Έχω όμως ένα ελάττωμα, ανάμεσα στα άλλα, το οποίο μου επισημαίνει συχνά ο καλύτερός μου φίλος: πολλές φορές, διαβάζω τις ειδήσεις μισές. Κι εξαιτίας αυτής μου της αδυναμίας, δε διάβασα ότι η έρευνα του ιδρύματος αφορούσε αποκλειστικά σε πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, από την περίοδο της καταστροφής του 1922 και πίσω. Ο ενθουσιασμός μου έσβησε απότομα.

Παρόλα αυτά, δεν το έβαλα κάτω. Πήρα την απόφαση να το πάω μόνος μου. Το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, όταν πήγα στο χωριό της μητέρας μου, στην Ορεινή Ναυπακτία, έβαλα τη γιαγιά και τον παππού να μου ζωγραφίσουν το γενεαλογικό τους δέντρο μέχρι την άκρη της μνήμης τους. Έκατσα απέναντί τους σαν τον Αλέξη Παπαχελά και τους βομβάρδιζα με ερωτήσεις για ώρες. Αυτοί, σε αντίθεση με τους καλεσμένους του Αλέξη, απαντούσαν στην ουσία των ερωτήσεων κι εγώ σημείωνα στην κενή σελίδα ενός περιοδικού που περιείχε σταυρόλεξα. Μη θέλοντας να μου χαλάσουν το χατίρι, ανέσυραν από τη μνήμη τους ονόματα, χωριά και ιστορίες, για να καταλήξω στο τέλος να διαπιστώνω ότι οι πρόγονοι και των δύο, στα γύρω βουνά την έβγαζαν. Καμία έκπληξη. Ούτε από κλέφτες και αρματολούς κατάγομαι, ούτε από Σαρακινούς πειρατές, ούτε καν από Βενετσιάνους εμπόρους. Κρίμα. Τώρα πώς θα εξηγήσω τη γοητεία που μου ασκεί η ιταλική φινέτσα και κουλτούρα;

Ο καλοσυνάτος παππούς μου διέκρινε την αχρείαστη απογοήτευσή μου και μου είπε: «και γιατί σε νοιάζει τόσο πολύ, βρε Βάσο μου, από πού κρατάει η σκούφια μας; Έχει καμιά σημασία;». Γέλασα και του είπα: «έχεις δίκιο, παππουλάκο μου. Τι θα άλλαζε αν ήμασταν από τη Νάουσα της Πάρου;». Τώρα που το σκέφτομαι, κάτι θα άλλαζε. Ίσως να είχαμε ενοικιαζόμενα δωμάτια και να πλουτίζαμε από τη βαριά βιομηχανία του τουρισμού, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα μας τώρα.

Το θέμα μας είναι οι ρίζες και το νόημα που τους αποδίδεται. Οι πρόγονοί μου ήταν βουνίσιοι αγρότες και κτηνοτρόφοι κι εγώ ζω στην Αθήνα και μου ξεραίνονται οι πέντε γλάστρες που έχω στο μπαλκόνι. Κοιμόντουσαν όλοι και όλες στο πάτωμα γύρω από τη φωτιά κι εγώ έχω μυοσκελετικά προβλήματα από τη δουλειά γραφείου. Δεν πέρασαν την πόρτα κάποιου σχολείου κι εγώ διαβάζω την Ακύρωση του Μέλλοντος του Μαρκ Φίσερ. Ελάχιστη επιρροή στον τρόπο ζωής μου. Δεν άνοιξε ούτε έκλεισε κάποια πόρτα εξαιτίας τους. Ελπίζω μόνο να έχω κληρονομήσει τα γονίδια της ανθεκτικότητάς τους.

Κι όμως στα μάτια κάποιων ανθρώπων, όλοι χρεωνόμαστε το φορτίο της καταγωγής μας. Πιστεύουν ότι όλοι έχουμε μια ταυτότητα ανάμεσα στα δόντια μας, που κάτω από τα βιομετρικά χαρακτηριστικά, γράφει τα καλά και στραβά μας.Φαίνονται σίγουροι ότι όλοι είμαστε υποχρεωμένοι να κινηθούμε εντός συγκεκριμένων ορίων, επειδή η τύχη μας έριξε φτωχούς σε μια γωνιά της γης. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που θα έβλεπαν με ενδιαφέρον ένα ντιμπέιττων απογόνων του Καποδίστρια και του Μαυρομιχάλη το 2026 για το τι πήγε στραβά και χάσαμε τον πεφωτισμένο κυβερνήτη. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που «τσιμπάνε» στο δόλωμα του ρατσισμού και του φόβου και πανηγυρίζουν που επιτέλους το δυτικό ημισφαίριο έχει έναν «πανίσχυρο» ηγέτη. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που πιστεύουν στο ανθρώπινο κόστος της φύλαξης των συνόρων χωρίς να έχουν τη σιγουριά ότι δε θα χρειαστεί ποτέ αυτοί ή τα παιδιά τους να τα περάσουν όπως – όπως.

Για αυτούς, αν ξεκινάς από το σημείο Α, είσαι ύποπτος.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α και διαφέρεις, είσαι ανεπιθύμητος.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α, διαφέρεις και είσαι φτωχός, είσαι απειλή.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α, διαφέρεις, είσαι φτωχόςκαι παλεύεις να φτάσεις στο σημείο Β, εξαντλημένος, πάνω σε μια σάπια βάρκα, είσαι εισβολέας.

Όλοι καταλαβαίνουμε πως στη ρίζα βρίσκεται η ανισορροπία εξουσίας. Το «ταλέντο» λατρεύεται, η δύναμη ανεβαίνει στο κεφάλι του άνδρα, τον κάνει να νιώθει ανίκητος, να πιστεύει ότι έχει ασυλία. Ξέρει ότι οι εργοδότες του δεν μπορούν να τον χάσουν.

Αλλά ας σκεφτούμε λίγο διαφορετικά. Η Fiona Bruce είναι μια αναντικατάστατη τηλεοπτική σταρ. Η Mishal Husain είναι εξαιρετική ραδιοφωνική δημοσιογράφος. Η Mel Giedroyc είναι αγαπημένη παρουσιάστρια. Μπορείτε να φανταστείτε τη Bruce να γδύνεται μπροστά στο συνεργείο της, με μόνο φούντες να καλύπτουν το στήθος της; Ή τη Husain να κάνει σεξουαλικά σχόλια στους ερευνητές της; Ή τη Giedroyc, την εποχή του Bake Off, να σπρώχνει τη λεκάνη της σε έναν νεαρό που σκουπίζει τη ζύμη από το παντελόνι της;

Και αυτές κατέχουν θέσεις εξουσίας. Το ταλέντο τους εκτιμάται, αλλά η δύναμη δεν τις διαφθείρει. Δεν νιώθουν ανίκητες ούτε συμπεριφέρονται με ασυλία. Πριν καιρό, η Giedroyc παρουσίαζε μια φιλανθρωπική εκδήλωση και ήταν υπόδειγμα ευγένειας και ταπεινότητας, ευχαριστώντας τους συνεργάτες τόσο μπροστά όσο και πίσω από τη σκηνή.

Η βαθύτερη ρίζα: έμφυλη ανισότητα

Όταν αντιστρέφουμε το παράδειγμα, οι δικαιολογίες καταρρέουν. Μένει μόνο μία εξήγηση: η ανισορροπία εξουσίας ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες. Όσο κι αν νομίζουμε ότι έχουμε προχωρήσει προς την ισότητα των φύλων, οι άνδρες εξακολουθούν να νιώθουν πολύ πιο συχνά δικαιούχοι και ανώτεροι. Οι χειρότεροι από αυτούς θα ενεργήσουν ανάλογα – μερικές φορές βλάπτοντας και άλλους άνδρες.

