Μήπως ζούμε ανάμεσα στο πραγματικό και την παραίσθηση; Τα Plásmata 3, η μεγάλη έκθεση της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση στο Πεδίον του Άρεως, μας προσκαλούν από 27 Μαΐου έως 15 Ιουνίου σε έναν κόσμο όπου τα όρια πραγματικότητας και ψευδαίσθησης χάνονται και το καθημερινό μεταμορφώνεται σε κάτι μαγικό. Για 20 ημέρες, το Πεδίον του Άρεως φιλοξενεί 25 έργα Ελλήνων και διεθνών καλλιτεχνών, αρκετά από τα οποία ανήκουν στη Συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση, πολλά σε νέες αναθέσεις, που απλώνονται διακριτικά στον δημόσιο χώρο σαν ένα όνειρο και συνομιλούν με την καθημερινότητά μας, δίνοντας χώρο στο αναλογικό, το σωματικό και το φαντασιακό.

Το σουρεαλιστικό στοιχείο δεν βρίσκεται μόνο στα έργα της έκθεσης, αλλά είναι εγγενές στον ίδιο τον χώρο. Ένα πάρκο που μοιάζει φυσικό αλλά είναι κατασκευασμένο, ένας τόπος που αποκαλύπτεται σαν ζούγκλα και κρύβεται σαν ένα συλλογικό ιερό των ονείρων μας –ένα σκηνικό που διαρκώς μεταμορφώνεται.

Ανάμεσα σε υβριδικά έργα, παράξενα τοτέμ φορτισμένα με υπαινιγμούς πνευματισμού, μυθικά ζώα, αρχαιοπρεπείς κολόνες-μαξιλάρια όπου ξαπλώνεις άφοβα χωρίς να πονάς, μνημεία φτιαγμένα από σπασμένα μάρμαρα αθηναϊκών πεζοδρομίων, σώματα που δεν ξέρεις εάν πέφτουν στο κενό ή εάν ανεβαίνουν στον ουρανό από μια σκάλα που οδηγεί στο πουθενά, γυάλινα λουλούδια που φωτίζονται με τη δύναμη της αγκαλιάς δύο ανθρώπων, αμαζόνες πάνω σε μηχανές, κοχύλια που περιστρέφονται αέναα και μέσα από τα οποία ακούγονται σταγόνες να ρέουν, οικεία και ανοίκεια πλάσματα που ξεπροβάλλουν μέσα από τα παρτέρια του πάρκου –τα Plásmata 3 συνθέτουν μια εμπειρία φαντασίας και περιπλάνησης.

Τα Plásmata 3 δεν διαχωρίζουν την τέχνη σε ψηφιακή και αναλογική. Αντίθετα, αναδεικνύουν τη φυσική της συνέχεια στον χρόνο: από το θέατρο σκιών στο projection mapping, από τη ζωγραφική στο φιλμ, από τη video art στη σημερινή ψηφιακή και μετα-ψηφιακή έκφραση. Η τεχνολογία παρουσιάζεται όχι ως αυτοσκοπός, αλλά ως εργαλείο. Οι καλλιτέχνες δεν υπακούν στην τεχνητή νοημοσύνη: τη χρησιμοποιούν, τη μεταμορφώνουν, την υπονομεύουν, την ξεπερνούν. Με βασικό τους όπλο τη φαντασία, δημιουργούν νέες αφηγήσεις που δεν υποτάσσονται στους αλγόριθμους, αλλά τους αμφισβητούν, τους επανεφευρίσκουν, τους τρελαίνουν.

Κάπου έχουμε ξαναβρεθεί, σωστά; Τα Plásmata 3 είναι μια πρόσκληση σε παιχνίδι, μια πρόταση για να δούμε αλλιώς τον κόσμο γύρω μας. Όπως στο σινεμά του David Lynch, το αλλόκοτο ξεπηδά από το γνώριμο και το ονειρικό μοιάζει με ανάμνηση. Τι είναι το Υπουργείο Αναρχαιολογίας; Κινείται στ’ αλήθεια εκείνη η κουκουβάγια δίπλα στο άγαλμα της Αθηνάς; Τι γυρεύει ένα κοπάδι πρόβατα από τον Λίβανο στο Πεδίον; Μπορεί το Πνεύμα του πάρκου να μας φέρει κοντά; Έρχονται χρυσά Datsun από τον ουρανό; Τραγουδούν τα κοχύλια; Θα ήθελες να γίνεις νυχτερίδα;

Μέσα στο Πεδίον του Άρεως θα υπάρχουν πλάσματα που δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά αν είναι πραγματικά ή βγαλμένα από παραμύθι, από πίνακα του Γκόγια ή από τα παιδικά μας όνειρα.

