληνικό Δημόσιο αποκτά πλέον θεσμικό έρεισμα για να προχωρήσει στην απόκτησή της.

Ένας χρήστης του Reddit απέδειξε ότι κρατώντας ένα Samsung μπροστά σε μια θολή, pixelated εικόνα της Σελήνης στον υπολογιστή του, το τηλέφωνο κατέγραψε ένα καθαρό στιγμιότυπο γεμάτο κρατήρες και σκιές που δεν υπήρχαν στην αρχική εικόνα. Η εταιρεία το ονομάζει “λειτουργία ενίσχυσης λεπτομερειών”, αλλά ουσιαστικά πρόκειται για AI που αναγνωρίζει τη Σελήνη και συμπληρώνει τα κενά όπου ο φακός δεν μπορεί να καταγράψει λεπτομέρειες.

Αν και τόσο ακραίες λειτουργίες δεν είναι ενεργοποιημένες σε κάθε κινητό, κάθε φορά που πατάτε το κουμπί της κάμερας, ενεργοποιούνται αλγόριθμοι και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που επεξεργάζονται τη φωτογραφία πριν καν αποθηκευτεί στη συλλογή σας. Οι λειτουργίες αυτές εκτελούν τρισεκατομμύρια υπολογισμούς για να βελτιώσουν την εικόνα.

Στόχος των τεχνολογιών αυτών είναι να προσφέρουν όμορφες και (ως επί το πλείστον) πιστές φωτογραφίες. Όμως, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι επεμβάσεις της AI απομακρύνονται αρκετά από αυτό που βλέπει το ανθρώπινο μάτι. Την επόμενη φορά που θα τραβήξετε μια φωτογραφία, αναρωτηθείτε: καταγράφει η κάμερά σας την πραγματικότητα ή τη διαπραγματεύεται;

Πώς λειτουργεί η υπολογιστική φωτογραφία στα κινητά

«Αυτό ονομάζεται υπολογιστική φωτογραφία», εξηγεί ο Ziv Attar, διευθύνων σύμβουλος της Glass Imaging και μέλος της ομάδας που ανέπτυξε το Portrait Mode στο iPhone. Το τηλέφωνό σας δεν συλλέγει απλώς φως—προσπαθεί να μαντέψει πώς θα ήταν η εικόνα αν ο φακός ήταν καλύτερος και στη συνέχεια τη δημιουργεί ψηφιακά για εσάς.

Εκπρόσωπος της Samsung δηλώνει πως «οι λειτουργίες με βάση την AI έχουν σχεδιαστεί για να βελτιώνουν την ποιότητα των εικόνων διατηρώντας την αυθεντικότητα». Οι χρήστες μπορούν να απενεργοποιήσουν αυτές τις λειτουργίες ανάλογα με τις προτιμήσεις τους.

Ωστόσο, ακόμη κι αν απενεργοποιήσετε τις πιο εντυπωσιακές δυνατότητες επεξεργασίας, αλγόριθμοι συνεχίζουν να επεξεργάζονται κάθε φωτογραφία. Ο Thomas Germain, ανώτερος τεχνολογικός συντάκτης του BBC, εξηγεί πως κάθε φορά που τραβάτε μια λήψη, το κινητό συνήθως καταγράφει από τέσσερις έως δέκα εικόνες ταυτόχρονα και τις συνδυάζει για καλύτερο αποτέλεσμα.

Η διαδικασία αυτή διορθώνει θορύβους, ρυθμίζει τα χρώματα και εφαρμόζει HDR, ώστε να διατηρούνται ταυτόχρονα βαθιές σκιές και έντονες φωτεινότητες. Τα κινητά μισούν τις θολές εικόνες και χρησιμοποιούν πολλαπλές τεχνικές για να τις αποφύγουν.

Τα iPhone, για παράδειγμα, χρησιμοποιούν το Deep Fusion—ένα σύστημα AI εκπαιδευμένο σε εκατομμύρια εικόνες. Εκτός από τις παραπάνω τεχνικές, τα νευρωνικά δίκτυα αναγνωρίζουν αντικείμενα στη φωτογραφία και τα επεξεργάζονται ξεχωριστά, αλλάζοντας ακόμη και μεμονωμένα pixel βάσει προηγούμενων παραδειγμάτων.

