Οπότε αναρωτιέται κανείς: Για τι παλεύουμε νύχτα μέρα κλεισμένοι στα εργαστήριά μας; Παλεύουμε για ένα τίποτα, που ωστόσο είναι το παν. Είναι οι δημοκρατικοί θεσμοί, που όλα δείχνουν ότι δεν θ’ αντέξουν για πολύ. Είναι η ποιότητα, που γι’ αυτή δεν δίνει κανείς πεντάρα. Είναι η οντότητα του ατόμου, που βαίνει προς την ολική της έκλειψη. Είναι η ανεξαρτησία των μικρών λαών, που έχει καταντήσει ήδη ένα γράμμα νεκρό. Είναι η αμάθεια και το σκότος. Ότι οι λεγόμενοι «πρακτικοί άνθρωποι» -κατά πλειονότητα, οι σημερινοί αστοί- μας κοροϊδεύουν, είναι χαρακτηριστικό. Εκείνοι βλέπουν το τίποτα. Εμείς το πάν.

Πού βρίσκεται η αλήθεια, θα φανεί μια μέρα, όταν δεν θα μαστε πια εδώ. Θα είναι, όμως, εάν αξίζει, το έργο κάποιου απ’ όλους εμάς. Και αυτό θα σώσει την τιμή όλων μας -και της εποχής μας.

*Από τη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε στις 19 Οκτωβρίου 1979, στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία με αφορμή την αναγγελία για τη βράβευση του Έλληνα ποιητή με το Νόμπελ Λογοτεχνίας (επιμέλεια: Ηλίας Καφάογλου, εκδ. Ύψιλον, 2011).

Ο Οδυσσέας Ελύτης (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Οδυσσέα Αλεπουδέλη, Ηράκλειο Κρήτης, 2 Νοεμβρίου 1911 – Αθήνα, 18 Μαρτίου 1996), ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, μέλος της λογοτεχνικής γενιάς του ’30. Βραβεύτηκε το 1960 με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης και το 1979 με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο δεύτερος μέχρι σήμερα Έλληνας που τιμήθηκε με βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Γνωστότερα ποιητικά του έργα είναι τα Άξιον εστί, ο Ήλιος ο πρώτος και οι Προσανατολισμοί. Διαμόρφωσε ένα προσωπικό ποιητικό ιδίωμα και θεωρείται ένας από τους ανανεωτές της ελληνικής ποίησης. Πολλά ποιήματά του μελοποιήθηκαν, ενώ συλλογές του έχουν μεταφραστεί μέχρι σήμερα σε πολλές ξένες γλώσσες. Το έργο του περιλαμβάνει ακόμα μεταφράσεις ποιητικών και θεατρικών έργων. Υπήρξε μέλος της Διεθνούς Ένωσης Κριτικών Έργων Τέχνης και της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Κριτικής, αντιπρόσωπος στις Rencontres Internationales της Γενεύης και Incontro Romano della Cultura της Ρώμης.

Η κοινωνία των ανδρών είναι σιχαμερή. Η κοινωνία των γυναικών το ίδιο. Ζήτω η κοινωνία των παιδιών και των ζώων, όχι όλων. Αυτών που δεν έχουν αποχτήσει ακόμη ανθρώπινες συνήθειες.

Νικόλας Άσιμος – Αναζητώντας κροκανθρώπους

Ο Νικόλας Άσιμος (πραγματικό όνομα: Νικόλας Ασημόπουλος, Θεσσαλονίκη, 20 Αυγούστου 1949 – Αθήνα, 17 Μαρτίου 1988) ήταν Έλληνας στιχουργός, συνθέτης και τραγουδιστής κυρίως του ελληνικού ροκ, αλλά τραγούδησε και πολιτικά τραγούδια, μπαλάντες και λαϊκά. Ήταν αντισυμβατικός καλλιτέχνης, κυρίως όσον αφορά τον τρόπο ζωής. Οι συμπεριφορές του και τα τραγούδια που έγραψε θεωρήθηκαν συχνά προκλητικά. Επρόκειτο για ένα έντονα πολιτικοποιημένο άτομο, που δεν αποδεχόταν την ταξινόμηση σε κάποια ιδεολογία. Ο Άσιμος ήταν αρχικά αριστερός, απέκτησε όμως αναρχική συνείδηση λίγο αργότερα και στη συνέχεια ξεπέρασε και τον αναρχισμό, καθώς δεν επιθυμούσε να του «κολλούν ταμπέλες».

