Όπως επισημαίνουν η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, η Βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου και ο Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής και τέως Πρύτανης ΕΚΠΑ Θάνος Δημόπουλος, τα εμβόλια λειτουργούν ως «εκπαίδευση» του ανοσοποιητικού. Προετοιμάζουν τον οργανισμό να αναγνωρίζει τους μικροοργανισμούς και να αντιδρά έγκαιρα, χωρίς να προκαλούν τη νόσο.

Τα εμβόλια που παραμένουν σταθερά σε κάθε ηλικία

Ορισμένα εμβόλια συνοδεύουν τον ενήλικα σε όλη τη διάρκεια της ζωής του και για να συνεχίσουν να μας προστατεύουν χρειάζεται επανάληψη. Για παράδειγμα, το εμβόλιο που προστατεύει από τέτανο, διφθερίτιδα και κοκκύτη, το Tdap, χρειάζεται αναμνηστική δόση κάθε 10 χρόνια και έχει ιδιαίτερη σημασία στην εγκυμοσύνη.

Το αντιγριπικό εμβόλιο παραμένει βασικό κάθε χρόνο, ειδικά για μεγαλύτερες ηλικίες και ευπαθείς ομάδες. Αντίστοιχα, τα εμβόλια κατά της COVID-19 συνεχίζουν να μειώνουν τον κίνδυνο σοβαρής νόσησης, ενώ ο πνευμονιόκοκκος συνδέεται με προστασία από σοβαρές λοιμώξεις όπως πνευμονία και μηνιγγίτιδα. Τα τελευταία χρόνια έχει προστεθεί και το εμβόλιο για τον RSV, κυρίως για μεγαλύτερους ενήλικες ή άτομα με υποκείμενα νοσήματα.

Πώς αλλάζει το προφίλ κινδύνου με την ηλικία

Καθώς μεγαλώνουμε, αυξάνεται η πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων λοιμώξεων. Ο έρπης ζωστήρας, για παράδειγμα, εμφανίζεται συχνότερα μετά τα 50 και πέρα από την ταλαιπωρία της νόσησης, μπορεί να προκαλέσει ως «παρενέργεια» έντονο και παρατεταμένο νευροπαθητικό πόνο. Παράλληλα, το εμβόλιο κατά του HPV δεν αφορά μόνο στην εφηβεία. Παραμένει χρήσιμο για νεαρούς ενήλικες που δεν έχουν εμβολιαστεί, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις εξετάζεται και σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Πέρα από τα παραπάνω, ασθένειες που θεωρούνται «παιδικές» μπορεί να έχουν πιο βαριά νόσηση στην ενήλικη ζωή. Η ανεμευλογιά, για παράδειγμα, μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές επιπλοκές όπως πνευμονία, ιδίως στην εγκυμοσύνη.Αντίστοιχα, η ιλαρά, η παρωτίτιδα και η ερυθρά εξακολουθούν να απειλούν όσους δεν έχουν ανοσία, με πιθανές σοβαρές συνέπειες. Όταν παίζει ρόλο ο τρόπος ζωής
Ο εμβολιασμός στους ενήλικες δεν καθορίζεται μόνο από την ηλικία. Φοιτητές σε εστίες, στρατιωτικοί ή ταξιδιώτες σε συγκεκριμένες περιοχές μπορεί να χρειάζονται εμβόλια όπως αυτό κατά του μηνιγγιτιδόκοκκου.

Τα εμβόλια για την ηπατίτιδα Α και Β σχετίζονται με τον τρόπο ζωής και τις πιθανότητες έκθεσης, ενώ τα ταξιδιωτικά εμβόλια απαιτούν προγραμματισμό τουλάχιστον έναν μήνα πριν την αναχώρηση.