Όταν η αισθητική υπερβαίνει την πραγματικότητα

Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακά καθαρές φωτογραφίες σε καλές συνθήκες φωτισμού. Ωστόσο, κάποιοι παρατηρούν ότι οι σύγχρονες κάμερες παράγουν υπερβολικά “γυαλισμένες” εικόνες ή υφές που μοιάζουν με υδατογραφία. Η υπερβολική διόρθωση μπορεί να δημιουργήσει παράξενες παραμορφώσεις—σαν “παραισθήσεις” της AI—ειδικά όταν γίνεται ζουμ στις λεπτομέρειες.

Ορισμένοι χρήστες δυσαρεστημένοι με τα υπερβολικά επεξεργασμένα αποτελέσματα επιστρέφουν σε παλαιότερα μοντέλα ή έχουν δεύτερο κινητό αποκλειστικά για φωτογράφιση. Οι κατασκευαστές υποστηρίζουν ότι στόχος τους είναι αυθεντικές λήψεις που θα αγαπήσουν οι χρήστες—όμως στην πράξη επιλέγουν αισθητικά φίλτρα για τις αναμνήσεις μας.

“Στην Apple πάντα προσπαθούμε να βοηθήσουμε τους χρήστες να απαθανατίσουν αληθινές στιγμές όπως τις έζησαν”, λέει εκπρόσωπος της εταιρείας. Παράλληλα, η AI προσφέρει δυνατότητες προσωποποίησης χωρίς να θυσιάζεται η αυθεντικότητα της στιγμής.

Όπως λέει ο καθηγητής ψηφιακής κουλτούρας Lev Manovich, πλέον λειτουργίες που απαιτούσαν εξειδίκευση είναι διαθέσιμες σε όλους μέσω αυτοματισμών. Όμως έτσι το κινητό παίρνει συχνά δημιουργικές ή καλλιτεχνικές αποφάσεις για λογαριασμό μας—χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε.

Πολιτιστικές διαφορές & «παραισθήσεις» AI

«Οι κατασκευαστές smartphones θέλουν οι φωτογραφίες να αντανακλούν αυτό που βλέπει ο χρήστης, χωρίς πρόθεση δημιουργίας ψεύτικων εικόνων», σχολιάζει ο καθηγητής γραφικών Rafał Mantiuk. Κάθε εταιρεία όμως έχει τη δική της αισθητική—τα Pixel διαφέρουν από τα iPhone σαν διαφορετικοί φωτογράφοι.

Η ιδέα ότι μια «αληθινή» φωτογραφία πρέπει να μοιάζει με εκείνες της εποχής του φιλμ ίσως δεν είναι δίκαιη. Κάθε κάμερα ανέκαθεν ενσωμάτωνε δικές της αποφάσεις επεξεργασίας. Ωστόσο, κάποιες λειτουργίες πάνε ακόμη παραπέρα: πολλά ασιατικά μοντέλα έχουν ενεργοποιημένα φίλτρα ομορφιάς που λειαίνουν ή αλλάζουν χαρακτηριστικά προσώπου αυτόματα.

«Είναι καθαρή παραισθήση», λέει ο Attar. Αυτά τα μοντέλα μπορούν να προσθέσουν τρίχες στα φρύδια ή μάτια σε φιγούρες στο βάθος όταν δεν υπάρχουν αρκετά pixels για ευκρίνεια—μια πρακτική που βασίζεται σε πολιτισμικές προτιμήσεις και δεν συναντάται στα αμερικανικά μοντέλα.

iPhone δεν διαθέτουν ενσωματωμένα φίλτρα ομορφιάς ενώ τα Pixel απενεργοποίησαν αυτή τη δυνατότητα το 2020 λόγω επιπτώσεων στην ψυχική υγεία. Η αισθητική βελτίωση μέσω ρετουσαρίσματος δεν είναι νέα—από τον 19ο αιώνα γινόταν χειροκίνητα—αλλά η αυτόματη προσθήκη στοιχείων που απουσιάζουν από τη σκηνή θεωρείται ριζικά διαφορετική πρακτική.