«Στην οδό Αιγύπτου —πρώτη πάροδος δεξιά—
Τώρα υψώνεται το μέγαρο της Τράπεζας Συναλλαγών
Τουριστικά γραφεία και πρακτορεία μεταναστεύσεως.
Και τα παιδάκια δεν μπορούνε πια να παίζουνε από
τα τόσα τροχοφόρα που περνούνε».

Κοιτούσε μία εμένα, μία μια φωτογραφία σκέτη, του ποιητή, καρφιτσωμένη στον τοίχο. Έκλαιγε παράξενα. Δάκρυα που βούλιαζαν στις ρυτίδες της και τελείωναν στο αδιάβροχο κραγιόν. Παχιά δάκρυα.

«Άλλωστε τα παιδιά μεγάλωσαν, ο καιρός εκείνος πέρασε που ξέρατε
Τώρα πια δε γελούν, δεν ψιθυρίζουν μυστικά, δεν εμπιστεύονται,
Όσα επιζήσαν, εννοείται, γιατί ήρθανε βαριές αρρώστιες από τότε
Πλημμύρες, καταποντισμοί, σεισμοί, θωρακισμένοι στρατιώτες,
Θυμούνται τα λόγια του πατέρα: εσύ θα γνωρίσεις καλύτερες μέρες
Δεν έχει σημασία τελικά αν δεν τις γνώρισαν, λένε το μάθημα
οι ίδιοι στα παιδιά τους
Ελπίζοντας πάντοτε πως κάποτε θα σταματήσει η αλυσίδα
Ίσως στα παιδιά των παιδιών τους ή στα παιδιά των παιδιών
των παιδιών τους.

Προς το παρόν, στον παλιό δρόμο που λέγαμε, υψώνεται
η Τράπεζα Συναλλαγών
—εγώ συναλλάσσομαι, εσύ συναλλάσσεσαι αυτός συναλλάσσεται—
Τουριστικά γραφεία και πρακτορεία μεταναστεύσεως
—εμείς μεταναστεύουμε, εσείς μεταναστεύετε, αυτοί μεταναστεύουν—
Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει, έλεγε κι ο Ποιητής
Η Ελλάδα με τα ωραία νησιά, τα ωραία γραφεία,
τις ωραίες εκκλησιές
Η Ελλάς των Ελλήνων».

Σιωπή. «Ήταν ωραίος άνθρωπος ο Μανόλης». Κοιτούσαμε και οι δύο τη φωτογραφία. Τη σκέτη, χωρίς την κορνίζα και το τζαμάκι. Είχε φως απογεύματος και ηχώ γέλιου. Η φωτογραφία. Η γυναίκα με τα μαύρα γυαλιά και το κραγιόν ήταν η Λούλα Αναγνωστάκη. Η αδερφή του. Εκείνη την ημέρα, θυμήθηκε πολλά. Αλλά, όπως μου έλεγε, κάθε μέρα θυμόταν.

*Ο Μανόλης Αναγνωστάκης (Θεσσαλονίκη, 10 Μαρτίου 1925 – Αθήνα, 23 Ιουνίου 2005) ήταν Έλληνας ποιητής της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Σπούδασε ιατρική. Κατά τη διετία 1943-1945 ήταν αρχισυντάκτης του περιοδικού «Ξεκίνημα». Είχε έντονη πολιτική δράση στο φοιτητικό κίνημα, για την οποία φυλακίστηκε το 1948, ενώ το 1949 καταδικάστηκε σε θάνατο από έκτακτο στρατοδικείο. Βγήκε από τη φυλακή με την γενική αμνηστία το 1951. Δημοσίευσε κείμενά του για πρώτη φορά στο περιοδικό Πειραϊκά Γράμματα το 1942. Εξέδωσε επίσης το περιοδικό Κριτική, ενώ υπήρξε μέλος της εκδοτικής ομάδας των Δεκαοκτώ κειμένων, των Νέων Κειμένων και του περιοδικού Η Συνέχεια. Το 1986 του απονεμήθηκε το Α΄ Βραβείο ποίησης για το έργο του «Τα Ποιήματα 1941-1971» και το 2002 το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας από τα Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία. Πολλά ποιήματα του έχουν μελοποιηθεί από συνθέτες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Θάνος Μικρούτσικος και ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, ενώ έργα του έχουν μεταφραστεί σε αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά και ιταλικά.

Κοίτα που καταντήσαμε κάθε πολιτικός και κόκκινο φανάρι στην πόρτα του και το όνομά του φωτισμένο σε ταμπελίτσα πλάι στο κουδούνι.

Σε άλλες χώρες που οι πολίτες ξέρουν τα δικαιώματά τους θα είχε αλλάξει από καιρό τέτοια κατάσταση. Εδώ τα εδραιωμένα συμφέροντα, η μονοπωλιακή εκμετάλλευση, τα «κλειστά επαγγέλματα», το συνάλλαγμα που σπαταλιέται σε πολυτέλειες και αργομισθίες.

Τον είχα πάρει πάνω στην καρέκλα και με ξύπνησε το κουδούνι της πόρτας. Άνοιξα, ήταν η Ματθίλδη ναι, όμως αγνώριστη. Κάτασπρη σαν πανί, αχτένιστη, με ασάλευτα μάτια έκανε μερικά βήματα, στάθηκε και είπε δισταχτικά:

— Σκότωσαν το Σωτήρη.

Την πήρα στην αγκαλιά μου, την κάθισα στο κρεβάτι. Έφερα βρεγμένη πετσέτα και της σκούπισα το πρόσωπο από τις καπνιές και τον ιδρώτα, της έστρωσα τα μαλλιά, της έδωσα να πιει νερό.

— Ποιο Σωτήρη; ρώτησα.

— Τον Πέτρουλα. Πάει το παλικάρι, το φάγανε οι δήμιοι. Μια συμμαθήτρια της Χρύσας λέει πως άκουσε τον αξιωματικό, πάνω στο θωρακισμένο, να διατάζει τον πυροβολητή που σκόπευε με το κανονάκι των δακρυγόνων: «Κατέβασέ μου αυτόν τον ψηλό με το πράσινο». Ο Σωτήρης είχε σκαρφαλώσει στο σηματοδότη της διασταύρωσης Σταδίου και Λαδά κι απ’ εκεί πάνω φώναζε συνθήματα. Τώρα πάει».

«Η Χαμένη Άνοιξη», Στρατής Τσίρκας, εκδ. Κέδρος

Ο Στρατής Τσίρκας (πραγματικό ονοματεπώνυμο Ιωάννης Χατζηανδρέας) (Κάιρο 23 Ιουλίου 1911 – Αθήνα 27 Ιανουαρίου 1980) ήταν Έλληνας, συγγραφέας από τους αξιολογότερους πεζογράφους της μεταπολεμικής γενιάς, περισσότερο γνωστός για τη μυθιστορηματική του τριλογία «Ακυβέρνητες πολιτείες» και το μυθιστόρημά του «Η χαμένη Άνοιξη». Η μετάφραση των «Ακυβέρνητων Πολιτειών» στα γαλλικά από την Catherine Lerouvre και τη Χρύσα Προκοπάκη απέσπασε το βραβείο των Κριτικών και Εκδοτών του καλύτερου ξένου μυθιστορήματος της χρονιάς στη Γαλλία το 1972. Ο Τσίρκας πέθανε στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο στην Αθήνα, το 1980 σε ηλικία 68 ετών.

Ο Dr. Henderson ήταν ένας εκλεκτικός που βασίστηκε στο φάσμα της ψυχαναλυτικής θεωρίας, συμπεριλαμβανομένων των Φρόιντ και Γιουνγκ. Ο Henderson πήρε την απόφαση να τον απασχολήσει μέσα από την τέχνη του και έβαλε τον Pollock να κάνει σχέδια, κάτι που οδήγησε στην εμφάνιση πολλών γιουνγκιανών εννοιών στους πίνακές του. Πρόσφατα διατυπώθηκε η υπόθεση ότι ο Pollock μπορεί να είχε διπολική διαταραχή.

Το 1945 παντρεύτηκε την καλλιτέχνιδα Lee Krasner, η οποία αποτέλεσε σημαντική επιρροή στην καριέρα του και στην κληρονομιά του. Ο Pollock πέθανε σε ηλικία 44 ετών σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα εξαιτίας αλκοόλ. Τον Δεκέμβριο του 1956, τιμήθηκε με μια αναδρομική έκθεση μνήμης από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) στη Νέα Υόρκη και μια μεγαλύτερη πιο ολοκληρωμένη έκθεση εκεί το 1967.

Ας δούμε και μερικά πράγματα για τη ζωή του, που δεν είναι και τόσο γνωστά:

1) Το αρχικό του μικρό όνομα ήταν Paul.

2) Ο Pollock είχε κάποτε μια δουλειά να καθαρίζει αγάλματα για το Γραφείο Αρωγής Έκτακτης Ανάγκης. Εργάστηκε επίσης για λίγο ως θυρωρός με τον αδερφό του, Sanford, σε ένα παιδικό σχολείο όπου δίδασκε ο μεγαλύτερος αδερφός τους, ο Charles.

3) Δεν ήταν πολύ καλός μαθητής στο σχολείο. Αποβλήθηκε από δύο λύκεια και το 1930 αποφάσισε να ζήσει με τον αδελφό του στη Νέα Υόρκη.

4) Κάποτε γκρέμισε έναν τοίχο για να κάνει ένα δωμάτιο αρκετά μεγάλο έναν καμβά 20 ποδιών.

5) Το καλοκαίρι του 1938, έπαθε νευρικό κλονισμό, που τον άφησε σε μονάδα ψυχιατρικής φροντίδας για μερικούς μήνες.

6) Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, γέμισε αρκετά σημειωματάρια με σκίτσα της Guernica του Picasso.

7) Το 1941 κηρύχθηκε ακατάλληλος για στρατιωτική θητεία.

8) Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, έκλεβε περιστασιακά τρόφιμα και βενζίνη λόγω της δεινής οικονομικής του κατάστασης.

9) Όταν ο πατέρας του Pollock LeRoy, πέθανε στις 6 Μαρτίου 1933, ο Pollock δεν είχε αρκετά χρήματα για να επιστρέψει στο σπίτι για την κηδεία.

10) Για ένα καλοκαίρι, ο Pollock εργάστηκε ως ξυλοκόπος στο Big Pines της Καλιφόρνια.

11) Το 2006, ο Νο. 5, ένας πίνακας που ζωγράφισε το 1948 έγινε ο πιο ακριβός πίνακας στον κόσμο, όταν πουλήθηκε για 140 εκατομμύρια δολάρια.

12) Το 1947, έκανε αίτηση για υποτροφία από το Ίδρυμα Guggenheim, αλλά απορρίφθηκε.

13) Σταμάτησε να ονομάζει τους πίνακές του (αντ’ αυτού δίνοντάς τους αριθμούς) επειδή δεν ήθελε οι άνθρωποι να αναζητήσουν ένα θέμα ή ένα νόημα στην τέχνη του. Αντίθετα, ήθελε να εκτιμούν τον πίνακα για αυτό που ήταν.