Η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, αναφέρει: «Μια βόλτα στο Πεδίον του Άρεως με αλλιώτικα Plásmata αυτή τη φορά. Ήσυχα, διακριτικά, γοητευτικά, παρηγορητικά. Φυσικά, αναλογικά, ψηφιακά. Πλάσματα που παίζουν με το ερώτημα τι είναι πραγματικό και τι φανταστικό, τι θα μπορούσε να συμβαίνει στα αλήθεια και τι σε όνειρο. Μια μικρή πλατεία για να ακούσουμε μουσική ξαπλωμένοι στο έδαφος.

Σινεμά, φαγητό, μικρά πράγματα που μας κάνουν να νιώθουμε ωραία. Ψάχνουμε τρόπους για να ευχαριστηθούμε την ελευθερία του δημόσιου χώρου και τη συναναστροφή μας με αγνώστους που μας έφερε κοντά η τυχαιότητα της βόλτας ή ο στόχος ανακάλυψης των Πλασμάτων. Ναι, αναζητάμε το γλυκό ψέμα που μπορούν να αφηγηθούν η ομορφιά, η έκπληξη, το χιούμορ, και τελικά, η τέχνη. Το ίδιο το πάρκο δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση φύσης φτιαγμένης με σχέδιο και ανθρώπινη πρόθεση. Οικεία και τρυφερά, φέτος. Άλλωστε, έχουμε ξανασυναντηθεί. We’ve met before, haven’t we? Μια μικρή γιορτή-εγκώμιο στην τέχνη, το δικαίωμα στην τεμπελιά και την απραξία, την ανακουφιστική δύναμη της συνύπαρξης».

Ο Πρόδρομος Τσιαβός, Διευθυντής Ψηφιακής Ανάπτυξης και Καινοτομίας, συμπληρώνει: «Τα Plásmata είναι ένα ζωντανό εργαστήριο ιδεών, δοκιμών και δημιουργίας για τον δημόσιο χώρο και το πώς συνδεόμαστε με αυτόν. Όπως και στην πραγματική ζωή, η τεχνολογία δεν συνιστά μια αυτόνομη ζώνη αλλά ταυτίζεται με το καθημερινό. Γι’ αυτό και εξαφανίζεται. Στην τέχνη, θα βρει τις ρίζες της στο θέατρο σκιών, στη media art προηγούμενων δεκαετιών, ακόμη και στις μαγικές και θρησκευτικές τελετές.

Τα Plásmata 3 θέτουν εκ νέου το θέμα του πάρκου στο κέντρο της πόλης: αυτού του ιδιότυπου «ανάμεσα», το οποίο καθορίζεται από τα συλλογικά μας όνειρα και την υλική πραγματικότητα που αυτά πλάθουν. Ο ταχυδακτυλουργός της τεχνολογίας αναζητά τη συνενοχή μας στην ψευδαίσθηση. Πνεύματα και στοιχειά του Πεδίου, κάποιες φορές με τη μορφή ζώων, μας προστατεύουν, μας μιλούν, μας αγκαλιάζουν. Και μια αναρχική ψευδοαρχαιολογία ρωτάει ποιοι πραγματικά είμαστε. Το πάρκο είναι μια τεχνητή φύση που διεκδικείται, σχεδόν με ερωτικό πάθος, από όλους όσοι σχετίζονται με αυτό, αλλά αδυνατεί να αποδεχθεί την καθαρότητα των κατηγοριών που η επιθυμία θέλει να επιβάλει. Τα Plásmata 3, μιλώντας μας μέσα από τα παρτέρια που κοιτάμε χωρίς να τα βλέπουμε, μας καλούν στη γιορτή του ανοίκεια οικείου: εκεί όπου το ψηφιακό χάνεται μέσα από τις χαραμάδες του χώματος, των φυτών, των γέλιων των παιδιών και των σωμάτων που περπατούν ανέφελα μια Κυριακή απόγευμα στο Πεδίον του Άρεως».

Τα Plásmata 3 είναι αλλόκοτα. Αλλά και αξιολάτρευτα. Τρυφερά και οικεία. Μας κάνουν να αναρωτιόμαστε: Υπάρχουν; Υπήρξαν; Θα υπάρξουν; Και ίσως τελικά αυτό να μην έχει και τόση σημασία.

Για θεατές κάθε ηλικίας, με ελεύθερη είσοδο.

Συντελεστές

Καλλιτεχνική Διεύθυνση – Επιμέλεια: Αφροδίτη Παναγιωτάκου
Εκτελεστικός Διευθυντής: Δημήτρης Θεοδωρόπουλος
Σχεδιασμός και επιμέλεια προγράμματος: Πρόδρομος Τσιαβός
Σχεδιασμός Έκθεσης (Exhibition Design): Λουκάς Μπάκας

Συμμετέχουν οι καλλιτέχνες: Ανδρέας Αγγελιδάκης, Ziad Antar, Yoann Bourgeois, The Callas, DIONYSIOS, John Fitzgerald, Pierre – Christophe Gam, Moritz Simon Geist, Έφη Γούση, Joana Hadjithomas & Khalil Joreige, Botao ‘Amber’ Hu, Noemi Iglesias Barrios, Kalos & Klio, William Kentridge, Αίας Κόκκαλης, Κατερίνα Κομιανού, Jiabao Li, Matt McCorkle, Μανούσος Μανουσάκης, Ναταλία Μαντά, Martyna Marciniak, Μαρία Μαυροπούλου, Τζάνις Ράφα, Andreas Wannerstedt, Robert Wilson

Κεντρική φωτογραφία: Έφη Γούση

Ο ιδρυτής της παριζιάνικης γκαλερί, Enrico Navarra, που ήταν επίσης συλλέκτης και εκδότης βιβλίων τέχνης, είχε συγγράψει το Catalogue raisonné του Μπασκιά και τον βοήθησε να συστήσει την τέχνη του στο ευρύ κοινό, στα πρώτα βήματα της καριέρας του Αφροαμερικανού δημιουργού.

Το 1996 ο Navarra δημοσίευσε μια εκτενή μονογραφία του Μπασκιά και οργάνωσε ή προώθησε εκθέσεις των έργων του σε όλο τον κόσμο. Οι ενέργειές του βοήθησαν ώστε το έργο του Μπασκιά να γίνει το επίκεντρο σοβαρών πωλήσεων οίκων δημοπρασιών. Το 2017 ο οίκος δημοπρασιών Sotheby’s πούλησε έναν άτιτλο πίνακα του Μπασκιά του 1982 με ένα κρανίο για 110,5 εκατομμύρια δολάρια. Αυτή ήταν η έκτη υψηλότερη τιμή που καταβλήθηκε ποτέ για ένα έργο τέχνης.

Πρόσφατα, η γκαλερί Hauser & Wirth στο ελβετικό Σεν Μόριτς εγκαινίασε το “Engadin”, ένα μεγάλο αφιέρωμα στα έργα που ο σπουδαίος Ζαν Μισέλ Μπασκιά φιλοτέχνησε κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του στην Ελβετία.

Λίγα λόγια για τον καλλιτέχνη

Ο Ζαν Μισέλ Μπασκιά γεννήθηκε στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης το 1960 και ήδη από την εφηβεία του έδειξε ενδιαφέρον για τις εικαστικές τέχνες, σχεδιάζοντας γκραφίτι σε νεοϋορκέζικα μετρό, και υπογράφοντας ως SAMO. Αργότερα, έχοντας εγκαταλείψει το σχολείο, άρχισε να ζωγραφίζει και να πουλά μπλουζάκια και καρτ ποστάλ, ενώ τη δεκαετία του ’80 τα έργα του εμφανίζονται πλέον σε μεγάλες ομαδικές εκθέσεις σε Νέα Υόρκη και Ευρώπη.

Το 1983 άρχισε να πραγματοποιεί ατομικές εκθέσεις. Το 1985, η φωτογραφία του έγινε εξώφυλλο στο περιοδικό των New York Times, για το άρθρο «Νέα Τέχνη, Νέο Χρήμα: Το Μάρκετινγκ ενός Αμερικανού Καλλιτέχνη». Τη διετία 1986 έως 1988 ταξίδεψε σε Ευρώπη και Αφρική, όπου πραγματοποίησε αρκετές εκθέσεις ζωγραφικής.

Ο Μπασκιά πέθανε το 1988 στα 27 του, από υπερβολική δόση ναρκωτικών ουσιών, αφήνοντας ένα μεγάλο κενό στον κόσμο της σύγχρονης τέχνης.

Από τον θάνατό του μέχρι και σήμερα, ο Μπασκιά αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση στην Ιστορία της Τέχνης. Το όνομά του συζητιέται ακόμα με την ίδια ένταση όπως όταν παρουσίασε τις πρώτες του δουλειές, τα έργα του πωλούνται σε δυσθεώρητες τιμές, ενώ η πλαστογράφησή τους αποτελεί έναν σταθερό λόγο αντιδικιών γύρω από το όνομά του, αποδεικνύοντας την επιθυμία των συλλεκτών να έχουν ένα κομμάτι του στη συλλογή τους.