Ψευδείς αναμνήσεις & επιλογές αυθεντικότητας

Το ζήτημα δεν είναι μόνο φιλοσοφικό: έρευνες δείχνουν πως οι εικόνες με παρέμβαση AI μπορούν να δημιουργήσουν ψευδείς αναμνήσεις ή να αλλάξουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Ακόμη και οι αμερικανικοί κατασκευαστές εισάγουν νέες δυνατότητες: στα Google Pixel υπάρχει πλέον η λειτουργία Best Take όπου από πολλές λήψεις μιας ομάδας επιλέγονται τα «καλύτερα» πρόσωπα για ένα τελικό στιγμιότυπο—μια στιγμή που ποτέ δεν συνέβη πραγματικά.

«Ίσως αυτό θέλετε τελικά ως ανάμνηση», σημειώνει ο Mantiuk—ιδιαίτερα όταν πρόκειται για οικογενειακές ή φιλικές φωτογραφίες κι όχι αποδεικτικό υλικό. Εκπρόσωπος της Google δηλώνει πως βασική αρχή ανάπτυξης των Pixel Camera παραμένει η αυθεντικότητα ενώ στόχος είναι να πραγματοποιούνται αυτά που πάντα επιθυμούσαν οι χρήστες των κινητών καμερών.

Πώς θα δείτε την «ωμή» λήψη του κινητού σας

Μπορείτε να απενεργοποιήσετε HDR, φίλτρα ομορφιάς ή ακόμη και το Scene Optimizer στα Samsung αν θέλετε πιο ρεαλιστικές (αν και λιγότερο εντυπωσιακές) λήψεις Σελήνης. Για πραγματικά «ωμές» εικόνες χωρίς καμία επέμβαση AI χρειάζονται ειδικές ρυθμίσεις: στα νεότερα Samsung υπάρχει Pro Mode ενώ στα iPhone μόνο μέσω εφαρμογών τρίτων όπως VSCO Capture ή Adobe Lightroom μπορείτε να έχετε αρχεία RAW χωρίς επεξεργασία.

Αυτές οι ωμές λήψεις συνήθως έχουν πολύ θόρυβο, αλλοιωμένα χρώματα κι έλλειψη εστίασης—είναι όμως πιο κοντά στην πραγματικότητα (και ίσως πιο ρετρό). Όπως σημειώνει ο Manovich, αξίζει περιστασιακά να τραβάμε τέτοιες φωτογραφίες ώστε να καταλάβουμε τι κάνει συνήθως το κινητό μας στις υπόλοιπες λήψεις μας και τι πραγματικά αντιπροσωπεύουν οι εικόνες μας.

Λίγα λόγια για τη φωτογράφο και τη σχέση της με τη Σαντορίνη

Το καλοκαίρι του 1956, ένας μεγάλος σεισμός στην περιοχή της Αμοργού έπληξε το νησί της Σαντορίνης προκαλώντας την απώλεια δεκάδων κατοίκων και σημειώνοντας σημαντικές καταστροφές στο δομημένο περιβάλλον. Η προσεισμική μορφή της οφείλει πολλά στην εκτενή αποτύπωση της Ελληνίδας φωτογράφου του μεσοπολέμου, Έλλης Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη (1899-1998). Γνωστή ως Nelly’s, επισκέφθηκε τη Θήρα για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 1928, μετά από προτροπή της αδερφής της Μάρως Σουγιουλτζόγλου και του σαντορινιού συζύγου της Σπυρίδωνα Αλ. Μαλασπίνα. Με αφετηρία τον μεσαιωνικό οικισμό του Πύργου όπου διέμενε τότε η οικογένεια, η Νέλλη περιηγήθηκε το νησί με τη φωτογραφική της μηχανή ανά χείρας.

