Ο Προφήτης Ελισσαίος στην Πλάκα: Ένα ζωντανό μνημείο πίστης, ιστορίας και παπαδιαμαντικής μνήμης

Ο μικρός αυτός ναός συνδέεται άρρηκτα με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, ο οποίος υπηρέτησε εκεί ως ψάλτης και τον έχει αποτυπώσει λογοτεχνικά στα διηγήματα «Χωρίς στεφάνι» και «Τραγούδια του Θεού». Το κατανυκτικό κλίμα του χώρου αποδίδεται εύγλωττα και στη φράση του Σκιαθίτη συγγραφέα: «Πάσχα τερπνόν, πανσεβάσμιον, λύτρον λύπης, άμωμον».

Την περσινή Μεγάλη Παρασκευή, η μεσημεριανή Ακολουθία του Επιταφίου τελέστηκε για πρώτη φορά στον ναό, προσελκύοντας εκατοντάδες Αθηναίους και επιβεβαιώνοντας το έντονο ενδιαφέρον για την ιστορική μνήμη και τη ζωντανή θρησκευτική παράδοση της πόλης.

Ο ναΐσκος εντάσσεται στο οικοδομικό σύνολο του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, το οποίο αποτελεί διάδοχο του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης και εκτείνεται στο τετράγωνο Αδριανού – Άρεως – Κλάδου – Βρυσακίου. Το συγκρότημα περιλαμβάνει 18 αποκατεστημένα κτήρια που φιλοξενούν εκθέσεις για τον ελληνικό πολιτισμό από τον 18ο αιώνα έως σήμερα. Ανάμεσά τους διασώζεται και ο ναός του Προφήτη Ελισσαίου, πρώην κτητορική εκκλησία της οικογένειας Λογοθέτη Χωματιανού, ένας μονόκλιτος ξυλόστεγος ναός με ημικυκλική κόγχη και νάρθηκα, που ανάγεται στη μεταβυζαντινή περίοδο.

Κατά τον 19ο αιώνα, το εσωτερικό του ναού κοσμούσαν τοιχογραφίες, οι οποίες έχουν καταγραφεί σε σχέδια του Γάλλου περιηγητή Πολ Ντιράντ (1842–1843). Κατά την περίοδο της Κατοχής, ο ναός υπέστη σοβαρές φθορές και κατεδαφίστηκε εν μέρει, διατηρώντας μόνο τον νότιο και δυτικό τοίχο, ύστερα από αυθαίρετη παρέμβαση του τότε ιδιοκτήτη. Η μεταγενέστερη κινητοποίηση της Εταιρείας Παπαδιαμαντικών Σπουδών οδήγησε το Υπουργείο Πολιτισμού σε παρέμβαση. Το 2003 το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο ενέκρινε την αναστήλωση του ναΐσκου και το 2005 ολοκληρώθηκε η αποκατάστασή του.

Ο Παπαδιαμάντης υπήρξε τακτικός ψάλτης στις αγρυπνίες που τελούνταν στον ναό, ενώ αριστερός ψάλτης ήταν ο τριτοξάδελφός του Αλέξανδρος Μωραϊτίδης. Ο ναός αποτέλεσε σημείο αναφοράς και για άλλες πνευματικές μορφές, όπως ο Παύλος Νιρβάνας, ο Γιάννης Βλαχογιάννης και ο Γεράσιμος Βώκος. Για δεκαετίες παρέμεινε εγκαταλελειμμένος, μέχρι την πλήρη αναβίωση του οικοδομικού τετραγώνου μέσα από έργο του Υπουργείου Πολιτισμού. Σήμερα, αν και ενταγμένος στο μουσείο, τελούνται περιοδικά θείες λειτουργίες από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών, με σημαντικότερη αυτή της 14ης Ιουνίου, ημέρα εορτής του Προφήτη Ελισσαίου.

Το πλήθος αρχίζει να φωνάζει ενάντια στους δολοφόνους, οι συνάδελφοί του τον βάζουν πάνω σε μία πόρτα και ξεκινάνε διαδήλωση. Κάπου εκεί βρίσκεται η μάνα του νεκρού που διαπιστώνει ότι αυτός είναι ο γιος της και τον θρηνεί μέσα στον δρόμο. Ένας φωτογράφος απαθανατίζει τη σκηνή και η εικόνα της Pieta του Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη γίνεται μία από τις χαρακτηριστικότερες της νέας ελληνικής ιστορίας.

Ο Γιάννης Ρίτσος βλέποντας τη φωτογραφία εμπνέεται και γράφει το αριστούργημά του «Επιτάφιος». Ο ίδιος ενημερώνει το αναγνωστικό κοινό από πού εμπνεύστηκε το ποίημα, αλλά και τι θα ακολουθήσει:

Θεσσαλονίκη. Μάης τοῦ 1936. Μιὰ μάνα, καταμεσὶς τοῦ δρόμου, μοιρολογάει τὸ σκοτωμένο παιδί της. Γύρω της καὶ πάνω της, βουΐζουν καὶ σπάζουν τὰ κύματα τῶν διαδηλωτῶν – τῶν ἀπεργῶν καπνεργατῶν. Ἐκείνη συνεχίζει τὸ θρῆνο της. Ο Τάσος Τούσης δεν ήταν ο μόνος νεκρός. Ακόμα σκοτώνονται οι Β. Σταύρου, Ιντο Σεννόρ, Γ. Πανόπουλος, Αγλαμίδης, Σαλβατώρ Ματαράσσο, Δημ. Λαϊλάνης, Σ. Διαμαντόπουλος, Γιάννης Πιτάρης, Ευθύμης Μάνος, Μανώλης Ζαχαρίου, Αναστασία Καρανικόλα.

Οι απεργίες των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη ξεκινάνε στις 29 Απρίλη. Όπως γράφει ο Ριζοσπάστης: «Δώδεκα χιλιάδες καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης – εκ των οποίων περίπου το 70% γυναίκες – αυτή τη μέρα δεν πιάνουν δουλειά, αλλά κατεβαίνουν σε απεργία ύστερα από απόφαση του συνδικαλιστικού τους φορέα, της Πανελλήνιας Καπνεργατικής Ομοσπονδίας (ΠΚΟ). Κυριότερο αίτημά τους έχουν την αύξηση των ημερομισθίων τους. Η απεργία, όπως και όλες οι απεργίες τότε δέχονται τις επιθέσεις της αστυνομίας. Ωστόσο οι εργάτες δεν υποχωρούν αλλά οι απεργίες γενικεύονται και μεταδίδονται και σε άλλες περιοχές της χώρας, ενώ στη μάχη μπαίνουν και άλλοι κλάδοι.

Στις 7 Μάη το Εργατικό Κέντρο Θεσσαλονίκης καλεί σε 24ωρη απεργία. Τις επόμενες μέρες η πόλη ζει στους ρυθμούς της εξέγερσης. Φασιστικές οργανώσεις μαζί με την αστυνομία χτυπούν διαδηλωτές, αλλά η οργή μεγαλώνει. Οι στρατιώτες παραβαίνουν τις διαταγές, αρνούνται να σηκώσουν όπλο κατά του λαού και συγκρούονται με τους χωροφύλακες.

Οι δυνάμεις του κράτους έχουν ουσιαστικά ηττηθεί

«Οι αρχές είχαν ουσιαστικά καταλυθεί. Οι συνοικισμοί όλοι είχαν καταληφθεί από τους διαδηλωτάς», γράφει ο επιμελητής του ημερολογίου του Ιωάννη Μεταξά, Π. Σιφναίος. Και ο Γρ. Δαφνής συμπληρώνει: «Τη νύκτα της 9ης προς 10η Μαΐου, ούτε ο Γενικός Διοικητής, ούτε ο Σωματάρχης, ούτε καμία άλλη αρχή ημπορούσε να ασκήση εξουσίαν… Ητο εκτός πάσης αμφιβολίας ότι ο λαός της Θεσσαλονίκης ήτο κύριος της καταστάσεως».

Ο ιστορικός Δημήτρης Λιβιεράτος γράφει σχετικά: «Εκείνη τη μέρα και τη νύχτα της 9ης προς 10 Μαΐου και την επόμενη 11 Μαΐου δεν υπάρχει καμιά επίσημη εξουσία στη Θεσσαλονίκη. Στην πραγματικότητα εξουσία είναι η απεργιακή επιτροπή. Η Κεντρική Απεργιακή Επιτροπή εξελέγη από τις εργοστασιακές, σωματειακές και τοπικές απεργιακές επιτροπές όλης της Θεσσαλονίκης. Αποτελέσθηκε τελικά από σαράντα περίπου πρόσωπα τα οποία συνεδρίαζαν συνεχώς… Στις 10 Μαϊου κόλλησε ανακοινώσεις σε όλη την πόλη ότι την επόμενη θα κηρυχτεί πανελλαδική απεργία για την υποστήριξη της Θεσσαλονίκης. Συγκρότησε απεργιακή φρουρά για την άμυνα των διαδηλώσεων».

