Κατά τη διάρκεια αυτής της ενασχόλησής μου, συνάντησα αρκετούς μαθητές και αρκετές μαθήτριες. Παιδιά που είχαν απορίες, παιδία που βαριόντουσαν, παιδιά που έκαναν πλάκα και παιδιά που ήταν αγχωμένα. Παιδιά σε σπίτια της «καλής κοινωνίας», παιδιά σε κοινωνικά φροντιστήρια και παιδιά σε «άδειους» χώρους. Με τα περισσότερα από αυτά κατάφερνα, πέρα από τα στενά όρια του μαθήματος, να συνδεθώ, όταν έβλεπα τι νιώθουν ή για ποιο πράγμα αγωνιούν. Το χρωστούσα άλλωστε στον εαυτό μου για την αδιαφορία που εισέπραξα από τους δικούς μου δάσκαλους (όχι όλους).

Ένας μαθητής όμως κατάφερε να κλέψει αιώνια την καρδιά μου. Και δεν ήταν για τις επιδόσεις του ή τον χαρακτήρα του, αλλά για την αγνή, αυθεντική άγνοια που τον διακατείχε. Ήταν ένα παιδί που δεν πήρε ποτέ απάντηση, όταν ρωτούσε «γιατί μπαμπά; Γιατί μαμά;».

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατάστασης είναι η απάντησή του σε μια απλή πράξη διαίρεσης 12 δια 6. «Κάνει 8!» μου απαντάει με μια σπάνια φυσικότητα. Δε θέλω να ασχοληθείτε τόσο με τη λαθεμένη απάντηση που δίνει ένας έφηβος της δευτέρας γυμνασίου, σ’ ένα απλό ερώτημα που γνωρίζει ένα εξάχρονο παιδί. Το καλύτερο έρχεται τώρα. «Μα, χρυσέ μου άνθρωπε, δεν κάνει 8, το αποτέλεσμα της πράξης είναι 2!», τού λέω με την απόγνωση ζωγραφισμένη στο πρόσωπό μου.

«Άποψή μου. Εσύ μπορείς να λες 2, εγώ να λέω 8 και να είμαστε και οι δύο εντάξει». Εκείνη τη στιγμή, η απόγνωση αντικαταστάθηκε από την απελπισία. Έγειρα την πλάτη μου στην καρέκλα και σταμάτησα να μιλάω. Του είπα ότι το μάθημα τελείωσε για σήμερα και ότι ήταν ελεύθερος να πάει στο σπίτι του.
Δεν είναι το μοναδικό «μαργαριτάρι» που είχε εκστομίσει ο συγκεκριμένος μαθητής, έχω ολόκληρη συλλογή που γεμίζει ένα ωριαίο stand-up comedy show. Είναι αυτό όμως που μου έχει εντυπωθεί περισσότερο, για τον απλό λόγο ότι τον πυρήνα αυτής της σκέψης τον έχω συναντήσει αρκετές φορές από τότε στη ζωή μου και μάλιστα από «έξυπνους» ανθρώπους. Το συναίσθημα παραμένει το ίδιο. Σηκώνω τα χέρια ψηλά και φαντασιώνομαι ότι είμαι η Αννίτα Πάνια που χτυπάει το πατίνι και φωνάζει: «έλα το επόμενο παρατράγουδο».

Είναι κάποια πράγματα που δεν μπαίνουν σε debate. Δεν κρατάμε ο καθένας μας από μια άποψη που μας βολεύει και από εκεί και μετά είμαστε όλοι ευχαριστημένοι. Και δε μιλάω για εύκολους στόχους όπως flatearthers, αστρολόγους και ψεκασμένους πρώην παίχτες reality. Ούτε γι’ αυτούς που πιστεύουν ότι πάνε κόντρα στο σύστημα αν αμφισβητήσουν τους νόμους του Νεύτωνα και την ιατρική επιστήμη. Αναφέρομαι στους δήθεν σοβαρούς που εκφράζουν απόψεις για όλα τα σύγχρονα ζητήματα που μας απασχολούν. Που νομίζουν ότι η ηθική τους, πρέπει να γίνει η ηθική όλου του κόσμου. Εστιάζω εκεί που η πραγματικότητα «θολώνει» με τη χρήση μόνο ενός «κατάλληλου» τηλεοπτικού φακού. Εκεί που η αντικειμενικότητα και το δίκαιο είναι προνόμιο των ισχυρών και οτιδήποτε πέρα από αυτό είναι «διχαστικό, τοξικό και μίζερο». Εκεί που η κοινή λογική παθαίνει κράμπες όταν ακούγεται η φράση «έτσι πιστεύω και έτσι είναι».

Το ότι δε ζούμε μια ζωή αντάξια των σύγχρονων δυνατοτήτων, είναι δεδομένο. Το ότι ο κόσμος σκοτώνεται «για του αφέντη του φαΐ», όπως έλεγε ο Βάρναλης είναι επίσης δεδομένο. Δε χρειαζόμαστε κανέναν σοφό να το τεκμηριώσει ούτε κάποιον να μας πείσει ότι πρέπει να το υποστούμε. Δε χρειαζόμαστε κανένα δημόσιο πρόσωπο με το «βάρος» του να πει: «άποψή μου». Έχουμε μάτια και αυτιά. Οι απαντήσεις είναι μπροστά μας, αρκεί να κάνουμε τις κατάλληλες ερωτήσεις. Κι αν είναι οι ερωτήσεις εύκολες, θα είναι εύκολες και οι απαντήσεις. Το «γιατί» δε θα είναι πια βασανιστικό και δε θα χρειάζεται ιδιαίτερη εξήγηση. Δε θα δυσκολευτούμε άλλο, δε θα είναι περίπλοκο και δε θα πιαστούμε άλλο κορόιδα. Θα είναι απλό.

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, τα πρωτότοκα κορίτσια ωριμάζουν πιο γρήγορα από τα υπόλοιπα παιδιά, κυρίως λόγω του στρες που βιώνει η μητέρα κατά την εγκυμοσύνη. Αυτό επιβεβαιώνει όσα συχνά βλέπουμε σε βίντεο και memes: η πρωτότοκη κόρη καλείται από μικρή να αναλάβει ενήλικες ευθύνες, να οργανώνει οικογενειακές συγκεντρώσεις και δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια.

Το βάρος αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο και συχνά γίνεται εξαντλητικό. Οι ειδικοί επισημαίνουν πως αν θέλεις να νιώσεις πιο ευτυχισμένη, πρέπει να αναγνωρίσεις τον ρόλο της υπερ-ευθύνης στη ζωή σου.

Η Natalie Moore, αδειοδοτημένη θεραπεύτρια γάμου και οικογένειας στην Καλιφόρνια, εξηγεί ότι πολλές πρωτότοκες κόρες αισθάνονται υπεύθυνες για την οικογένειά τους ― όχι μόνο για τα μικρότερα αδέλφια, αλλά ακόμα και για τους γονείς τους. Παίρνουν πάνω τους το «νοητικό φορτίο» που διατηρεί μια οικογένεια λειτουργική, όπως το να θυμούνται γενέθλια ή να φροντίζουν ώστε όλοι να κάνουν το καθήκον τους.

Αυτή η στάση συχνά επεκτείνεται και στις υπόλοιπες σχέσεις: στο δικό τους σπίτι ή στη δουλειά, νιώθουν ότι πρέπει πάντα να διασφαλίζουν πως όλα γίνονται σωστά και στην ώρα τους.

Όταν ο ρόλος της κόρης γίνεται ρόλος γονέα

Για πολλές πρωτότοκες, η ευθύνη αυτή φτάνει στο σημείο να υιοθετούν γονεϊκό ρόλο. Η θεραπεύτρια Danica Harris, από το Τέξας, σημειώνει πως συχνά επωμίζονται μέρος των υποχρεώσεων των γονιών. Κάποιες φορές αυτό λέγεται ανοιχτά, άλλες όμως μεταδίδεται άτυπα μέσα στην οικογενειακή δυναμική.