Το απόκρημνο ηφαιστειακό τοπίο και η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική του νησιού κέντρισαν το ενδιαφέρον της. Σε τόνους άσπρου και μαύρου ισορροπούν αρμονικά οι σκούρες αποχρώσεις της λάβας και το βαθύ μπλε της θάλασσας με το εκτυφλωτικό αιγαιοπελαγίτικο φως που αντανακλά στην επιφάνεια των σπιτιών. Οι καμπύλες που διαγράφουν οι σκιές των κτηρίων, οι καμάρες στα γραφικά δρομάκια, οι τρούλοι των εκκλησιών αλλά και η ίδια η μορφολογία του εδάφους, πρωταγωνιστούν στις συνθέσεις της. Η ανθρώπινη παρουσία είναι διακριτική, τόσο που οι οικισμοί φαντάζουν έρημοι. Οι λιγοστές ηλικιωμένες γυναίκες και τα παιδιά που εμφανίζονται στις φωτογραφίες της έχουν τοποθετηθεί σκηνογραφικά εξυπηρετώντας την εικονογραφική της γραφή. Σχεδόν εκατό χρόνια αργότερα, οι εικόνες (σε σύγχρονες ψηφιακές εκτυπώσεις) επιστρέφουν στον τόπο δημιουργίας τους και συνδιαλέγονται με ένα διαφορετικό πια νησιωτικό χώρο.

Η Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη παραχώρησε το φωτογραφικό της έργο στο Μουσείο Μπενάκη το 1984. Τρία χρόνια αργότερα, ο συλλέκτης Δημήτρης Τσίτουρας επιμελήθηκε το λεύκωμα Nelly’s. Σαντορίνη 1925-1930 (εκδόσεις Αρχείου Θηραϊκών Μελετών) και αποκάλυψε για πρώτη φορά στο κοινό τις λήψεις που πραγματοποίησε η διακεκριμένη φωτογράφος στο κυκλαδίτικο νησί κατά την προσεισμική περίοδο.

Στα εγκαίνια της έκθεσης, για τη φωτογράφο και το έργο της θα μιλήσουν οι:

Αλίκη Τσίργιαλου, Υπεύθυνη των Φωτογραφικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη και επιμελήτρια της έκθεσης
Δημοσθένης Αγραφιώτης, Ποιητής, Καλλιτέχνης Διαμέσων, Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας ΕΣΔΥ
Δημήτρης Τσίτουρας, Νομικός και Συλλέκτης
Νατάσα Μαρκίδου, Αν. Καθηγήτρια, Τμήμα Φωτογραφίας και Οπτικοακουστικών Τεχνών Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής

Τη συζήτηση θα συντονίσει η συνεπιμελήτρια της έκθεσης Τόνια Νούσια, Αρχιτέκτων, Μουσειολόγος.

Πληροφορίες

Ωράριο λειτουργίας της έκθεσης: Η έκθεση θα λειτουργεί καθημερινά από 10:00 έως 21:00 από τις 10 Αυγούστου έως τις 20 Οκτωβρίου 2025. Η είσοδος θα είναι ελεύθερη για τους επισκέπτες.

Στο πλαίσιο της έκθεσης, θα πραγματοποιηθούν τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο εκδηλώσεις και συζητήσεις για το έργο της Nelly’s και τον ρόλο της φωτογραφίας στη μελέτη της πολιτισμικής κληρονομιάς, καθώς και εργαστήρια για παιδιά και ενήλικες.

Η έκθεση και οι εκδηλώσεις που θα τη συνοδεύουν έχουν ενταχθεί στην πρωτοβουλία του Δήμου Θήρας «Σαντορίνη 2025: Έτος Ανάδειξης και Υποστήριξης της Αυθεντικότητας»

*Πηγή φωτογραφιών: Φωτ. Nelly’s. Σαντορίνη 1928-1932
© Μουσείο Μπενάκη / Φωτογραφικά Αρχεία

Παρά τη σημασία της φωτογραφίας για τη Frida Kahlo, ένα μεγάλο μέρος της συλλογής φωτογραφιών της παρέμεινε κρυμμένο από το κοινό για αρκετές δεκαετίες. Όταν η ίδια πέθανε, το 1954, ο σύζυγός της, Diego Rivera, δώρισε στον μεξικανικό λαό το σπίτι τους στην Πόλη του Μεξικό -γνωστό ως Casa Azul (Μπλε Σπίτι)- ώστε να το μετατρέψουν σε μουσείο για τη ζωή και το έργο της. Πράγματι σήμερα το Μπλε Σπίτι έχει γίνει το Μουσείο Frida Kahlo, ένα από τα πιο δημοφιλή στον κόσμο.