Κεντρική φωτογραφία: Flickr

Φέτος, τα έργα των Henri Matisse, Robert Capa και Frida Kahlo χάνουν την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων τους, όπως και μυθιστορήματα όπως το A Farewell to Arms του Ernest Hemingway και το The Sound and the Fury του William Faulkner. Οι χαρακτήρες κόμικ του Ποπάι και του Τεντέν εισέρχονται επίσης στον δημόσιο τομέα μαζί με αυτά τα έργα.

Ο οργανισμός Public Domain Review και το Duke University’s Center for the Public Domain δημοσίευσαν λίστες με έργα που εισέρχονται στον δημόσιο τομέα αυτή την εβδομάδα, την πρώτη με ένα ημερολόγιο τύπου advent. Στις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες, έργα μεμονωμένης δημιουργίας διατηρούν γενικά προστασία πνευματικών δικαιωμάτων για τη ζωή του δημιουργού συν 70 χρόνια. Ωστόσο, σύμφωνα με το Κέντρο για τον Δημόσιο Τομέα, στις ΗΠΑ, αυτές οι προστασίες είναι εγγυημένες μόνο εάν το εν λόγω έργο δεν είχε καταχωρηθεί με άλλο τρόπο στο γραφείο πνευματικών δικαιωμάτων ή δεν δημοσιεύτηκε με ειδοποίηση πνευματικών δικαιωμάτων.

Λόγω του Νόμου περί Επέκτασης Όρου Πνευματικών Δικαιωμάτων του 1998, τα έργα που δημοσιεύθηκαν ή καταχωρήθηκαν πριν από το 1978 λαμβάνουν 95ετή περίοδο πνευματικών δικαιωμάτων. (Πολλές άλλες χώρες, στην Ασία και την Αφρική και μέρη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχουν όρους «ζωής συν 50 χρόνια» για τα πνευματικά δικαιώματα.)

Έργα των Matisse, Capa και Kahlo εισέρχονται στο δημόσιο τομέα επειδή όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες πέθαναν το 1954. Εν τω μεταξύ, τα A Farewell to Arms και The Sound and the Fury απορρίπτουν την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων επειδή εκδόθηκαν πριν από 95 χρόνια, το 1929. Ομοίως, ο Τεν Τεν και ο Ποπάι εισέρχονται στον δημόσιο τομέα επειδή ο Hergé και ο E. C. Segar δημοσίευσαν για πρώτη φορά έργα που αφορούσαν αυτούς τους χαρακτήρες στο 1929.

Παρόλα αυτά, όπως περιγράφει το Κέντρο, ο καθορισμός προστασίας πνευματικών δικαιωμάτων για μεμονωμένα έργα εικαστικών τεχνών είναι ιδιαίτερα δύσκολος, δεδομένων των ενίοτε αντικρουόμενων ημερομηνιών δημιουργίας και δημοσίευσης που είναι διαθέσιμες. Η εύρεση μιας οριστικής απάντησης απαιτεί τη διαβούλευση με ιστορικούς τέχνης και τη διερεύνηση καταλόγων και περιοδικών της εποχής, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα το The Treachery of Images του René Magritte.

Μερικά άλλα αξιοσημείωτα έργα τέχνης που είναι τώρα στο δημόσιο τομέα, σε περίπτωση που θέλετε να τα αναμείξετε ανάλογα:

Ταινίες: Blackmail (σκην. Alfred Hitchcock), Dynamite (σκην. Cecil B. DeMille)

Βιβλία: Gold Cup (John Steinbeck), A Room of One’s Own (Virginia Woolf), η πρωτότυπη γερμανική έκδοση του Letters to a Young Poet (Rainer Maria Rilke)

Μουσική: Η ηχογράφηση του 1929 του Rhapsody in Blue (George Gershwin), συνθέσεις για το Singin’ in the Rain (στίχοι Arthur Freed, μουσική Nacio Herb Brown), Boléro (Maurice Ravel)

Visual Art: του Salvador Dalí Illumined Pleasures, The Accommodations of Desire και The Great Masturbator, τα οποία δημοσιεύτηκαν στο La Révolution surréaliste το 1929 ή παρουσιάστηκαν σε έκθεση την ίδια χρονιά.

Ωστόσο, καλύτερα να κάνετε κάποια νομική έρευνα πριν ξεκινήσετε την παγκόσμια επιχείρηση με T-shirts με έργα του Matisse.

Πηγή: ARTnews