Ιδιαίτερα όταν υπάρχουν περισσότερα από δύο παιδιά, η πρωτότοκη κόρη λειτουργεί σχεδόν σαν αντικαταστάτρια μητέρας. Σε παραδοσιακές οικογένειες όπου ο πατέρας έχει λιγότερο ενεργό ρόλο στη φροντίδα, δημιουργείται μια «συμμαχία» μεταξύ μητέρας και πρωτότοκης κόρης ― είναι εκείνες που «τρέχουν» το σπίτι.

Αυτή η πίεση οδηγεί τις πρωτότοκες στο να πιστεύουν πως δεν πρέπει ποτέ να προκαλέσουν ανησυχία στους γονείς τους. Σύμφωνα με τη Harris, ακούνε συχνά τη φράση: «Εσύ είσαι αυτή για την οποία δεν ανησυχώ ποτέ». Έτσι μπαίνουν σε έναν άκαμπτο ρόλο τελειομανίας και έντονης αυτοκριτικής, με πολύ υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό τους.

Η κοινωνία δεν βοηθά. Οι προσδοκίες απέναντι στα κορίτσια και τις γυναίκες ―να είναι πιο συναισθηματικά ευαίσθητες και φροντιστικές― επιβαρύνουν ακόμα περισσότερο τις πρωτότοκες. Όπως λέει η Moore, αυτές δέχονται «διπλή δόση» προσδοκιών: είναι οι μεγαλύτερες, άρα πιο ώριμες, αλλά και κορίτσια που πρέπει να νοιάζονται για όλους.

Πώς η υπερ-ευθύνη επηρεάζει την ευτυχία

Όλα αυτά στερούν από την πρωτότοκη κόρη στιγμές χαράς. Όταν φορτώνουμε στα παιδιά ευθύνες ενηλίκων, νιώθουν πως αποτυγχάνουν ― επειδή απλά δεν έχουν τα εφόδια να ανταποκριθούν. Αυτή η αίσθηση αποτυχίας οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο προσπάθειας χωρίς τέλος.

Ακόμα κι όταν μεγαλώσουν, ο ρόλος αυτός συνεχίζει ασυνείδητα. Η Moore εξηγεί πως επειδή αυτά τα μοτίβα διαμορφώνονται από μικρή ηλικία, δύσκολα τα αντιλαμβανόμαστε ή τα αλλάζουμε. Οι πρωτότοκες έχουν την τάση να ελέγχουν αν όλοι γύρω τους κάνουν αυτό που πρέπει ― συχνά αναλαμβάνουν ηγετικό ρόλο στην παρέα ή είναι εκείνες που όλοι εμπιστεύονται, χωρίς όμως οι ίδιες να έχουν κάποιον στήριγμα.

Η ανάληψη περισσότερης ευθύνης από όση μπορεί κανείς να διαχειριστεί οδηγεί εύκολα σε εξουθένωση, άγχος ή ακόμα και κατάθλιψη. Όταν δεν καταφέρνεις να ανταποκριθείς σε όλα, νιώθεις αποτυχημένη ή ένοχη ― κάτι που μειώνει ακόμη περισσότερο τη χαρά στη ζωή.

Πώς μπορείς να σπάσεις τον κύκλο;

Το πρώτο βήμα είναι η επίγνωση. Η Moore τονίζει ότι χρειάζεται να αναγνωρίσεις τον ρόλο σου ― τι σου αρέσει και τι όχι. Ίσως κάποιες πλευρές της υπευθυνότητας σε κουράζουν ή σε πιέζουν υπερβολικά, ενώ άλλες σου ταιριάζουν και θέλεις να τις κρατήσεις.