Παρόλο που ο Diego Rivera έδωσε τα έργα τέχνης και τα αντικείμενα της Frida Kahlo στο μουσείο, ζήτησε ένα μέρος τους να μείνει μακριά από τα περίεργα βλέμματα. Αυτός είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο ένα προσωπικό αρχείο της, με περισσότερες από έξι χιλιάδες φωτογραφίες, σχέδια, γράμματα, φάρμακα και ρούχα, παρέμεινε κλειδωμένο για πέντε ολόκληρες δεκαετίες σε ένα μπάνιο στην Casa Azul, αποκτώντας μια σχεδόν μυθική αύρα.

Το συγκεκριμένο αρχείο αποκαλύφθηκε μόλις το 2003. Ένα επιλεγμένο μέρος των νεοαποκτηθέντων φωτογραφιών παρουσιάζεται στην έκθεση με τίτλο «Frida Kahlo – Her Photos», που πραγματοποιείται σε επιμέλεια Pablo Ortiz Monasterio.

Πληροφορίες

MOMus-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης
Αποθήκη Α’, Προβλήτα Α’, Λιμάνι Θεσσαλονίκης, τηλ. 2310 566716
Από τις 3 Οκτωβρίου 2025 έως τις 4 Ιανουαρίου 2026
Μέρες & ώρες λειτουργίας: Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή: 11:00-19:00, Πέμπτη: 11:00-20:00.

Λεζάντες φωτογραφιών: 1. Εξώφυλλο: Η Φρίντα Κάλο με ένα xoloitzcuintle στο Μπλε Σπίτι (Casa Azul). Φωτογραφία της Λόλα Αλβαρέζ Μπράβο, περ. 1944. Diego Rivera & Frida Kahlo Archives. Bank of Mexico, Fiduciary in the Diego Rivera and Frida Kahlo Museum Trust. 2. Η Φρίντα Κάλο στη Νέα Υόρκη, Ηνωμένες Πολιτείες. Φωτογραφία του Νίκολας Μάρεϊ, 1946. Diego Rivera & Frida Kahlo Archives. Bank of Mexico, Fiduciary in the Diego Rivera and Frida Kahlo Museum Trust. 3. Η Φρίντα Κάλο ζωγραφίζει το «Πορτρέτο του πατέρα μου, Γκιγιέρμο Κάλο». Φωτογραφία της Γκιζέλ Φρόυντ, 1951. Diego Rivera & Frida Kahlo Archives. Bank of Mexico, Fiduciary in the Diego Rivera and Frida Kahlo Museum Trust.

Με αφήγηση από τον ηθοποιό/μουσικό Kevin Bacon, η πρωτοφανής ηχητική και οπτική εμπειρία μεταφέρει το κοινό χρησιμοποιώντας τον πρωτοποριακό ψηφιακό καμβά 270 μοιρών, ανάλυσης 18K από το δάπεδο μέχρι την οροφή, της ARTECHOUSE και τον υπερσύγχρονο ήχο surround.

Το AMPLIFIED ζωντανεύει την ιστορία του ροκ εν ρολ με ένα δυναμικό μείγμα μουσικής και οπτικών. Η παράσταση είναι μια ξενάγηση στην ιστορία της επαναστατικής μουσικής και των αλλαγών που έφερε. Το Amplified αντλεί από σπάνια πλάνα ζωντανών εμφανίσεων και παρασκηνίων, στιγμές που δεν έχουν ξαναπαρουσιαστεί, αποκλειστικές φωτογραφίσεις πορτρέτων, εξώφυλλα άλμπουμ και αφίσες, προσφέροντας μια από τις πιο ολοκληρωμένες συλλογές εικόνων ροκ εν ρολ που έχουν ποτέ δημιουργηθεί.

Η έκθεση περιλαμβάνει το έργο 500 φωτογράφων και σκηνοθετών – όπως οι Mark Seliger, Danny Clinch, Lynn Goldsmith, Anton Corbijn, Bob Gruen, Jim Marshall, Neil Preston, Janette Beckman και Pooneh Ghana – οι οποίοι πήραν ρίσκα και ξεπέρασαν τα όρια, όπως ακριβώς οι μουσικοί που απαθανάτισαν.