Από την προσφυγική κρίση στον Μάη του ΄36

Ο Δημήτρης Λιβιεράτος γράφει: «Από το 1918 και περισσότερο μετά το 1922 που ολοκληρώθηκε το μεγάλο κύμα προσέλευσης των προσφύγων στην Ελλάδα, η εργατική τάξη δίνει κάθε μέρα αγώνες για επιβίωση. Αλλά και βελτίωση της θέσης των εργαζομένων, αντιμετωπίζοντας ένα άγριο αντεργατικό καθεστώς.

Δεν υπάρχει απεργία, διαδήλωση, οποιαδήποτε εκδήλωση, χωρίς θύματα. Νεκρούς τραυματίες, φυλακισμένους, εξόριστους. Αυτή η περίοδος, κατά τη γνώμη μου, ήταν η πιο σημαντική στην ιστορία της χώρας μας. Με πληθυσμό περίπου τότε εξήμισι εκατομμύρια. Σ’ αυτόν είχε ενσωματωθεί το προσφυγικό κύμα των περίπου ενάμισι εκατομμυρίου ανθρώπων. Εποχή όπου η εργατική τάξη πολλαπλασιάζεται με μια άνοδο της βιομηχανίας, τη μεγαλύτερη συμμετοχή της αγροτιάς στην παραγωγική αγορά. Οι πρόσφυγες σιγά-σιγά καταλαβαίνουν ότι δεν υπάρχει επιστροφή στις χαμένες πατρίδες. Ενσωματώνονται στην εργατική τάξη, στο προχωρημένο αγροτικό κίνημα. Θα αποτελέσουν τη στέρεη βάση του Κινήματος Αντίστασης τα χρόνια της Κατοχής 1941-44.

Το 1936 δεν ήταν μόνο η εξέγερση της Θεσσαλονίκης. Δεν ήταν μόνο η τριήμερη εξουσία της εκλεγμένης Επιτροπής. Ολόκληρη η Βόρεια Ελλάδα εξεγείρεται. Μακεδονία, Θράκη ουσιαστικά ακολουθούν το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης. Η μεταξική κυβέρνηση αντιμετωπίζει το συμβιβασμό σαν ήττα της εργατικής τάξης. Τρομοκρατία, σκλήρυνση του καθεστώτος των ανακτόρων και τελικά θα κηρύξει τη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου».

Πηγή: In.gr

Κι η κατάνυξη, αυτό το σπρώξιμο των ποδιών μας πίσω από κάποιον Επιτάφιο στο χωριό, ανάμεσα σε μυρωδιές λουλουδιών και ανθρώπων, μοιάζει να είναι η ξεκούραση που προσδοκούσαμε μαζί με την πρώτη ζεστή ημέρα της άνοιξης. Κάθε τέτοια μέρα, κάθε Μεγάλη Παρασκευή, μοιραζόμαστε τις μοναξιές μας με τους μόνους αυτού του κόσμου και πιστεύουμε στα θαύματα γιατί θυμόμαστε πως πρέπει να ελπίζουμε.

Έξοδος

Η τελετή γινόταν στη μεγάλη σάλα, μόλις μ’ είχαν ξεκρεμάσει απ’ το ηλιοβασίλεμα, με τύλιξαν μ’ ένα σεντόνι, μα οι πληγές φάνηκαν στον τοίχο, το πλήθος συνωστίζονταν στις σκάλες, ζητούσε ν’ αναστηθώ, μα εγώ έπρεπε να μείνω αγνός από θαύματα, και κρυβόμουν πίσω απ’ τα παλτά των ξένων στο διάδρομο, τρώγοντας τα φύλλα από παλιά ημερολόγια, το ξημέρωμα ήταν ωχρό πίσω απ’ τις μπουκάλες, βγήκα στο δρόμο και γονάτισα στον πρώτο περαστικό, «γιατί το ‘κανες;» με ρωτούσε ο Θεός, «είναι ο καιρός της βασιλείας μου, Κύριε, πώς ν’ αρνηθώ;» και τότε ο Θεός μου ‘βαλε στο χέρι αυτό το κλειδί, έτσι μπορώ τώρα ν’ ακούω ήρεμος το ανελέητο βήμα πίσω απ’ τον τοίχο, αθέατος μέσα σε όποια θεία εικόνα.

Ήμουν τόσο μονάχος, που τα σκυλιά που με γάβγισαν στο δρόμο ανέβαιναν τώρα μαζί μου στον ουρανό.