Δεν αφορά σε όλους τους άνδρες φυσικά. Πολλοί είναι ταπεινοί, σεβαστικοί και αξιαγάπητοι ως συνάδελφοι, φίλοι ή σύντροφοι. Αυτοί όμως είναι όσοι έχουν αμφισβητήσει συνειδητά τις κοινωνικές δυνάμεις που προσδίδουν εξουσία στους άνδρες εις βάρος εξίσου ικανών γυναικών.

Αυτές οι δυνάμεις εμφανίζονται από πολύ μικρή ηλικία. Από τα τρία κιόλας χρόνια, τα αγόρια διακόπτουν πιο συχνά τα κορίτσια της ηλικίας τους παρά άλλα αγόρια. Μέχρι τα έξι, τόσο αγόρια όσο και κορίτσια πιστεύουν ότι τα αγόρια είναι πιο πιθανό να είναι «πολύ έξυπνα», παρότι γνωρίζουν ότι τα κορίτσια ήδη αποδίδουν καλύτερα στο σχολείο.

Πώς διαμορφώνεται η αίσθηση ανωτερότητας

Μια από τις πιο αποθαρρυντικές μελέτες για το βιβλίο μου “The Authority Gap”, ζήτησε από Βρετανούς γονείς να εκτιμήσουν τον δείκτη νοημοσύνης των παιδιών τους. Κατά μέσο όρο έβαλαν τα αγόρια στο 115 και τα κορίτσια μόλις στο 107, παρότι τα κορίτσια συνήθως αναπτύσσονται νωρίτερα, έχουν μεγαλύτερο λεξιλόγιο και υπερέχουν ακαδημαϊκά σε όλα τα επίπεδα.

Έτσι, τα αγόρια μεγαλώνουν απορροφώντας υποσυνείδητα την εσφαλμένη πεποίθηση πως είναι εξυπνότερα από τα κορίτσια – και το ίδιο συμβαίνει και στα ίδια τα κορίτσια. Δεν προκαλεί έκπληξη λοιπόν ότι όταν οι ίδιοι ερευνητές ζήτησαν από ενήλικες άνδρες και γυναίκες να εκτιμήσουν τον δικό τους δείκτη νοημοσύνης, οι άνδρες δήλωσαν κατά μέσο όρο 110, ενώ οι γυναίκες μόλις 105. Κι όμως, η κατανομή του IQ είναι πανομοιότυπη μεταξύ των φύλων.

Αυτό το αίσθημα ανωτερότητας ενισχύεται στο σχολείο. Η καθηγήτρια Allyson Julé μελέτησε τις αλληλεπιδράσεις στην τάξη και βρήκε ότι οι εκπαιδευτικοί επαναλαμβάνουν τα σχόλια των αγοριών εννέα φορές περισσότερο ως αναγνώριση της συμβολής τους απ’ ό,τι των κοριτσιών, απευθύνουν περισσότερες ερωτήσεις στα αγόρια και επαινούν περισσότερο τις απαντήσεις τους.

Αυτοπεποίθηση ή υπερβολική σιγουριά;

Ως αποτέλεσμα, τα αγόρια ανταμείβονται επειδή μιλούν και τα κορίτσια επειδή είναι ήσυχα και φρόνιμα – οδηγώντας πολλά κορίτσια να χάσουν τη φωνή, την αυτοπεποίθηση και τις φιλοδοξίες τους στην ενηλικίωση.

Η υπερβολική αυτοπεποίθηση είναι επίσης πιο συχνή στους άνδρες. Μια μελέτη με τίτλο “Bullshitters: Who are they and what do we know about their lives?” εξέτασε 40.000 δεκαπεντάχρονους σε εννέα χώρες: κλήθηκαν να αξιολογήσουν τις γνώσεις τους σε 16 μαθηματικές έννοιες – τρεις εκ των οποίων ήταν ψεύτικες (“subjunctive scaling”, “declarative fraction”, “proper number”). Σε όλες τις χώρες, τα αγόρια ήταν πολύ πιο πιθανό να ισχυριστούν πως γνώριζαν τις ψεύτικες έννοιες – και μάλιστα πίστευαν πραγματικά ότι ήταν καλύτερα στα μαθηματικά απ’ όσο ήταν στην πραγματικότητα.