Πηγή και κεντρική φωτογραφία: ARTECHOUSE

Μην κρίνετε ένα βιβλίο από το εξώφυλλό του. Έτσι λέει το παλιό ρητό. Και ναι, αυτό είναι αλήθεια. Αλλά υπάρχει ακόμα κάτι υπέροχο σε ένα πραγματικά υπέροχο εξώφυλλο βιβλίου – ένα κομμάτι λογοτεχνικής τέχνης που μπορούμε να κρατήσουμε στα χέρια μας. Η ομάδα του βιβλιοπωλείου στο Bordeux, Librairie Mollat, το κατάλαβε αυτό.

Το 2017, το κατάστημα κυκλοφόρησε τη σειρά φωτογραφιών Book Face, στην οποία τα μέλη του προσωπικού του βιβλιοπωλείου πόζαραν με τα αγαπημένα τους εξώφυλλα βιβλίων και έγιναν ένα με τα αγαπημένα τους λογοτεχνικά έργα. Οκτώ χρόνια μετά, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, κοιτάζουμε πίσω σε αυτή τη σειρά και ανακαλύπτουμε τι συμβαίνει στο μεταξύ στο Librairie Mollat.

The Book Face Photography Series

Η ιστορία του Book Face ξεκινά στην πραγματικότητα δέκα χρόνια νωρίτερα, το 2007. Ο Βρετανός DJ και ιδιοκτήτης δισκογραφικής, Carl Morris, σκέφτηκε ότι θα ήταν διασκεδαστικό να παίρνει δίσκους βινυλίου και να βάζει τους φίλους του να ποζάρουν ως το πρόσωπο που εμφανίζεται στο εξώφυλλο – συνήθως, αλλά όχι πάντα, ο τραγουδιστής ή ο δημιουργός του άλμπουμ. Αυτό μετατράπηκε στο φωτογραφικό έργο “Sleeveface”, το οποίο γέννησε χιλιάδες φωτογραφίες και τρία βιβλία.

Γρήγορα προχωράμε στο 2017, και η ομάδα του Librairie Mollat ​​αποφάσισε να κάνει το ίδιο πράγμα. Εμπνευσμένοι από το Sleeveface και από άλλα έργα όπως αυτό στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Burlingame στην Καλιφόρνια, ξεκίνησαν να δημιουργήσουν κάτι δικό τους. Διάλεξαν τα αγαπημένα τους βιβλία από τα ράφια και μέσω ενός συνδυασμού έξυπνης προοπτικής, παρόμοιων ρούχων και μερικών έξυπνων στυλιστικών επιλογών, ένωσαν τα δικά τους πρόσωπα με αυτά στο εξώφυλλο του βιβλίου. Το αποτέλεσμα είναι μια σειρά από διασκεδαστικές, μαγευτικές και συναρπαστικές φωτογραφίες.

Αν και κάθε έργο είναι πολύ διασκεδαστικό, υπάρχει επίσης κάτι πολύ βαθύ στο ότι οι λάτρεις του βιβλίου συγχωνεύονται με τα έργα που τους έχουν εμπνεύσει.

Αισθήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Η ομάδα του Librairie Mollat ​​δεν ξεκίνησε το φαινόμενο Book Face, αλλά παρείχε πολλά δημιουργικά και καινοτόμα παραδείγματα για το πώς μπορεί να λειτουργήσει το όλο θέμα. Αφού μοιράστηκαν τις δημιουργίες τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η ομάδα πλημμύρισε με likes, σχόλια, κοινοποιήσεις και πλήθος ακόλουθων από όλο το Bordeux, τη Γαλλία και πολύ πιο πέρα.

Πολλοί άλλοι άνθρωποι μπήκαν στην πράξη, επίσης. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι έχουν μοιραστεί τις δικές τους δημιουργίες δημοσίως χρησιμοποιώντας το hashtag #BookfaceFriday, αλλά ακόμα κι αυτό απλώς ξύνει την επιφάνεια του trend.