Εμβόλια για ενήλικες: Τα απαραίτητα σε κάθε ηλικία

20–30 ετών
Σε αυτή τη φάση διορθώνονται συχνά κενά από την παιδική ηλικία.
Τα εμβόλια που μπορεί να γίνουν για πρώτη φορά ή ως επανάληψη:

• HPV
• MMR αν δεν υπάρχει ανοσία
• Ανεμευλογιά
• Tdap

30–40 ετών
Η πρόληψη σε αυτή την ηλικία συνδέεται συχνά με εγκυμοσύνη και με τον τρόπο ζωής.
Τα εμβόλια που μπορεί να γίνουν για πρώτη φορά ή ως αναμνηστική δόση:

40–50 ετών
Τα εμβόλια που μπορεί να γίνουν για πρώτη φορά ή ως αναμνηστική δόση:

• Γρίπη
• Tdap
• Ηπατίτιδα Α και Β
• Πνευμονιόκοκκος σε ομάδες κινδύνου

50–60 ετών
Τα εμβόλια που μπορεί να γίνουν για πρώτη φορά ή ως αναμνηστική δόση:

• Έρπης ζωστήρας
• Πνευμονιόκοκκος
• Γρίπη
• COVID-19

60+ ετών: προστασία από σοβαρή νόσηση
Τα εμβόλια που μπορεί να γίνουν για πρώτη φορά ή ως αναμνηστική δόση:

• Πνευμονιόκοκκος
• Γρίπη
• RSV
• COVID-19
• Έρπης ζωστήρας

Σήμερα, πάνω από το 80% των παιδιών λαμβάνει τα βασικά εμβόλια, ενώ η κάλυψη για ασθένειες όπως η ιλαρά έχει αυξηθεί σημαντικά.

Τα εμπόδια που παραμένουν

Παρά την πρόοδο, σημαντικές προκλήσεις εξακολουθούν να υπάρχουν. Εκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να χάνουν τη ζωή τους από ασθένειες που μπορούν να προληφθούν, όπως η φυματίωση, η μηνιγγίτιδα και η ηπατίτιδα Β. Ταυτόχρονα, η επιστημονική κοινότητα προχωρά στην ανάπτυξη νέων εμβολίων, όπως για την ελονοσία, που μπορούν να σώσουν ακόμη περισσότερες ζωές τα επόμενα χρόνια.

Η επόμενη ημέρα της πρόληψης

Η μέχρι τώρα πρόοδος δείχνει ότι η πρόληψη μέσω εμβολιασμού μπορεί να αλλάξει ριζικά την πορεία της δημόσιας υγείας. Ωστόσο, η συνέχιση αυτής της προσπάθειας απαιτεί επενδύσεις, συντονισμό και εμπιστοσύνη από την κοινωνία. Παρότι οι περισσότεροι αναγνωρίζουν τη σημασία των εμβολίων, σε αρκετές χώρες η επιφυλακτικότητα παραμένει. Ίσως, όμως, η εικόνα να ήταν διαφορετική αν γινόταν πιο ξεκάθαρο το πραγματικό μέγεθος της συμβολής τους. Γιατί, στην πραγματικότητα, κάθε ημέρα σώζονται χιλιάδες παιδιά. Απλώς δεν αποτελεί είδηση. Είναι μια συνεχής, αθόρυβη πρόοδος που διαμορφώνει το μέλλον.

Τι εμποδίζει τα θεραπευτικά εμβόλια

Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι δύο πρωτεΐνες του HPV (Ε6 και Ε7) ενεργοποιούν μια διαδικασία που παράγει την πρωτεΐνη IL-23. Αυτή με τη σειρά της «παραλύει» τα κύτταρα-φρουρούς του οργανισμού μας (τα Τ-λεμφοκύτταρα), εμποδίζοντάς τα να καταπολεμήσουν τον όγκο. Έτσι, ο καρκίνος συνεχίζει να αναπτύσσεται, παρά τις προσπάθειες του ανοσοποιητικού.

«Για να εξαλειφθεί ο καρκίνος, τα Τ-λεμφοκύτταρα πρέπει να πολλαπλασιαστούν και να καταστρέψουν τα μολυσμένα κύτταρα. Όμως η IL-23 τα εμποδίζει να λειτουργήσουν σωστά, με αποτέλεσμα ο όγκος να συνεχίζει να αναπτύσσεται», δήλωσε ο επικεφαλής της μελέτης, W. Martin Kast, από την Ιατρική Σχολή Keck του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνια.

Η νέα προσέγγιση

Η λύση φαίνεται να κρύβεται στον αποκλεισμό της IL-23. Φάρμακα που την αναστέλλουν χρησιμοποιούνται ήδη για παθήσεις όπως η ψωρίαση, και οι ερευνητές πιστεύουν ότι μπορούν να συνδυαστούν με τα νέα θεραπευτικά εμβόλια για τον HPV. Αν το σενάριο αυτό επιβεβαιωθεί, όσοι έχουν ήδη μολυνθεί ίσως αποκτήσουν μια νέα, ισχυρή γραμμή άμυνας. Αυτό αναφέρει μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal for ImmunoTherapy of Cancer.

«Το γεγονός ότι αυτά τα αντισώματα είναι ήδη εγκεκριμένα από τον FDA για άλλες ενδείξεις κάνει την προσέγγιση ιδιαίτερα ελπιδοφόρα — και επιτρέπει τη γρήγορη εφαρμογή της στην κλινική πράξη», τόνισε ο Kast.

Γιατί μας αφορά όλους

Ο HPV είναι ο πιο συχνός σεξουαλικά μεταδιδόμενος ιός και τα περισσότερα ενεργά σεξουαλικώς άτομα θα τον αντιμετωπίσουν κάποια στιγμή στη ζωή τους. Παρότι οι περισσότερες λοιμώξεις υποχωρούν από μόνες τους, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε σοβαρές επιπλοκές, ακόμη και σε καρκίνο. Ένα αποτελεσματικό θεραπευτικό εμβόλιο θα μπορούσε να σώσει αναρίθμητες ζωές παγκοσμίως.

Το επόμενο βήμα

Η ερευνητική ομάδα ήδη εργάζεται πάνω σε ένα νέο θεραπευτικό εμβόλιο που θα συνδυάζεται με αντισώματα κατά της IL-23. Αν τα αποτελέσματα είναι θετικά, ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε μια από τις σημαντικότερες εξελίξεις στην πρόληψη και αντιμετώπιση των HPV-σχετιζόμενων καρκίνων.

Ανακοινώθηκε πριν από λίγες ημέρες το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Ενηλίκων για το 2025, το οποίο περιλαμβάνει δεκατέσσερα εμβόλια, όπως καθορίζεται από τη γνωμοδότηση της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών.

Εκτός από το εποχικό αντιγριπικό εμβόλιο, που χορηγείται κάθε φθινόπωρο, οι επιστημονική κοινότητα της χώρας μας καλεί τους ενήλικες να ελέγξουμε την εμβολιαστική μας κατάσταση και, εφόσον είναι απαραίτητο, να προχωρήσουμε σε νέους εμβολιασμούς ή αναμνηστικές δόσεις για την ενίσχυση της ανοσίας μας απέναντι σε σοβαρές λοιμώξεις. Σε κάθε περίπτωση, μόνο ο γιατρός ή ο φαρμακοποιός μας μπορούν να μας προσφέρουν εξατομικευμένες ιατρικές συμβουλές.

Τα 14 εμβόλια για τους ενήλικες

Τα εμβόλια που περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα εμβολιασμού για ενήλικες το 2025 είναι τα παρακάτω:

• Εμβόλιο τετάνου – διφθερίτιδας – ακυτταρικούκοκκύτη (Tdap): Χορηγείται σε ενήλικες κάθε 10 χρόνια.
• Εμβόλιο ιλαράς – ερυθράς – παρωτίτιδας (MMR): Συνιστάται για όσους γεννήθηκαν μετά το 1970 και δεν έχουν λάβει δύο δόσεις.
• Εμβόλιο ανεμευλογιάς (VAR): Προτείνεται για ενήλικες που γεννήθηκαν μετά το 1990 χωρίς αποδεδειγμένη ανοσία.
• Εμβόλιο έρπητα ζωστήρα (HZV): Για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας ή με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου.
• Εμβόλιο ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV): Χορηγείται σε ανεμβολίαστους ενήλικες 18-45 ετών που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου.
• Εμβόλιο πνευμονιοκόκκου: Προτείνεται σε άτομα άνω των 65 ετών, καθώς και σε ενήλικες 18-64 ετών με υποκείμενα νοσήματα.
• Εμβόλιο ηπατίτιδας Α (HepA): Ενδείκνυται για άτομα που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου.
• Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB): Συνιστάται για ανεμβολίαστους ενήλικες με αυξημένο κίνδυνο έκθεσης.
• Εμβόλιο μηνιγγιτιδοκόκκουτετραδύναμο, συζευγμένο (MenACWY): Χορηγείται σε συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κινδύνου.
• Εμβόλιο μηνιγγιτιδοκόκκουομάδος Β: Αφορά ενήλικες που διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο για μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο.
• Εμβόλιο αιμοφίλουινφλουένζας τύπου b: Για συγκεκριμένες ομάδες ευπαθών ατόμων.
• Εμβόλιο Covid-19: Μια επικαιροποιημένημονοδύναμη δόση για άτομα υψηλού κινδύνου.
• Εμβόλιο αναπνευστικού συγκυτιακού ιού (RSV): Συνιστάται σε ευπαθείς ομάδες για προστασία από σοβαρές λοιμώξεις του αναπνευστικού.

Οι ενδείξεις για την ανθεκτικότητα των εμβολίων

Τα αιμοσφαίρια που ονομάζονται μεγακαρυοκύτταρα -μεγάλα κύτταρα που παράγουν χιλιάδες αιμοπετάλια κατακερματίζοντας το κυτταρόπλασμά τους- παίζουν επίσης ρόλο στην ανθεκτικότητα του εμβολίου, ανακάλυψαν οι ερευνητές, οι οποίοι μελέτησαν δείγματα αίματος από 244 άτομα που είχαν λάβει λίγες ημέρες νωρίτερα κάποιο από τα επτά διαφορετικά εμβόλια, όπως για την εποχική γρίπη, τον κίτρινο πυρετό, την ελονοσία ή τον COVID-19. Οι ερευνητές εντόπισαν μια μοριακή υπογραφή που σχετίζεται με την ισχύ των αποκρίσεων των αντισωμάτων στα εμβόλια, μερικούς μήνες αργότερα.

Η υπογραφή ανιχνεύτηκε, κυρίως, σε μικροσκοπικά κομμάτια του RNA μεγακαρυοκυττάρων που μεταφέρονταν μέσα στα αιμοπετάλια. Όταν τα αιμοπετάλια αποσπώνται από τα μεγακαρυοκύτταρα και εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος, συχνά παίρνουν μαζί τους μικρά κομμάτια RNA από τα μεγακαρυοκύτταρα, εξήγησαν οι ερευνητές.

Τα σημάδια της ενεργοποίησης των μεγακαρυοκυττάρων συσχετίστηκαν με μακροχρόνια παραγωγή αντισωμάτων. Αντίθετα, όταν οι ερευνητές απέκλεισαν βασικά μόρια μεγακαρυοκυττάρων, η επιβίωση των κυττάρων που παράγουν αντισώματα μειώθηκε.

«Το ερώτημα γιατί ορισμένα εμβόλια προκαλούν ανθεκτική ανοσία ενώ άλλα όχι ήταν ένα από τα μεγάλα μυστήρια στην επιστήμη των εμβολίων», δήλωσε ο επικεφαλής της μελέτης Bali Pulendran, από το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, στην Καλιφόρνια.

Τα μεγακαρυοκύτταρα φαίνεται να παρέχουν ένα «διατροφικό περιβάλλον για την επιβίωση στον μυελό των οστών» για τα κύτταρα που παράγουν αντισώματα, είπε ο Pulendran.

Οι ερευνητές ελπίζουν να μάθουν γιατί ορισμένα εμβόλια μπορεί να προκαλέσουν υψηλότερα επίπεδα ενεργοποίησης μεγακαρυοκυττάρων. Αυτά τα ευρήματα θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην ανάπτυξη εμβολίων που ενεργοποιούν πιο αποτελεσματικά τα μεγακαρυοκύτταρα και οδηγούν σε πιο ανθεκτικές αποκρίσεις αντισωμάτων.