14) Ο πρώτος από τους πίνακες του Pollock που αποκτήθηκε από ένα μουσείο ήταν το The She-Wolf, που αγοράστηκε από το MoMA για 650 $ στις 2 Μαΐου 1944. Ο Pollock είπε για τον πίνακα: «Ο She-Wolf εμφανίστηκε επειδή έπρεπε να τον ζωγραφίσω. Οποιαδήποτε προσπάθεια εκ μέρους μου να πω κάτι για αυτό, να προσπαθήσω να εξηγήσω το ανεξήγητο, θα μπορούσε μόνο να το καταστρέψει».

Πηγή: Jackson Pollock

Εναν χρόνο μετά, σχεδόν ακριβώς, πεθαίνει την Παγκόσμια Ημέρα Γάτας κι ας ήταν γάτα εφτάψυχη. Την έβλεπε γάτα κι ο Βαγγέλης Γερμανός, ήσυχη και μεγάλη, ίσως λευκή λέω εγώ με το πιο καθαρό νιαούρισμα στον κόσμο των γατιών.

Με τα τραγούδια της ζούσα – και ζω – περιπέτειες και γνωριμίες που σίγουρα δεν είχα ζήσει, ούτε μεθυσμένη. Έψαχνα «Το μπαρ το ναυάγιο» στην «πατρίδα» της, όπως ένιωθε τα Εξάρχεια και διάβαζα ταυτόχρονα ότι το τραγούδι άρχισε να γράφεται σε μια χαρτοπετσέτα ενός καφέ – ουζερί, του καφέ ουζερί όπου η Αρλέτα συνάντησε τα ναυάγια του τραγουδιού της. Σιγοτραγουδούσα «Μια φορά θυμάμαι μ’ αγαπούσες» και στο μυαλό μου έβρισκα ένα πρόσωπο μονάχα για όσο κρατούσε το τραγούδι. Άκουγα το «Αυτόματος τηλεφωνητής» για μέρες κι ας μην είχα λάβει καμία λέξη από την καρδούλα του βγαλμένη ποτέ – γιατί δεν έζησα ποτέ με αυτόματο τηλεφωνητή. Είχα κολλήσει με την «Πλατεία Αμερικής» – πολύ πριν την έμπνευση που μου έδωσε απλόχερα η Πατησίων – που τη φανταζόμουν αφιλόξενη για έρωτες και πλάσματα ρομαντικά μιας και είχα μάθει απ’ έξω το τετράστιχο «Ήταν ένα κουταβάκι, ένα αδέσποτο σκυλάκι, μια Δευτέρα στην πλατεία Αμερικής που δεν το υιοθέτησε κανείς». Συνδύαζα ανεκπλήρωτους έρωτες ταινιών και βιβλίων με το «Έρχεται κρύο» – υποσχόμουν ότι στο δικό μου βιβλίο, πιο ρεαλιστικά, σε ένα δικό μου διήγημα, το ένα κομμάτι του ζευγαριού θα το άκουγε για να κλάψει αναγκαστικά και θα έστηνα τη λογοτεχνική μου σκηνή πάνω στους στίχους του τραγουδιού. Πριν το γατί μου το Ματελό, ήθελα μια γάτα Σερενάτα. Τη θέλω ακόμα.

Η Αρλέτα με τις 8 κιθάρες της δε θα παίξει ποτέ στο Ηρώδειο κι έτσι εγώ δε θα την ακούσω ποτέ από κοντά. Θα ξεκοκαλίζω συνεντεύξεις της, συνεντεύξεις εκείνων που την έζησαν, θα μαθαίνω ότι διάβαζε πολύ και διάβαζε και σε όποιον έμπαινε σπίτι της. Θα ακούω το τραγούδι της ζωής μου και θα νοσταλγώ τα Κύθηρα και τη φωνή της. Την πιο νοσταλγική εγχώρια φωνή.

Αρλέτα 3 Μαρτίου 1945 – 8 Αυγούστου 2017