Για παράδειγμα, μπορείς να συνεχίσεις να δίνεις συμβουλές στα αδέλφια σου, αλλά να απαιτήσεις πρώτα ένα τηλεφώνημα πριν έρθουν για βοήθεια. Ή μπορείς ακόμα να οργανώνεις τα γενέθλια της μαμάς σου ―αλλά αυτή τη φορά ο αδελφός σου θα πληρώσει το μισό λογαριασμό.

Ένα σημαντικό κομμάτι της διαδικασίας είναι τα όρια: ξαναγράφεις τον ρόλο σου με βάση τις σημερινές σου αξίες και ανάγκες.

Φροντίδα του εσωτερικού παιδιού & αυτοσυμπόνια

Η Harris προτείνει στους πελάτες της να αναλογιστούν τι στερήθηκαν ως παιδιά επειδή έπρεπε πάντα να «λειτουργούν» ως μεγάλοι. Αν ήθελες π.χ. να πας στην πισίνα με φίλους αλλά έπρεπε να προσέχεις τα αδέλφια σου, τώρα κάνε το δώρο αυτό στον εαυτό σου.

Ρώτησε τον εαυτό σου: Τι θα ήθελε το μικρό παιδί μέσα σου; Κάνε κάτι από αυτά σήμερα. Το μικρό παιδί που ήσουν χρειάστηκε να γίνει πιο σκληρό απ’ όσο έπρεπε ― τώρα του αξίζει φροντίδα και τρυφερότητα ώστε εσύ ως ενήλικη να μαλακώσεις λίγο.

Η καλοσύνη προς τον εαυτό περιλαμβάνει πράγματα όπως το ημερολόγιο σκέψεων, το να αφαιρέσεις μια υποχρέωση για ξεκούραση ή το να μην αυτοτιμωρείσαι για κάθε λάθος. Βρες τουλάχιστον ένα πρόσωπο εκτός οικογένειας στο οποίο μπορείς πραγματικά να στηριχτείς όταν περνάς δύσκολα.

Όπως λέει η Harris: «Όταν είμαστε πιο τρυφεροί με τον εαυτό μας, όλα αλλάζουν. Η μέρα μας θα εξελιχθεί έτσι κι αλλιώς ― αν όμως είμαστε ευγενικοί με εμάς τους ίδιους στη διαδρομή, στο τέλος θα νιώσουμε λιγότερη κούραση και δυσφορία».

Για όσες έχουν μάθει στη σκληρότητα και την τελειομανία είναι δύσκολο να σταματήσουν αυτόν τον κύκλο. Όμως αυτό που ίσχυε όταν ήσουν παιδί δεν ισχύει πια ― τώρα έχεις περισσότερους πόρους και αυτονομία στη ζωή σου.

Όπως καταλήγει η Harris: «Αν καταφέρεις έστω λίγο να μαλακώσεις απέναντι στον εαυτό σου, το σώμα σου θα το εκτιμήσει πραγματικά».

Πηγή: Huffpost

Η ημέρα αυτή τιμά τη μνήμη των αδελφών Μιραμπάλ, τριών γενναίων γυναικών από τη Δομινικανή Δημοκρατία, που πλήρωσαν με τη ζωή τους τον αγώνα για ελευθερία και δικαιοσύνη το 1960. Οι ζωές τους κόπηκαν βάναυσα, αλλά ο αγώνας τους έγινε φάρος για όλες τις γυναίκες που αρνούνται να υποταχθούν στην καταπίεση και την αδικία.

Η Σκληρή Πραγματικότητα

Κάθε στατιστικό είναι μια ζωή. Μία στις τρεις γυναίκες παγκοσμίως έχει υποστεί κάποια μορφή βίας. Ενδοοικογενειακή βία, σεξουαλική κακοποίηση, ψυχολογική πίεση, λεκτικές προσβολές… Η βία έχει πολλά πρόσωπα, αλλά κοινό παρανομαστή: τον πόνο και την απώλεια.