Οι συνέπειες στην καριέρα και την κοινωνία

Φυσικά, η σεξουαλική παρενόχληση έχει πολλές αιτίες. Όμως αυτό το τοξικό μίγμα υπερβολικής αυτοπεποίθησης, αίσθησης δικαιώματος κι ανωτερότητας αντικατοπτρίζεται στις καταγγελίες κατά του Gregg Wallace, κάποιες από τις οποίες τώρα ερευνώνται από την παραγωγή του.

Σε πιο ήπιες μορφές, αυτό το φαινόμενο βρίσκεται πίσω από τη σχετική υστέρηση των γυναικών στην επαγγελματική εξέλιξη έναντι των ανδρών. Ακόμη κι όταν ξεκινούν στον πρώτο βαθμό διοίκησης, αμερικανική έρευνα δείχνει ότι προάγονται μόλις 81 γυναίκες για κάθε 100 άνδρες, παρότι οι γυναίκες εισέρχονται στην αγορά εργασίας με καλύτερα προσόντα.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του σχολείου και του πανεπιστημίου, οι ικανότητες των κοριτσιών αξιολογούνται αντικειμενικά μέσω ανώνυμων εξετάσεων – όπου υπερέχουν έναντι των αγοριών. Όμως όταν μπαίνουν στον εργασιακό χώρο, αρχίζουν να εισχωρούν οι προκαταλήψεις.

Επειδή όλοι τείνουμε να συγχέουμε την αυτοπεποίθηση με την ικανότητα, συχνά προτιμάμε να προσλαμβάνουμε ή να προάγουμε τον υπερβολικά σίγουρο άνδρα που διαφημίζει τον εαυτό του ως λαμπρότερο από μια λιγότερο σίγουρη αλλά σαφώς πιο ικανή γυναίκα.

Το χάσμα εξουσίας παραμένει

Αν δεν αναγνωρίσουμε αυτή την προκατάληψη και δεν λάβουμε μέτρα για τη διόρθωσή της, δεν θα κλείσουμε ποτέ το χάσμα εξουσίας που συγκρατεί τις γυναίκες πίσω ενώ προωθεί τους άνδρες μπροστά. Επιτέλους, αρχίζουμε να απαλλασσόμαστε από τους χειρότερους τύπους σαν τον Wallace – όμως παραμένουν πάρα πολλοί «καυχώμενοι» στη θέση τους που θα έπρεπε να αντικατασταθούν από τις Mishal Husain και Fiona Bruce αυτού του κόσμου.

*Η Mary Ann Sieghart είναι επισκέπτρια καθηγήτρια στο Global Institute of Women’s Leadership του King’s College London και συγγραφέας του βιβλίου The Authority Gap: Why Women Are Still Taken Less Seriously Than Men, and What We Can Do About It.

Πηγή: The Guardian

Αλήθεια τώρα; Μπαίνει στη ζυγαριά ο ανθρώπινος πόνος; Το αίσθημα της δικαιοσύνης που νιώθει ένας άνθρωπος που έχασε έναν δικό του άνθρωπο με έναν φρικτά εγκληματικό τρόπο δε διακρίνει ποιος είναι στην εξουσία. Δεν υπάρχει η έννοια της ιδιοτέλειας στο κίνητρό του, όπως υπάρχει στη λογική και την αξιοπρέπεια του δικού σας κόσμου. Δεν ενδιαφέρουν κανέναν και καμία οι θεσμοί σας και το «τείχος», που υψώνετε για να τους προστατεύσετε, όταν η αγανάκτησή του φτάνει μέχρι τα δόντια. Δεν έχουν καμία αξία τα επικοινωνιακά κόλπα και το damage control, όταν οι μπουλντόζες μαζί με το χώμα, σήκωναν και ανθρώπινα υπολείμματα. Και κυρίως δεν έχετε καμιά αξία εσείς οι ίδιοι μπροστά στην οργή των πολλών.