Άλλωστε, η Μεγάλη Παρασκευή είναι η μέρα της απόλυτης μυσταγωγίας και της κατάνυξης. Την ημέρα αυτή οι καμπάνες δε σταματούν να χτυπούν πένθιμα, οι μυρωδιές από τα λουλούδια είναι διάσπαρτες στην ατμόσφαιρα, λιβάνι και κεριά πλημμυρίζουν τις εκκλησίες, τις μονές και τα ξωκλήσια της πόλης που περιμένουν τους πιστούς για το ξεχωριστό έθιμο της περιφοράς του στολισμένου Επιταφίου. Παρακάτω θα βρείτε τέσσερις ιστορικούς Επιταφίους που συγκεντρώνουν ντόπιους και μη κάθε χρόνο και μας φέρνουν κοντά στην παράδοση.

Το Μετόχι του Παναγίου Τάφου

Ο πιο γνωστός επιτάφιος της Αθήνας ξεκινά από το Αγιοταφίτικο Μετόχι. Βρίσκεται στην οδό Ερεχθέως στα Αναφιώτικα στην Πλάκα και είναι ένας ναός του 17ου αιώνα. Κτίστηκε στη θέση ενός αρχαίου ναού αφιερωμένου στη Θεά Αφροδίτη και λειτούργησε ως γυναικείο μοναστήρι. Το Καθολικό, ο κεντρικός ναός, του παλιού μοναστηριού είναι μια καμαροσκέπαστη μονόκλιτη Βασιλική. Μάλιστα, στα δεξιά της εισόδου του ναού, θα δεις μικρά κομματάκια λίθων από τον Πανάγιο Τάφο και τον Γολγοθά. Ακολουθεί πιστά το τυπικό του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων και είναι ο πρώτος ναός στον οποίο φτάνει το Άγιο Φως το Σάββατο της Ανάστασης και από εκεί το διανείμουν σε κάθε εκκλησία της χώρας. Η περιφορά του Επιταφίου γίνεται στα γραφικά σοκάκια της Πλάκας μέσα σε ένα ιδιαίτερο κατανυκτικό κλίμα.

Άγιος Δημήτριος ο Λουμπαρδιάρης

Περπατώντας στον πεζόδρομο της οδού Αποστόλου Παύλου στο Θησείο, θα φτάσετε στο γραφικό εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη που βρίσκεται στους πρόποδες του λόφου του Φιλοπάππου, ανάμεσα στη βουή της πόλης και το πράσινο που δίνει ανάσες. Η εκκλησία, σύμφωνα με τη μια εκδοχή χρονολογείται από την περίοδο της Τουρκοκρατίας και σύμφωνα με μια άλλη από τον 9ο αιώνα. Ο πεζόδρομος και η θέα στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης το καθιστούν ως μια από τις ιδανικότερες επιλογές, για να ακολουθήσουν τον Επιτάφιο όσοι μαγεύονται από το αστικό τοπίο.

Αγία Μαρίνα

Ο ναός της Αγίας Μαρίνας ξεχωρίζει πάνω στον λόφο του Αστεροσκοπείου, στον αρχαίο λόφο των Νυμφών, στην περιοχή του Θησείου. Στη νοτιοανατολική γωνία του έχει ενσωματωθεί ο παλαιότερος -σπηλαιώδης- αρχικός ναός ο οποίος σήμερα λειτουργεί ως βαπτιστήριο. Ο αρχικός ναός χρονολογείται στις αρχές του 13ου αιώνα και πιθανότατα κατασκευάστηκε σε θέση όπου υπήρχε αρχαία δεξαμενή νερού, ενώ η σημερινή εκκλησία ξεχωρίζει για τον ιδιαίτερο ρυθμό της -ένας μεγάλος κεντρικός τρούλος τον οποίο περιβάλλουν τέσσερις μικρότεροι. Η περιφορά του Επιταφίου γίνεται στην μαρμαρόστρωτη πλατεία ακριβώς μπροστά από τον ναό με την ωραιότερη θέα, τη φωτισμένη Ακρόπολη.

Εισόδια της Θεοτόκου

Γνωστό σε όλους τους Αθηναίους, το εκκλησάκι των Εισοδίων της Θεοτόκου χρονολογείται από τον 11ο αιώνα και λέγεται ότι είναι χτισμένο πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού αφιερωμένου στην Αθηνά ή τη Δήμητρα. Αποτελεί μια από τις πιο γραφικές και ιστορικές εκκλησίες της πόλης και αν την επιλέξετε για την ακολουθία της Μεγάλης Παρασκευής θα βιώσετε την πιο μεγαλιώδη περιφορά Επιταφίου στην πόλη, καθώς συναντά τους Επιταφίους και άλλων ναών του κέντρου της Αθήνας.