Πολλοί άλλοι έχουν μοιραστεί τη δική τους εκδοχή σχετικά με την τάση, χωρίς να χρησιμοποιούν το hashtag. Μέχρι σήμερα, οι άνθρωποι εξακολουθούν να κυκλοφορούν τις δικές τους δημιουργίες Book Face στον κόσμο και να διασκεδάζουν τους βιβλιόφιλους σε όλο τον κόσμο με τη δουλειά τους.

Librairie Mollat

Το Librairie Mollat ​​ιδρύθηκε το 1896 από τον βιβλιοπώλη Albert Mollat. Από τότε, διαδοχικές γενιές της οικογένειας Mollat ​​επιβλέπουν το βιβλιοπωλείο. Σήμερα, ο Denis Mollat, ο δισέγγονος του Albert, είναι ο διευθυντής του βιβλιοπωλείου.

Εκτός από το βιβλιοπωλείο, η εταιρεία διατηρεί επίσης έναν εκδοτικό οίκο, γνωστό ως Éditions Mollat. Οι εκδότες έχουν δημιουργήσει μεγάλο αριθμό διαφορετικών βιβλίων, που σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό με το Bordeux και τις γύρω περιοχές. Ο οδηγός του Robert Coustet για τους ιστορικούς χώρους και τα μνημεία της πόλης, και η ιστορία του Bordeux του Jean Damestoy από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα, είναι δύο καλά παραδείγματα των όσων δημοσιεύει ο Éditions Mollat.

Το βιβλιοπωλείο πραγματοποιεί επίσης τακτικές εκδηλώσεις και συζητήσεις, που συχνά ασχολούνται με εξαιρετικά σκληρά αλλά αναμφισβήτητα σημαντικά θέματα. Τον Μάρτιο του 2025, ο διπλωματικός σύμβουλος του πρώην προέδρου François Mitterand, Hubert Védrine, συζήτησε παγκόσμια γεωπολιτικά ζητήματα, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία. Αργότερα μέσα στον μήνα, η Manon Garcia συζήτησε τις σχέσεις των φύλων στον απόηχο της τρομακτικής δίκης Pélicot που συγκλόνισε τη Γαλλία το 2024.

Βιβλιοπωλεία στην καρδιά των τοπικών και παγκόσμιων κοινοτήτων

Είτε είστε από το Bordeux και περνάτε πολύ χρόνο στο Librairie Mollat, είτε το τοπικό σας βιβλιοπωλείο είναι κάπου τελείως διαφορετικά, υπάρχει κάτι στο οποίο μπορούμε να συμφωνήσουμε όλοι: επιχειρήσεις όπως αυτή είναι πυλώνες των κοινοτήτων τους.

Το Librairie Mollat ​​δείχνει όλα όσα μπορεί να είναι ένα βιβλιοπωλείο. Προσφέροντας βιβλία σε ντόπιους πελάτες, σίγουρα εξυπηρετεί την κύρια λειτουργία του, αλλά το ημερολόγιο εκδηλώσεων και συζητήσεων βοηθά επίσης στην υποστήριξη άλλων αναγκών. Εν τω μεταξύ, έργα όπως η σειρά Book Face έδωσαν στην επιχείρηση μια πλατφόρμα για να φτάσει πέρα ​​από τα φυσικά όρια του καταστήματος, συνδέοντας τους αναγνώστες σε όλο τον κόσμο.

Και φυσικά, το Librairie Mollat ​​είναι μόνο ένα παράδειγμα αυτού. Σε όλο τον κόσμο, σε πόλεις και χωριά, τα βιβλιοπωλεία και οι βιβλιοπώλες μας βοηθούν όλους να συνδεθούμε με τη ζωή και τη λογοτεχνία με νέους και συναρπαστικούς τρόπους.

Αυτό είναι σίγουρα κάτι που πρέπει να γιορταστεί.

Πηγή: 1000 libraries Magazine / Φωτογραφίες: Instagram

Το εμπορικό σκάφος, το οποίο προσγειώθηκε στις 2 Μαρτίου κοντά στο Mons Latreille, έναν ηφαιστειακό σχηματισμό στο Mare Crisium στη βορειοανατολική εγγύς πλευρά του φεγγαριού, αποτελεί μέρος μιας επένδυσης 2,6 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τη NASA σε εμπορικούς φορείς εκμετάλλευσης ωφέλιμου φορτίου με στόχο τη μείωση του κόστους και την υποστήριξη του Artemis, του προγράμματος που έχει στόχο να στείλει ξανά ανθρώπους στη Σελήνη, το 2027. Οι δύο εικόνες, που τραβήχτηκαν στα δυτικά και με τη Γη και την Αφροδίτη επίσης ορατές, δείχνουν την εξάπλωση της λάμψης κατά μήκος του ορίζοντα της Σελήνης καθώς ο ήλιος φαίνεται περίπου στα μισά της δύσης.

«Αυτές είναι οι πρώτες εικόνες υψηλής ευκρίνειας που τραβήχτηκαν από τον ήλιο να δύει και μετά να πηγαίνει στο σκοτάδι στον ορίζοντα», δήλωσε ο Joel Kearns, αναπληρωτής συνεργάτης της NASA για την εξερεύνηση, τη διεύθυνση επιστημονικής αποστολής.

«Οι ίδιες οι εικόνες είναι όμορφες, είναι πραγματικά αισθητικές, αλλά ξέρω ότι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που τις κοιτάζουν τώρα που μελετούν το φεγγάρι… Τώρα είναι καιρός οι ειδικοί στον τομέα να το εξετάσουν και να το συγκρίνουν με τα άλλα δεδομένα που έχουμε από την αποστολή και να δουν από ποια συμπεράσματα μπορούν να προτείνουν και να βγάλουν». Η λάμψη του σεληνιακού ορίζοντα τεκμηριώθηκε για πρώτη φορά από τον αστροναύτη Eugene Cernan, έναν από τους δύο τελευταίους άνδρες που πάτησαν το πόδι τους στο φεγγάρι κατά τη διάρκεια της αποστολής Apollo 17 το 1972. Μεταγενέστερες παρατηρήσεις κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το φαινόμενο οφειλόταν σε μικροσκοπικά σωματίδια σκόνης στη λεπτή ατμόσφαιρα του φεγγαριού κατά την ανατολή και τη δύση του ηλίου.

Το Blue Ghost κατέγραψε επίσης εικόνες υψηλής ευκρίνειας μιας ολικής έκλειψης στις 14 Μαρτίου, όταν η Γη απέκλεισε τον ήλιο από τον ορίζοντα της σελήνης.

Ένας πύραυλος Falcon της SpaceX εκτόξευσε το προσεδάφιο, το οποίο είναι περίπου στο μέγεθος ενός ιπποπόταμου, σε ένα ταξίδι 2,8 μιλίων στις 15 Ιανουαρίου. Το Blue Ghost μετέφερε μια σειρά από επιστημονικά πειράματα, συμπεριλαμβανομένου ενός σεληνιακού αναλυτή εδάφους, ενός υπολογιστή ανθεκτικού στην ακτινοβολία και ενός πειράματος που δοκίμαζε τη σκοπιμότητα χρήσης του υπάρχοντος παγκόσμιου συστήματος δορυφορικής πλοήγησης για την πλοήγηση στο φεγγάρι.

«Η Firefly Aerospace είναι εξαιρετικά περήφανη που ολοκλήρωσε αυτή την πρώτη πλήρως επιτυχημένη εμπορική προσγείωση σε φεγγάρι», δήλωσε ο Jason Kim, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας.

«Πιστεύω πραγματικά ότι η ιστορική αποστολή των Firefly και Blue Ghost θα είναι ένα νέο κεφάλαιο στα σχολικά βιβλία και θα γίνει φάρος του τι μπορεί να πετύχει η ανθρωπότητα».

Μια ξεχωριστή αποστολή ιδιωτικής εταιρείας για την προσγείωση ενός διαστημικού σκάφους που μετέφερε επιστημονικό εξοπλισμό στη Σελήνη κατέληξε σε αποτυχία νωρίτερα αυτό το μήνα, όταν ο καθετήρας Athena που εκτοξεύτηκε από την Intuitive Machines ανατράπηκε κατά την προσγείωση και κηρύχθηκε νεκρός.

Πηγή: Lifo.gr
*Φωτογραφίες: NASA