Η πανδημία του COVID-19 έφερε στο φως έναν «σιωπηλό εχθρό». Οι περιορισμοί μετέτρεψαν τα σπίτια, που θα έπρεπε να είναι ασφαλή καταφύγια, σε παγίδες φόβου. Οι γυναίκες που κακοποιούνται απομονώθηκαν ακόμα περισσότερο, ενώ οι αριθμοί της βίας εκτοξεύτηκαν.

Οι Γυναικοκτονίες – Το Τέλος του Δρόμου

Οι γυναικοκτονίες είναι το απόλυτο τέλος του εφιάλτη. Κάθε τέτοια ιστορία είναι μια υπενθύμιση ότι ζούμε σε έναν κόσμο που δεν έχει καταφέρει ακόμα να προστατεύσει τις γυναίκες του. Στην Ελλάδα, το 2023, πάνω από 20 γυναίκες χάθηκαν από τα χέρια ανθρώπων που ισχυρίζονταν ότι τις «αγαπούσαν». Όχι, η αγάπη δεν σκοτώνει! Σύζυγοι, σύντροφοι, πρώην, άνθρωποι που έβλεπαν τη γυναίκα ως ιδιοκτησία, όχι ως ίσο μέλος της κοινωνίας.

Ένα Παγκόσμιο Φαινόμενο

Φυσικά, το φαινόμενο δεν αντιμετωπίζεται μόνο στην Ελλάδα.

• Στη Λατινική Αμερική, κάθε μέρα γυναίκες δολοφονούνται απλώς επειδή είναι γυναίκες. Στο Μεξικό και το Ελ Σαλβαδόρ, οι γυναικοκτονίες είναι σχεδόν ρουτίνα, με πολλά εγκλήματα να μην φτάνουν ποτέ στη δικαιοσύνη.

• Στην Ευρώπη, οι γυναικοκτονίες, κυρίως εντός οικογενειών, αγγίζουν τις 3.500 ετησίως.

• Στην Ασία και την Αφρική, πρακτικές όπως η προίκα ή οι «φόνοι τιμής» εξακολουθούν να αφαιρούν ζωές.

Γιατί Συμβαίνει Αυτό;

Η βία κατά των γυναικών δεν είναι ένα μεμονωμένο φαινόμενο. Είναι αποτέλεσμα κοινωνικών παθογενειών:

• Πατριαρχία: Ένας κόσμος που εξακολουθεί να βλέπει τις γυναίκες ως ιδιοκτησία.

• Στερεότυπα: Η αντίληψη ότι η γυναίκα πρέπει να υποτάσσεται στις ανδρικές επιθυμίες.

• Ατιμωρησία: Πολλά εγκλήματα δεν τιμωρούνται επαρκώς, δίνοντας το μήνυμα ότι «η βία επιτρέπεται».

• Οικονομική εξάρτηση: Η αδυναμία διαφυγής από κακοποιητικές σχέσεις.

Ας Γίνουμε Η Αλλαγή

Η εξάλειψη της βίας δεν είναι ευθύνη μόνο των κυβερνήσεων. Είναι ευθύνη όλων μας.

• Νομοθεσία: Η αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως ξεχωριστού ποινικού αδικήματος είναι επιτακτική.

• Υποστήριξη: Δημιουργία περισσότερων καταφυγίων και γραμμών βοήθειας για τα θύματα.

• Ευαισθητοποίηση: Η εκπαίδευση στην ισότητα και η καταπολέμηση των στερεοτύπων πρέπει να ξεκινούν από το σχολείο.

• Μηδενική ανοχή: Η κοινωνία μας πρέπει να φωνάξει ξεκάθαρα: καμία μορφή βίας δεν είναι αποδεκτή.

Η 25η Νοεμβρίου είναι μια ημέρα για δράση. Ας σταθούμε δίπλα στις γυναίκες που μάχονται για την επιβίωσή τους. Ας γίνουμε η φωνή τους, μέχρι να καταφέρουμε να σβήσουμε τη βία από τις ζωές τους.

Για έναν κόσμο, όπου οι γυναίκες δεν θα χρειάζεται να φοβούνται. Για έναν κόσμο ισότητας, ασφάλειας και σεβασμού!