Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «βάλει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θεωρείται από τα χειρότερα εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με πολυβόλα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, λίγα μόλις μέτρα από το διαμέρισμά του, σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες μέρες νωρίτερα.

Ο Βαγγέλης Σακκάτος ήταν παιδί κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής στην Αθήνα, από το 1941 έως το 1944. Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το σκοπευτήριο, με το κεφάλι ψηλά και βλέμμα αποφασισμένο προς την κάμερα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία, οδηγήθηκαν στον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια σε μια ύστατη πράξη αντίστασης.

«Αυτό ακούμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, που για χρόνια διεκδικούσε μαζί με άλλους αριστερούς την ανέγερση μνημείου στη μνήμη τους. «Και τώρα βλέπουμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Tim de Craene, Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αναμνηστικά του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν τέτοιες εικόνες.

Η αποκάλυψη των ιστορικών φωτογραφιών

Ένα μνημείο στη μνήμη των νεκρών υπάρχει σήμερα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής. Ελλείψει φωτογραφικών τεκμηρίων, οι μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασίζονταν στα χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει μέσα από τα φορτηγά καθώς μεταφέρονταν στον θάνατο από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.

Την Παρασκευή, ύστερα από έντονες αντιδράσεις για την εμφάνιση των φωτογραφιών, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον De Craene για την αγορά των φωτογραφιών και εκείνος τις απέσυρε από την πώληση. Τα ντοκουμέντα, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Hermann Heuer, αξιωματικό της Βέρμαχτ, χαρακτηρίστηκαν ως «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».

Οι φωτογραφίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου απαθανατίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 Ελλήνων πριν εκτελεστούν από ναζιστικό απόσπασμα.

Η διαχρονική επίδραση στη συλλογική μνήμη

Ελάχιστα γεγονότα στην συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέστη πάνω από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν τόσο μεγάλη βαρύτητα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – αποκορύφωμα της κομμουνιστικής αντιστασιακής δράσης – ενέπνευσαν κορυφαίους Έλληνες καλλιτέχνες: ποιητές, τραγουδοποιούς, ζωγράφους και σκηνοθέτες έχουν αντλήσει έμπνευση από αυτό το συγκλονιστικό επεισόδιο.

«Άλλο να ακούς για το θάρρος τους και άλλο να το βλέπεις», λέει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί επισκέπτες στο σκοπευτήριο και το μουσείο εθνικής αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε πως στάθηκαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με υπερηφάνεια, αλλά σηκώνοντας τη γροθιά τους. Την προηγούμενη νύχτα είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν ό,τι επρόκειτο να συμβεί – το θεώρησαν τιμή».

Οι εκτελέσεις έγιναν λίγους μήνες πριν οι ηττημένες δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποχωρούν από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, πάνω από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα μετά τη γενική εισβολή του Μουσολίνι από την Αλβανία.

Ο Heuer, που υπηρετούσε στη χώρα από το 1943, πιθανότατα ανήκε σε μονάδα του υπουργείου διαφώτισης και προπαγάνδας του Γκέμπελς με αποστολή την καταγραφή της καθημερινότητας στις κατεχόμενες περιοχές. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Από την περασμένη Κυριακή, αφού είδαμε με τα μάτια μας αυτό που ήδη ξέραμε —το ανάστημα του ανθρώπου που συνθλίβει τον θάνατο μόνο με την καρδιά του και το αίμα του— σε φωτογραφίες, σκέφτομαι μόνο αυτό.

Τον πολιτικό κρατούμενο στο Χαϊδάρι, που διψασμένος και ανήμπορος σωματικά, «ένιωσε ότι ήταν πουλί» και άρχισε να «πετάει». Τα χέρια παρέμειναν ανοιχτά και μετά τον πυροβολισμό στην αυλή του στρατοπέδου. Γιατί ο άνδρας αυτός είχε προλάβει να πετάξει. Ελεύθερος.

Σκέφτομαι όλους εκείνους τους ανθρώπους.

Άνθρωποι που έγιναν ολόκληρος γαλαξίας, πιστεύοντας μέχρι τέλους σε έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση. Δίκαιο και όμορφο.

Άνθρωποι ελεύθεροι, που τραγουδούν, που βλέπουν το αίμα να κυλάει στις ρίζες των κυπαρισσιών, που υψώνουν τη γροθιά. Την ίδια στιγμή, που έξω από τον Τοίχο είναι Μάης, υπάρχει, όπως και να ‘χει, η ελπίδα. Υπάρχουν τα παιδιά. Υπάρχουν τα πρόσωπα που κάνουν υπομονή. Υπάρχει το μέλλον.

Βλέπω τα στοιβαγμένα σακάκια, τον γκρι ουρανό και τον ήλιο που δε φαίνεται. Το βήμα τους. Το μίσος των άλλων. Το μίσος των συγκεκριμένων άλλων, 82 χρόνια μετά.