Η ιστορία των Τεμπών είναι ένα case study, που περιέχει όλες τις χαρακτηριστικές αρρώστιες του ελληνικού αστικού κράτους. Διαφθορά, ρουσφέτι, οικογενειοκρατία, απαξίωση κρίσιμων κοινωνικά δομών, ιδιωτικοποιήσεις, εξυπηρέτηση συμφερόντων, ανασφάλεια, διαπλοκή, συγκάλυψη ευθυνών, ατιμωρησία. Είναι μια τεράστια απόδειξη ότι όχι μόνο δεν τους ενδιαφέρει η ανθρώπινη ζωή, αλλά είναι αποφασισμένοι να πατήσουν μέχρι και πάνω στα κεφάλια μας για να διατηρήσουν αυτό που έχουν. Είναι ο κυνισμός που τον έχουν κάνει σημαία μην έχοντας κανένα όριο, ούτε καν το σεβασμό στη μνήμη των νεκρών.

Και όσο συνεχίζεται να μετριέται ο θρήνος με επικοινωνιακούς όρους, οι «άριστοι» να στύβουν το μυαλό τους για να περιορίσουν το πολιτικό κόστος, η κοινωνία βράζει. Η αίσθηση της αδικίας θεριεύει, η οργή μετατρέπεται σε συλλογική μνήμη και αυτή η μνήμη δεν θα σβήσει με μερικά προσχηματικά δάκρυα,στημένες συνεντεύξεις, απειλές και τσαμπουκάδες. Δεν μπορεί να σβήσει, γιατί δεν είναι απλά η τραγωδία των Τεμπών. Είναι τα διαλυμένα νοσοκομεία, τα ακριβά ενοίκια, τρόφιμα και η ακριβή ενέργεια, τα κακοσυντηρημένα σχολεία, η αδιαφορία για την προστασία του περιβάλλοντος. Είναι ολόκληρη η χώρα που έχει γίνει ένας τόπος επικίνδυνος για όποιον δεν έχει την τύχη να ανήκει σε μια ομάδα προνομιούχων.

Επιχειρείται μια προσπάθεια να μετατραπεί η οργή σε παθητικότητα, να πειστούν οι άνθρωποι πως τίποτα δεν αλλάζει, πως έτσι λειτουργεί το σύστημα, πως έτσι ήταν πάντα. «Εμπιστευτείτε τη δικαιοσύνη που εμείς ορίζουμε την ηγεσία της και μην κατεβαίνετε στο δρόμο». Αλλά αυτή τη φορά, οι συνηθισμένες δικαιολογίες αρχίζουν να μην πιάνουν. Αυτή τη φορά, τα πρόσωπα των θυμάτων είναι εδώ, τα ονόματά τους χαράχτηκαν στη συλλογική μας συνείδηση. Αυτή τη φορά ο φόβος δεν αποτελεί εργαλείο στη θήκη τους.

Δεν υπάρχει τίποτα πιο επικίνδυνο για την εξουσία από ανθρώπους που δεν έχουν τίποτα να χάσουν. Και αυτοί οι άνθρωποι γίνονται ολοένα και περισσότεροι. Γιατί κάθε έγκλημα σαν κι αυτό δεν είναι μόνο μια απώλεια ζωής. Είναι κι ένας ακόμα λόγος για να πάψει ο κόσμος να ανέχεται. Είναι ένας ακόμα λόγος η οργή των νεκρών, εκτός από το να γίνει ο φόβος τους, να διαλύσει τη σιωπή, να γίνει κραυγή, λυγμός και λέξεις.