Το Εβραϊκό Τηλεγραφικό Πρακτορείο ανέφερε την Κυριακή ότι είναι σύνηθες στη Γαλλία να χρησιμοποιείται κόκκινη μπογιά ως ένδειξη διαμαρτυρίας κατά του Ισραήλ και του συνεχιζόμενου πολέμου στη Γάζα. Η πράσινη μπογιά, ωστόσο, είναι κάτι καινούργιο. Δεν υπήρχε συνοδευτικό μήνυμα στο γκράφιτι, ούτε έχει αναλάβει κάποια ομάδα την ευθύνη. «Όποιοι και αν είναι οι δράστες και τα κίνητρά τους, αυτές οι πράξεις δεν στοχεύουν μόνο τοίχους: στιγματίζουν βίαια τους Γάλλους Εβραίους, τη μνήμη τους και τους χώρους λατρείας τους», δήλωσε η γαλλοεβραϊκή ομάδα CRIF στο JTA. «Αυτά τα σπρέι μπογιάς είναι μια κηλίδα στις δημοκρατικές μας αξίες».

Σύμφωνα με την Le Monde, ένα ανοιχτό κουτί με πράσινη μπογιά βρέθηκε στο εστιατόριο Chez Marianne, το οποίο επίσης βανδαλίστηκε. Το υλικό από κλειστό κύκλωμα τηλεόρασης έδειξε ένα άτομο ντυμένο στα μαύρα να διαπράττει βανδαλισμό στο Μνημείο στις 4:30 π.μ. το Σάββατο το πρωί.

Η εισαγγελία του Παρισιού δήλωσε στο AFP ότι διεξάγεται έρευνα. Η δήμαρχος του Παρισιού, Anne Hidalgo, δήλωσε σε ανακοίνωσή της: «Καταδικάζω αυτούς τους εκφοβισμούς με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο. Ο αντισημιτισμός δεν έχει θέση στην πόλη μας και στη Δημοκρατία μας. Έχω ζητήσει από την υπηρεσία υγιεινής να παρέμβει επειγόντως. Θα υποβάλουμε καταγγελία».

Εν τω μεταξύ, ο πρόεδρος του Ισραήλ, Isaac Herzog, δήλωσε σε ανακοίνωσή του ότι ήταν «αποτροπιασμένος» από τις πράξεις και κάλεσε τους Γάλλους αξιωματούχους να «ενεργήσουν γρήγορα και αποφασιστικά για να οδηγήσουν τους δράστες στη δικαιοσύνη και να υπερασπιστούν την εβραϊκή κοινότητα από το μίσος και τις επιθέσεις κάθε είδους».

Ο προπάππους του Herzog, ο ραβίνος Joel Herzog, βοήθησε στην κατασκευή μιας από τις βανδαλισμένες συναγωγές.

Πηγή: ARTnews

Το οκταώροφο, οκταγωνικού σχήματος μουσείο του Ολοκαυτώματος έχει χαρακτηριστεί ως το σημαντικότερο μεγαθήριο που έχει ανεγερθεί στη Θεσσαλονίκη από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Οι εργάτες των κατασκευών βάζουν τα θεμέλιά του από την αρχή του έτους, με το κτίριο να προβλέπεται να ολοκληρωθεί το 2026. Η Γερμανία ήταν η πρώτη που δέσμευσε 10 εκατ. ευρώ σε κεφάλαια. «Επιτέλους συμβαίνει», λέει ο Ντέιβιντ Σαλτιέλ, ο οποίος ηγείται της πλέον πολύ μειωμένης εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης. «Το περιμέναμε τόσα χρόνια».

Έχουν περάσει περισσότερα από 80 χρόνια από τότε που η πολεμική μηχανή του Τρίτου Ράιχ ενορχήστρωσε τις νηοπομπές θανάτου που θα έβλεπαν περίπου 50.000 άνδρες, γυναίκες και παιδιά της πόλης να σκοτώνονται στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ήταν μια απώλεια ανθρώπινων ζωών που κατέστρεψε ένα από τα μεγάλα κέντρα του ευρωπαϊκού Εβραϊσμού – περίπου το 90% του πληθυσμού της Θεσσαλονίκης εξολοθρεύτηκε – παράλληλα μόνο με την Πολωνία, όπου σημειώθηκαν επίσης παρόμοια ποσοστά θνησιμότητας.

Πριν από τη ναζιστική κατοχή, η Θεσσαλονίκη, όπως ονομαζόταν τότε, ήταν γνωστή ως «Μητέρα του Ισραήλ», μια αντανάκλαση των αρχαίων ριζών της κοινότητας σε μια βαλκανική μητρόπολη όπου οι Εβραίοι υπερτερούσαν κατά πολύ των Χριστιανών πολύ μετά την ενσωμάτωσή της στο Βασίλειο της Ελλάδας το 1912. Οι περισσότεροι ήταν σεφαραδίτες Εβραίοι που μιλούσαν Λαδίνο και είχαν εγκατασταθεί στο εμπορικό λιμάνι μετά την εκδίωξή τους από την Ισπανία τον 15ο αιώνα. Αλλού, περίπου 17.000 χάθηκαν, διασφαλίζοντας ότι έως και το 90% του συνολικού προπολεμικού εβραϊκού πληθυσμού της Ελλάδας έπεσε θύμα της «τελικής λύσης».

Για τον Σαλτιέλ, έναν σημαντικό επιχειρηματία που είναι επικεφαλής του κεντρικού συμβουλίου των εβραϊκών κοινοτήτων της Ελλάδας για 25 χρόνια, το μουσείο του Ολοκαυτώματος έχει καθυστερήσει πολύ. Αντικαθιστώντας ένα μικρό αν και λαμπερό εβραϊκό μουσείο που άνοιξε τις πόρτες του το 2001, θα επιτρέψει, πιστεύει, επιτέλους να «θεραπεύσει μια πληγή». «Αισθάνομαι ότι είμαι η φωνή όλων εκείνων των Εβραίων που τους έβαλαν στα τρένα, χωρίς κανείς να τους σταματάει και όλοι να κοιτάζουν», λέει, εμφανώς ταραγμένος καθώς η φωνή του υψώνεται λίγο. «Ως γενιά μετά το Ολοκαύτωμα, έχουμε την ευθύνη να μιλήσουμε εξ ονόματος εκείνων που δεν μπορούσαν να πουν τίποτα».

Τα νέα του μουσείου δεν ήρθαν πολύ νωρίς για τη Lola Hassid Angel, ανάμεσα στους λίγους επιζώντες που ζουν ακόμη στην Ελλάδα. Προγιαγιά, η 88χρονη θυμάται ακόμα έντονα την απέλασή της με τους γονείς της, και τους δύο κατόχους Ισπανικού διαβατηρίου, σε ένα από τα τελευταία τρένα που έφυγαν από την Αθήνα, όπου η οικογένειά της είχε καταφύγει νωρίτερα στην κατοχή ερχόμενη από τη Θεσσαλονίκη.

Ήταν Απρίλιος του 1944 –τρία χρόνια μετά την πορεία της Βέρμαχτ στην ελληνική πρωτεύουσα– και προορισμός τους ήταν το στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπέργκεν-Μπέλσεν. Υποστηρίχθηκε ότι εκεί αυτοί, και άλλοι «ξένοι Εβραίοι», θα ανταλλάσσονταν με Γερμανούς αιχμαλώτους πολέμου, ένα σχέδιο που ακυρώθηκε από τις αποβιβάσεις της D-day ένα μήνα αργότερα. «Θυμάμαι πολύ καλά το ταξίδι με το τρένο. Ήταν τρομερό, η μυρωδιά, η δυσοσμία, ο κόσμος έκλαιγε. Και ο πατέρας μου με πήρε, τότε μόλις έξι ετών, στην αγκαλιά του και με έβαλε σε ένα άνοιγμα [στο φορτηγό] λέγοντας στα γαλλικά: «Ανάπνευσε Λόλα, πάρε τον καθαρό αέρα»», λέει στον Observer. Ήταν πράγματα, είπε, που ήταν αδύνατο να συγχωρηθούν ή να ξεχαστούν. «Μου έκλεψαν την παιδική ηλικία. Υπάρχουν μνήμες που δεν μπορούν ποτέ να σβήσουν. Μου πήραν τους εφτά θείους και τις οκτώ θείες μου και όλα τα παιδιά τους και, στο τέλος, τη Θεσσαλονίκη, που δεν θα ξαναγυρνούσαμε ποτέ. Αλλά κέρδισα τον Χίτλερ γιατί κατάφερα να κάνω μεγάλη οικογένεια και ελπίζω να ζήσω αρκετά για να δω αυτό το μουσείο του Ολοκαυτώματος, το οποίο, φυσικά, θα έπρεπε να είχε συμβεί εδώ και πολύ καιρό».

Για τον Σαλτιέλ, η καθυστέρηση είναι μαρτυρία «της σιωπής» που έχει στοιχειώσει τις σεφαραδίτικες κοινότητες στην Ελλάδα. Όταν το πρώτο τρένο θανάτου έφυγε από τη Θεσσαλονίκη, στις 15 Μαρτίου 1943, οι Γερμανοί γραφειοκράτες είχαν κατακτήσει την τέχνη των μαζικών δολοφονιών που στήριζε τη φυλετική αναδιάρθρωση που προβλεπόταν από το ναζιστικό καθεστώς. Αλλά η σιωπή όσων έβλεπαν ότι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης μεταφέρθηκαν σε γκέτο και μετά απελάθηκαν ήταν επίσης εκκωφαντική.

Σε έντονη αντίθεση με την Αθήνα και άλλα μέρη της Ελλάδας, όπου η Ορθόδοξη Εκκλησία, οι αντιστασιακοί και οι αριστεροί συσπειρώθηκαν για να κρύψουν τους Εβραίους, στη Θεσσαλονίκη η κοινότητα αφέθηκε να τα βγάλει πέρα ​​από μόνη της. Λιγότεροι από 2.000 επέζησαν. Όσοι επέστρεφαν αντιμετώπιζαν πάντα μια πόλη της οποίας οι κάτοικοι όχι μόνο ήταν σε μεγάλο βαθμό χριστιανοί αλλά και απρόθυμοι να αντιμετωπίσουν τη φρίκη. «Στη Θεσσαλονίκη επικράτησε σιωπή», εξηγεί ο Σαλτιέλ, εκτιμώντας ότι η κοινότητα της πόλης σήμερα είναι περίπου 1.000. «Η πλειοψηφία δεν ήθελε να μιλήσει για αυτό που συνέβη και σίγουρα όχι για αυτό που δεν συνέβη».

Το μουσείο 9.000 τετραγωνικών ποδιών δεν είναι μόνο ένας καθυστερημένος φόρος τιμής σε όσους υπέφεραν στη Θεσσαλονίκη από τους Ναζί και τους συνεργάτες τους. Θα γιορτάσει επίσης την ιστορία του ελληνικού εβραϊσμού, συμπεριλαμβανομένων των 39 άλλων εβραϊκών κοινοτήτων που, προπολεμικά, ήταν διάσπαρτες σε όλη την Ελλάδα και, ελπίζουμε, να αποτελέσουν εκπαιδευτικό κέντρο και κέντρο ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μια εποχή που τα ακροδεξιά κόμματα και οι αρνητές του Ολοκαυτώματος επανεμφανίζονται και αποκτούν δυναμική σε όλη την Ευρώπη.

Η κεντροδεξιά κυβέρνηση της Ελλάδας, η οποία επιδίωξε να βελτιώσει τους δεσμούς με το Ισραήλ παρά την αυξανόμενη ανησυχία για τις ενέργειές του στη Μέση Ανατολή, έχει δεσμευτεί να συνεισφέρει 18 εκατομμύρια ευρώ. Άλλα 10 εκατομμύρια ευρώ θα προέλθουν από ιδιώτες δωρητές, συμπεριλαμβανομένου του Άλμπερτ Μπούρλα, του Διευθύνοντος Συμβούλου της Φάιζερ, ο οποίος θα δεσμεύσει 1 εκατομμύριο δολάρια του χρηματικού επάθλου που θα λάβει για την ανακάλυψη ενός αποτελεσματικού εμβολίου Covid.

Ο Μπούρλα γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη από Εβραίους γονείς που επέζησαν για λίγο από το Ολοκαύτωμα. Ωστόσο, όλοι συμφωνούν ότι αν δεν ήταν ο Γιάννης Μπουτάρης, ο χαρισματικός πρώην δήμαρχος της πόλης, το μουσείο, ακόμη και σε αυτό το στάδιο, θα μπορούσε να μην υπήρχε ακόμα.

Ένας εξέχων οινοπαραγωγός που μπήκε στην τοπική πολιτική για να «ανταποδώσει στην κοινότητα», ο Μπουτάρης ήθελε να ανοίξει τη Θεσσαλονίκη και να αναδείξει την εβραϊκή και οθωμανική μουσουλμανική κληρονομιά της. Αναβιώνοντας το άλλοτε θρυλικό πολυπολιτισμικό παρελθόν του, ο προοδευτικός επιχειρηματίας δήλωσε ξεκάθαρα ότι ήλπιζε να αντιμετωπίσει τον κραυγαλέο αντισημιτισμό που, για χρόνια, καταδίωκε την κοινωνικά συντηρητική Βόρεια Ελλάδα. Κεντρικό σημείο σε αυτό ήταν ένα σωστό μουσείο Ολοκαυτώματος. Υπό τη διαχείριση του, βρέθηκε μια τοποθεσία και υπογράφηκαν οι άδειες.

«Ο Μπουτάρης ήταν μοναδικός γιατί δεν τον ένοιαζε το πολιτικό κόστος και αυτό βοήθησε πραγματικά να σπάσουν τα ταμπού σε ένα μέρος όπου τόσοι πολλοί προσποιήθηκαν ότι το Ολοκαύτωμα δεν συνέβη ποτέ», λέει ο Γιώργος Αντωνίου, επίκουρος καθηγητής Εβραϊκών Σπουδών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στα 82 του χρόνια, ο Μπουτάρης με τατουάζ θεωρεί το εγχείρημα ως ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματά του. Όταν ορκίστηκε για δεύτερη φορά το 2014, φόρεσε ένα κίτρινο αστέρι για να δείξει στους ακροδεξιούς δημοτικούς συμβούλους από το πλέον ανενεργό νεοναζιστικό κόμμα Χρυσή Αυγή ότι εννοούσε τις επιχειρήσεις.

«Όπου κι αν πήγαινα με ρωτούσαν «γιατί θέλεις αυτό το μουσείο;» λέει. «Υπήρξε ώθηση, σίγουρα. Με το Ολοκαύτωμα η Θεσσαλονίκη έχασε το μέλλον της. Όλοι οι καλοί έμποροι, τραπεζίτες και ακαδημαϊκοί ήταν Εβραίοι. Ήταν μια τεράστια απώλεια». Πέντε χρόνια μετά, ο Μπουτάρης κουνάει το κεφάλι του με δυσπιστία επειδή υπάρχουν τόσα πολλά ακόμα να γίνουν. Ένα πάρκο μνήμης που είχε σχεδιάσει να δημιουργήσει στην Πλατεία Ελευθερίας, την πλατεία όπου συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά χιλιάδες Εβραίοι άνδρες το 1942, παραμένει χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων επειδή ο διάδοχός του αρνήθηκε να υπογράψει το έργο. Ως αποτέλεσμα, το μνημείο του Ολοκαυτώματος της πόλης βρίσκεται κοντά στη γωνία μιας πολυσύχναστης διασταύρωσης, μισο-κρυμμένο από δέντρα.

Ακόμη χειρότερη, λέει, ήταν η απόφαση να χτιστεί το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης πάνω από ένα αρχαίο εβραϊκό νεκροταφείο. «Για πολύ καιρό, δεν υπήρχε πινακίδα ή μνημείο στον χώρο, όπως δεν υπάρχουν πινακίδες που να υποδηλώνουν ότι κάποτε υπήρχαν 30 συναγωγές σε αυτή την πόλη πριν όλες εκτός από μία καταστραφούν από τους Ναζί».

Ο Μπουτάρης όμως είναι αισιόδοξος. Τα σχέδια για τη μετατροπή της Πλατείας Ελευθερίας σε πάρκο μνήμης με το μνημείο του Ολοκαυτώματος ως επίκεντρο έχουν αναστηθεί. Και το ίδιο το νέο μουσείο, λέει, δεν θα παραλείψει να εντυπωσιάσει. «Υπάρχουν μουσεία Ολοκαυτώματος σε όλο τον κόσμο, αλλά κανένα δεν έχει αφιερωθεί αποκλειστικά στην ιστορία και τον πολιτισμό των Σεφαραδιτών Εβραίων σε αυτό το μέρος του κόσμου. Και κανείς δεν θα πει την ιστορία του έτσι».

Πηγή: The Guardian

Η Βίβλος Shem Tov, η οποία ολοκληρώθηκε από τον Ραβίνο Shem Tov Ibn Gaon στη βόρεια ισπανική πόλη Soria το 1312, έζησε μια περιπατητική και σχεδόν θαυματουργή ύπαρξη, επιζώντας από αμέτρητους πολέμους και αναταραχές στα ταξίδια της στις Ιερουσαλήμ, Βαγδάτη, Τρίπολη, Λονδίνο και Γενεύη κατά τη διάρκεια επτά αιώνων. Το βράδυ της Τρίτης, η πλούσια διακοσμημένη Βίβλος – που περιγράφεται ως «μια περιοδεία της βιβλικής και καμπαλιστικής επιστήμης και μια πολύτιμη μαρτυρία της μεσαιωνικής παράδοσης της τέχνης του βιβλίου των Σεφαραδιτών» – πωλήθηκε κοντά στην κορυφή της εκτίμησης των 5-7 εκατομμυρίων δολαρίων στον οίκο Sotheby’s στη Νέα Υόρκη.

Η Sharon Liberman Mintz, διεθνής ανώτερη ειδικός της Sotheby’s στην Ιουδαϊκή για βιβλία και χειρόγραφα, είπε ότι ο συνδυασμός της Βίβλου 800 σελίδων με βαθιά γνώση, μυστικά γράμματα και διαπολιτισμικές καλλιτεχνικές επιρροές την έκανε μοναδική. Όχι μόνο αυτή η Βίβλος του Shem Tov αναφέρει συχνά τον κώδικα Hilleli, μια θρυλική, χαμένη αρχαία εβραϊκή Βίβλο, αλλά περιέχει επίσης περίπου 2.000 επιμελώς σημειωμένα «ανώμαλα» γράμματα, τα οποία είναι μικρότερα ή μεγαλύτερα γράμματα εμποτισμένα με ένα ειδικό, μυστικό νόημα, σύμφωνα με παραδόσεις της Καμπάλα, ή του εβραϊκού μυστικισμού.

Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της είναι ο συνδυασμός τριών διαφορετικών καλλιτεχνικών και αρχιτεκτονικών παραδόσεων. «Γράφτηκε στη χριστιανική Ισπανία το 1312, αλλά οι Χριστιανοί και οι Εβραίοι ζουν με όλη αυτή την ισλαμική μουντετζάρ [μαυριτανική] αρχιτεκτονική και βλέπουν ακόμα όλη την πολιτιστική αισθητική της Ισλαμικής Ισπανίας γύρω τους», είπε η Liberman Mintz. «Το βιβλίο συγχωνεύει και χρησιμοποιεί και τις τρεις καλλιτεχνικές εκφράσεις: βλέπετε την εβραϊκή γραφική γραφή στο έργο τέχνης και τη λεπτή άνθηση της πορφυρής και κόκκινης μελάνης που σημαδεύει τα διάφορα μέρη της Βίβλου». Υπάρχουν επίσης γοτθικές καμάρες εμπνευσμένες από την αρχιτεκτονική της βόρειας Ευρώπης – «αλλά αν γυρίσετε μερικές σελίδες, θα δείτε μια πολύλοβη ισλαμική αψίδα… έτσι τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά αντικατοπτρίζουν την τέχνη μουντετζάρ της εποχής, ενώ ταυτόχρονα χρησιμοποιήθηκε καλλιτεχνικό λεξιλόγιο από το γαλλικό γοτθικό».

Άλλοι άνθρωποι ισχυρίστηκαν ότι η Βίβλος Shem Tov εξυπηρετεί τόσο πρακτικούς όσο και αισθητικούς σκοπούς. Μια αναφορά στη Βίβλο από τα τέλη της δεκαετίας του 1860 αναφέρει ότι οι ιδιοκτήτες της ήταν απρόθυμοι να την αποχωριστούν «επειδή, εκτός από ένα πραγματικά πολύτιμο αντικείμενο, είναι ένα δοκιμασμένο και αληθινό φυλακτό, γιατί μια γυναίκα που βιώνει έναν δύσκολο τοκετό θα σωθεί από τους πόνους της γέννας όταν το βιβλίο μπαίνει στο σπίτι της».

Το βιβλίο κατέλαβε κεντρική θέση στην καρδιά του David Solomon Sassoon, του κατεξοχήν συλλέκτη εβραϊκών χειρογράφων στον κόσμο, ο οποίος το απέκτησε την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Λίγο πριν πεθάνει το καλοκαίρι του 1942, ζήτησε από τον γιο του να πάει και να μιλήσει στους παπύρους του Τορά και στη Βίβλο Shem Tov και να τους πει: «Θα επιστρέψουμε σε εσάς και θα επιστρέψετε σε εμάς. Δεν θα σας ξεχάσουμε ούτε σε αυτόν τον κόσμο ούτε στον επόμενο».

Μετά από τόσο καιρό σε ιδιωτικά χέρια, η Βίβλος θα μοιράζεται στο κοινό. «Αγοράστηκε από ιδιώτες, οι οποίοι, κατανοώντας την υπέρτατη σημασία της, ανυπομονούν να το κάνουν διαθέσιμο στο κοινό», δήλωσε η Liberman Mintz. Και πρόσθεσε: «Νομίζω ότι οποιοσδήποτε αγοράζει ένα βιβλίο αυτού του μεγέθους καταλαβαίνει ότι πρέπει να είναι διαθέσιμο στο ευρύτερο δυνατό κοινό και ότι δεν πρόκειται να το θάψει σε κάποια μικρή βιβλιοθήκη».

Παρά τη σπανιότητα της Βίβλου, τη μυστικιστική της σημασία και την τεράστια ιστορική, καλλιτεχνική και οικονομική της αξία, η Liberman Mintz εντυπωσιάζεται περισσότερο από τα ταξίδια της και από το ίδιο το γεγονός της επιβίωσής της.

Αφού ολοκλήρωσε το εκπληκτικό επίτευγμά του το 1312, ο Ibn Gaon ένιωσε ότι αυτό που οι ειδικοί του Sotheby’s αποκαλούν «Βίβλος στους αιώνες» πρέπει να μεταφερθεί στους Αγίους Τόπους, παρόλο που, όπως είπε η Liberman Mintz: «Αυτό δεν ήταν απλά μια εκδρομή εκείνη την εποχή». Και, παρόλο που ο ραβίνος πέθανε γύρω στο 1330 στην πόλη Safed στη Γαλιλαία, τα ταξίδια της δημιουργίας του μόλις ξεκινούσαν.

«Πιστεύω ότι το ταξίδι είναι τόσο συναρπαστικό γιατί είχε βγει από την Ισπανία μέχρι το 1315, έτσι ξεφεύγει από τις ταραχές και τις σφαγές του 1391 και μετά την εκδίωξη [των Εβραίων] από την Ισπανία το 1492, όταν χάθηκαν πολλά βιβλία», συνέχισε η Mintz. Αυτοί οι χαμένοι τόμοι περιλαμβάνουν τον κώδικα Hilleli. «Στη συνέχεια φτάνει στο Ισραήλ, το οποίο κατακλύζεται από τους σταυροφόρους… [και] καταφέρνει να ξεφύγει από αυτό. Πηγαίνει στη Βαγδάτη και γνωρίζουμε ότι η εβραϊκή κοινότητα της Βαγδάτης γνώρισε κάθε είδους αναταραχές. Κάπως παίρνει το δρόμο για την Τρίπολη. Βρίσκεται στο Λονδίνο κατά τη διάρκεια του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου – ή πιθανώς στο Letchworth – και επιζεί από τον πόλεμο. Είχε ένα θαυματουργό ταξίδι επιβίωσης».

Πηγή: The Guardian