Πώς ένιωσαν αυτοί οι άνθρωποι στην τελευταία τους διαδρομή; Τι είπαν; Πού έπεσε το βλέμμα τους; Έκλαψε κανείς; Φώναξε στους περαστικούς των δρόμων; Πόσες άγριες μαργαρίτες είχε ο κεντρικός χωματόδρομος της Καισαριανής; Πόσα παιδιά είδαν να περνούν από την εκκλησία της Παναγίτσας τα φορτηγά του θανάτου;

Και μετά, πάλι οι φωτογραφίες. Κάτι πέρα από τις γήινες απορίες μου. Κάτι που περιέχει η ίδια η ζωή, για να θυμίζει ξανά και ξανά ότι δεν μπορεί, υπάρχει και αυτή η πλευρά: η πλευρά του ελάχιστου χρέους, η πλευρά που μας λέει πως το μεγαλειώδες και το άυλο μπορεί να υπάρξει μπροστά μας. Ίσως κι από εμάς. Ένα μεσημέρι με ήλιο ή χωρίς, αλλά πάντα με σώματα πανύψηλα, το ένα δίπλα στο άλλο.

*Υστερόγραφο: Ο τίτλος παραφράζει στίχο του Μάνου Λοΐζου για τον Τσε Γκεβάρα

Πρόκειται για φωτογραφικά τεκμήρια που αποτυπώνουν, μέσα από το βλέμμα και τον μηχανισμό προπαγάνδας των στρατευμάτων Κατοχής, στιγμές της Ελλάδας την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι φωτογραφίες εμφανίστηκαν στις 14 Φεβρουαρίου στην πλατφόρμα δημοπρασιών eBay.de, με φερόμενο ιδιοκτήτη τον συλλέκτη Tim de Craene, ο οποίος ειδικεύεται σε στρατιωτικά κειμήλια της περιόδου. Μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria, προσφέρθηκαν προς πώληση. Η ανάρτησή τους προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στα ελληνικά social media και στη συνέχεια στον Τύπο. Τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου οι δώδεκα φωτογραφίες αποσύρθηκαν από τη δημοπρασία, ωστόσο η ευρύτερη συλλογή παραμένει διαθέσιμη.

Καισαριανή: Έχουν δρομολογηθεί διαδικασίες για τη διεκδίκηση της συλλογής

Η συλλογή δημιουργήθηκε από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, ο οποίος το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο Μαλακάσας και φέρεται να είχε διαταγή να παρακολουθήσει ή να συνδράμει στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το Χαϊδάρι στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τις φωτογραφίες «εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας», τονίζοντας ότι δίνουν «πρόσωπο» στους μελλοθάνατους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους. Όπως σημείωσε, το υλικό φωτίζει τόσο το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας όσο και τον τρόπο με τον οποίο ο ναζιστικός μηχανισμός προπαγάνδας, υπό τον Γιόζεφ Γκέμπελς, αξιοποίησε τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο ως εργαλεία επιρροής.

Το ΥΠΠΟ έχει ήδη δρομολογήσει διαδικασίες για τη διεκδίκηση και ενδεχόμενη απόκτηση της συλλογής.

Εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν στο Έβεργκεμ του Βελγίου, όπου βρίσκεται ο συλλέκτης, προκειμένου να εξετάσουν από κοντά το υλικό. Με την κήρυξή της ως μνημείου, το ελληνικό Δημόσιο αποκτά πλέον θεσμικό έρεισμα για να προχωρήσει στην απόκτησή της.

Ο 26χρονος συνελήφθη πριν από μόλις έξι ημέρες στην περιοχή Φαρντίς, δυτικά της Τεχεράνης, και οδηγήθηκε με ταχύτατες διαδικασίες ενώπιον της ιρανικής Δικαιοσύνης.

Η οικογένειά του ενημερώθηκε για την επιβολή της θανατικής ποινής μόλις τη Δευτέρα, χωρίς να τους δοθεί πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με τις κατηγορίες ή τη δικαστική διαδικασία που ακολουθήθηκε.

Η ανεξάρτητη ΜΚΟ Hengaw Organisation for Human Rights ανέφερε ότι ο Σολτάνι ενδέχεται να είναι το πρώτο άτομο που θα εκτελεστεί σε σύνδεση με τις πρόσφατες πανεθνικές διαδηλώσεις.

Η αδελφή του, η οποία είναι δικηγόρος, εμποδίστηκε επίσης να έχει πρόσβαση στον φάκελο της υπόθεσης, ενώ ο Σολτάνι φέρεται να έχει στη διάθεσή του μόνο 10 λεπτά για να συναντήσει την οικογένειά του πριν από την εκτέλεση.

Οι 200 της Καισαριανής ήταν Έλληνες πολιτικοί κρατούμενοι που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής, ως αντίποινα για τη δράση της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΛΑΣ. Οι περισσότεροι από τους εκτελεσθέντες παραδόθηκαν στις δυνάμεις Κατοχής από το προηγούμενο φασιστικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των 200 ήταν μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ.