Τι είναι το doomscrolling και γιατί σε «πιάνει»

Το doomscrolling είναι η τάση να καταναλώνεις συνεχόμενα αρνητικές ειδήσεις και περιεχόμενο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακόμα κι όταν νιώθεις ότι σε βλάπτει. Δεν είναι τυχαίο. Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών έχουν σχεδιαστεί για να σε κρατούν κολλημένο στην οθόνη όσο το δυνατόν περισσότερο — και το αρνητικό περιεχόμενο, δυστυχώς, τραβά την προσοχή πιο αποτελεσματικά από οτιδήποτε άλλο.

Τα νούμερα μιας πρόσφατης έρευνας του υπουργείου Υγείας και της UNICEF στην Ελλάδα είναι εντυπωσιακά:

3 στους 4 νέους βιώνουν το φαινόμενο,
το 42% να συνεχίζει να σκρολάρει ακόμα κι όταν το περιεχόμενο του προκαλεί άγχος,
πάνω από τους μισούς παραδέχονται ότι αυτή η συνήθεια χαλάει τη διάθεσή τους, τον ύπνο τους και τη συγκέντρωσή τους,
το 60,3% χάνει εντελώς την αίσθηση του χρόνου κατά τη διάρκεια του σκρολαρίσματος
το 81,3% γνωρίζει ότι οι αλγόριθμοι το κάνουν αυτό επίτηδες.

Δεν είναι μόνο «κακή συνήθεια» — επηρεάζει τον εγκέφαλό σου

Εδώ γίνεται πιο σοβαρό. Όταν εκπαιδεύεις τον εγκέφαλό σου να καταναλώνει συνεχώς αρνητικές πληροφορίες σε θραύσματα των δύο δευτερολέπτων, τον αποτρέπεις από το να αναπτύξει κάτι πολύ πιο πολύτιμο: κριτική σκέψη και ικανότητα επίλυσης προβλημάτων. Η ψηφιακή υπερκατανάλωση δεν είναι απλώς ζήτημα ψυχικής υγείας — είναι ζήτημα που αφορά το ποιος θα γίνεις ως ενήλικας και πολίτης.

Ταυτόχρονα, το 89,2% των νέων χρησιμοποιεί τα social media καθημερινά, και το 76,1% τα έχει κάνει την κύρια πηγή ενημέρωσής του. Αυτό σημαίνει ότι αν δεν μάθεις να φιλτράρεις αυτό που βλέπεις, κινδυνεύεις να χτίζεις την εικόνα σου για τον κόσμο πάνω σε περιεχόμενο που έχει επιλεγεί για να σε κρατά κολλημένο — όχι για να σε ενημερώνει σωστά.

Τι κάνει τώρα η χώρα — και γιατί σε αφορά

Η καλή είδηση είναι ότι αυτά δεν μένουν στα χαρτιά. Η Εθνική Δράση Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας, που υλοποιεί το υπουργείο Υγείας με την υποστήριξη της UNICEF, έχει ήδη κάνει συγκεκριμένα βήματα.

Για πρώτη φορά στην Ελλάδα λειτουργεί Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο ειδικά για νέους 17 έως 24 ετών που αντιμετωπίζουν αυτοτραυματισμό — ένα πρόβλημα που υπάρχει, αλλά σπάνια συζητιέται ανοιχτά. Ήδη 429 νέοι έχουν βρει εκεί υποστήριξη, και 2.607 επαγγελματίες υγείας έχουν εκπαιδευτεί για να αναγνωρίζουν και να χειρίζονται τέτοιες καταστάσεις με ευαισθησία.

Παράλληλα, 6.513 γονείς πήραν μέρος σε σεμινάρια θετικής γονεϊκότητας — που σημαίνει ότι ολοένα και περισσότεροι ενήλικες γύρω σου μαθαίνουν να στηρίζουν καλύτερα, να ακούν και να επικοινωνούν. Και σε 15 Μουσικά Σχολεία της χώρας έχουν ήδη ξεκινήσει βιωματικά προγράμματα ψυχικής ανθεκτικότητας μέσω μουσικής και δημιουργικής έκφρασης, με 3.000 μαθητές να συμμετέχουν.

Για τα κορίτσια: Η περίοδος δεν είναι ταμπού

Μια ακόμα δράση που αξίζει να γνωρίζεις: ενημερωτικά προγράμματα για την έμμηνο ρύση έφτασαν σε 2.521 σχολεία και 237.000 μαθητές, ενώ διανεμήθηκαν 18 εκατομμύρια προϊόντα περιόδου σε περισσότερα από 120.000 κορίτσια σε όλη τη χώρα. Γιατί αξιοπρέπεια και ενημέρωση δεν είναι προνόμιο — είναι δικαίωμα.

Τι μπορείς να κάνεις εσύ από σήμερα

Δεν χρειάζεται να κλείσεις το κινητό για πάντα. Αλλά αξίζει να αρχίσεις να παρατηρείς: πώς νιώθεις μετά από 20 λεπτά σκρολάρισμα; Σου δίνει ενέργεια ή σε αδειάζει; Σε ενημερώνει ή απλώς σε αγχώνει;

Το πρώτο βήμα είναι η επίγνωση. Το δεύτερο είναι να θυμάσαι ότι ο αλγόριθμος δουλεύει για την πλατφόρμα — όχι για σένα. Και το τρίτο είναι να ξέρεις ότι αν νιώθεις ότι κάτι δεν πάει καλά — με τον ύπνο σου, τη διάθεσή σου, τις σκέψεις σου — υπάρχουν πλέον δομές και άνθρωποι εκπαιδευμένοι να σε ακούσουν, χωρίς κρίση και χωρίς στίγμα.

Η δράση χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του NextGenerationEU και του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0».

Η Cat Gatekeeper είναι μια καινούρια επέκταση για τον Chrome, σχεδιασμένη από τον προγραμματιστή Zokuzoku. Η εφαρμογή θυμίζει στους χρήστες να σταματήσουν το ατελείωτο σκρολάρισμα, «τοποθετώντας» ένα γατάκι πάνω στο παράθυρο του browser, ενώ ένας χρονομετρητής μετρά αντίστροφα μέχρι να τελειώσει το διάλειμμα.

Η συγκεκριμένη επέκταση απευθύνεται σε όσους πιάνουν συχνά τον εαυτό τους να ανοίγει μηχανικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς καν να το συνειδητοποιεί. Η έμπνευση προήλθε από τη γνώριμη εμπειρία των ιδιοκτητών γατών: εκείνη τη στιγμή που η γάτα ζητά προσοχή ακριβώς όταν πρέπει να συγκεντρωθείς στη δουλειά.

«Αναπαραστήσαμε αυτή την κλασική εμπειρία των φίλων της γάτας μέσα στον browser σας», ανέφερε χαρακτηριστικά ο δημιουργός της επέκτασης.

Τη συγκεκριμένη τάση προωθούν κυρίως οι millennials και η γενιά Z, ως έναν τρόπο μείωσης του χρόνου μπροστά σε οθόνες. Παρόμοια με μια prep bag, η ιδέα είναι να περιέχει τα απαραίτητα για να μείνει κανείς εκτός διαδικτύου όσο το δυνατόν περισσότερο. Μία χρήστης την αποκαλεί «κουτί παιχνιδιών για τη συγκέντρωσή σου».

Ο συγγραφέας του βιβλίου «The Revenge of Analog», David Sax, επικροτεί τη μόδα αυτή. «Η ιδέα ότι μπορούμε όλοι απλώς να καθίσουμε σε στάση λωτού και να πέσουμε σε διαλογιστική έκσταση είναι εξωπραγματική για τους περισσότερους», δηλώνει. «Τα κινητά μας έχουν τα πάντα, οπότε χρειάζεσαι μια εναλλακτική λύση για να καλύψεις το κενό».

Η ονομασία «analogue bag» προέρχεται από τη Sierra Campbell, 31χρονη δημιουργό περιεχομένου από την Καλιφόρνια. «Ο μεγαλύτερός μου φόβος είναι να βρεθώ στο τέλος της ζωής μου και να μετανιώνω για τον χρόνο που σπατάλησα στο κινητό», αναφέρει σε βίντεο στο TikTok όπου παρουσιάζει πρώτη φορά την ιδέα.

Η τάση εξαπλώνεται στα social media

Παραδόξως, η ιδέα έχει γίνει εξαιρετικά δημοφιλής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με χρήστες να ανεβάζουν βίντεο όπου παρουσιάζουν το περιεχόμενο των αναλογικών τσαντών τους και δίνουν συμβουλές για το τι να βάλεις μέσα. Ορισμένοι τις αποκαλούν «τσάντες stop scrolling».

Υπάρχουν αναλογικά καλάθια από ψάθα για βραδιές στον καναπέ, τσάντες για μεγάλα ταξίδια, ακόμα και ειδικές επιλογές για ρομαντικά σαββατοκύριακα. Προτάσεις περιλαμβάνουν κοινή επίλυση σταυρολέξων αντί για ατομικό παιχνίδι Wordle.

Το βίντεο της Campbell τον Ιανουάριο, όπου παρουσιάζει συνδρομή στο περιοδικό The New Yorker, gel pens και sketchbook, ξεπέρασε τις 200.000 προβολές σε μόλις πέντε ημέρες.

Αντίδραση στην κουλτούρα του συνεχούς online

Η τάση αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης αντίδρασης ενάντια στην κουλτούρα του doomscrolling και στην πίεση να είμαστε διαρκώς συνδεδεμένοι. Σύμφωνα με την Ofcom, τη ρυθμιστική αρχή τηλεπικοινωνιών του Ηνωμένου Βασιλείου, ο μέσος ενήλικας στη Μεγάλη Βρετανία ελέγχει το κινητό του κάθε 12 λεπτά.

Έρευνα της USwitch το 2022 έδειξε ότι ο μέσος ημερήσιος χρόνος που περνούν οι ενήλικες στο κινητό στο Ηνωμένο Βασίλειο φτάνει τις πέντε ώρες, χωρίς να υπολογίζονται οι ώρες εργασίας μπροστά σε οθόνη.

Η αναλογική τσάντα προσφέρει έναν τρόπο επανάκτησης της προσοχής και περιορισμού της χρήσης οθονών. Παράλληλα, παρατηρείται αύξηση του ενδιαφέροντος για αναλογικές τεχνολογίες όπως οι δίσκοι βινυλίου, τα έντυπα περιοδικά και οι φωτογραφικές μηχανές point-and-shoot.

Ακόμη και offline δραστηριότητες όπως μαθήματα κεραμικής, κύκλοι πλεξίματος ή δείπνα στο σπίτι γνωρίζουν άνθηση ως μέρος της ίδιας νοοτροπίας.

Η δύναμη της συνήθειας και η προσωπική αλλαγή

Η Campbell αναφέρει ότι αφορμή για τη δημιουργία της αναλογικής τσάντας —που μείωσε τον χρόνο μπροστά στην οθόνη από επτά σε τρεις ώρες ημερησίως— στάθηκε το βιβλίο του Charles Duhigg, «The Power of Habit». Στο βιβλίο αυτό περιγράφονται τα τρία βασικά στοιχεία μιας συνήθειας: ερέθισμα, ρουτίνα και ανταμοιβή.

Πρόκειται για μια καταστροφική διαδικασία, η οποία ενισχύθηκε από την πανδημία covid-19 και έπειτα, που η ανθρωπότητα κατακλυζόταν από τα αρνητικά και θανατηφόρα γεγονότα παγκοσμίως. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η πανδημία έδωσε όνομα στον όρο, ως μια νέα λέξη που δημιουργήθηκε εκείνη την περίοδο, ενώ το δημοφιλές Merriam-Webster αναφέρει το doomscrolling ως λέξη που πρέπει να παρακολουθείται.

Ακόμα και σήμερα, που βιώνουμε τόσες αναταραχές και η κλιματική αλλαγή μας επηρεάζει όλους πρακτικά και ψυχικά, το doomscrolling συνεχίζει να κερδίζει έδαφος στην καθημερινότητα των χρηστών.

Η αλήθεια είναι ότι είμαστε όλοι ευάλωτοι και εκτεθειμένοι στην άσχημη, εκφοβιστική και αρνητική πληροφόρηση από όλα τα μέσα. Πόσω μάλλον αν τα καταναλώνουμε απευθείας από το κινητό μας, τη συσκευή που έχουμε, αναπόφευκτα, πάντα δίπλα μας.

Το doomscrolling μπορεί να ξεκινήσει ως ένας τρόπος να παραμένει κάποιος ενημερωμένος για όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Πολύ εύκολα, όμως, η συνεχής και καθημερινή αλόγιστη χρήση θα μετατραπεί σε εθισμό. Όσο αισθάνεστε άσχημα θα τροφοδοτείτε έναν φαύλο κύκλο αρνητικών συναισθημάτων μέσα σας και θα συνεχίσετε να σκρολάρετε, νιώθοντας θλίψη, ματαιότητα, άγχος και πανικό.

Οι κίνδυνοι για την ψυχική υγεία

Ήδη, τα τελευταία χρόνια μελέτες συνεχώς αποδεικνύουν την αρνητική επίπτωση που έχουν τα social media στην ψυχική υγεία και τη διάθεσή μας.

Η σύγκριση με τους άλλους, το άγχος, η κατάθλιψη και η αύξηση της μοναξιάς συγκαταλέγονται στις πιο συχνές επιπτώσεις. Φανταστείτε πως οι αρνητικές ειδήσεις για βία, θανάτους, ασθένειες και αδικία μπορούν να πολλαπλασιάσουν τις σοβαρές συνέπειες προς τον ψυχικό μας κόσμο.

Με λίγα λόγια το doomscrolling

Ενισχύει αρνητικές σκέψεις και άσχημα συναισθήματα: Όταν το μυαλό και η διάθεσή μας είναι βαριά, ψάχνουμε να επιβεβαιώσουμε αυτό το βάρος. Έτσι, μπαίνοντας στον φαύλο κύκλο του doomscrolling αυξάνουμε το άγχος και την θλίψη.

Επιβαρύνει τις ψυχικές ασθένειες: Αν αντιμετωπίζετε κάποια ψυχική διαταραχή είναι πολύ πιθανό να βιώσετε κάποιο επεισόδιο εξαιτίας της αρνητικής πληροφορίας με την οποία εμποτίζετε το μυαλό σας.
Αυξάνει την αγωνία: Ανακυκλώνοντας κάθε άσχημη πληροφορία που διαβάζετε, είναι πολύ εύκολο να κάνετε αγωνιώδεις σκέψεις επιβίωσης που μπορεί να σας οδηγήσουν ακόμα και σε κρίσεις πανικού.
Προκαλεί αϋπνία: Αν σκρολάρετε πριν τον ύπνο, ρισκάρετε να μείνετε ξάγρυπνοι όλη τη νύχτα. Καθώς αυξάνεται το άγχος σας, είναι επόμενο να μην μπορείτε να χαλαρώσετε και, αντιθέτως, να έχετε έναν κακό ύπνο ή εφιάλτες.

Εντείνει την ανησυχία: Οι ψευδείς αναρτήσεις είναι συχνό φαινόμενο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Διαβάζοντας, λοιπόν, την Χ πληροφορία και μέσα σε λίγα λεπτά αναιρώντας αυτή την πληροφορία με μια νέα Ψ αντίθετη άποψη για το ίδιο γεγονός, βιώνετε αναστάτωση και αμφισβητείτε την κρίση σας.
Πυροδοτεί στρες: Ο υπερβολικός χρόνος στα social media έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει την εκκριση στρεσογόνων ορμονών, όπως της κορτιζόλης και της αδρεναλίνης. Όσα περισσότερα άσχημα νέα διαβάζετε να υπολογίζετε τα ανάλογα ποσοστά κορτιζόλης και αδρεναλίνης να απελευθερώνονται στον εγκέφαλο και το σώμα σας. Το επακόλουθο θα είναι η προσωπική σας εξουθένωση.

Tips για να μειώσετε το Doomscrolling

Όλα ξεκινούν από την επίγνωση ότι το doomscrolling σάς κάνει κακό. Ευτυχώς, πρόκειται για μια κατάσταση της οποίας τον έλεγχο έχετε μόνο εσείς. Αυτά είναι τα βήματα που θα σας βοηθήσουν:

Θέστε χρονόμετρο και συγκεκριμένες ώρες της ημέρας που θα σκρολάρετε. Όταν σας ειδοποιήσει το χρονόμετρο, μπορείτε να σταματήσετε.

Απομακρύνετε το κινητό σας τηλέφωνο από τον χώρο που κοιμάστε ή χαλαρώνετε. Αν χρειάζεται, απενεργοποιήστε και το ίντερνετ. Αντικαταστήστε το smartphone με ένα βιβλίο.

Απομακρυνθείτε από την Τεχνολογία: Για λίγες ώρες μέσα στην ημέρα αποσυνδεθείτε όχι μόνο από το κινητό σας τηλέφωνο, αλλά και από τον υπολογιστή και το tablet σας. Εναλλακτικά, βγείτε βόλτα, μιλήστε με έναν φίλο, αθληθείτε, διαβάστε, μαγειρέψτε, κάντε ένα σπα ή ένα μασάζ.

Σκρολάρετε με επίγνωση και σκοπό: Το σκρολαρισμα σε οριοθετημένο πλαίσιο για τη βασική και ολιστική ενημερωση είναι αποδεκτό και χρήσιμο. Όταν αυτό ξεπερνά τα όρια και μας αρρωσταίνει, μετατρέπεται σε εμμονή. Συγκεντρωθείτε στο τώρα και μην ανατρέχετε στο παρελθόν ή στο μέλλον, στο τι συνέβη ή τι θα μπορούσε να συμβεί.

Εστιάστε στα θετικά: Προτιμήστε περισσότερο τις θετικές ειδήσεις. Επικοινωνήστε με τους φίλους σας και όσους δεν μπορείτε να βλέπετε συχνά. Αποκλείστε σελίδες και προφίλ που τρομοκρατούν.

Καταναλώστε ακόμα και αστείες αναρτήσεις που μπορεί να σας φτιάξουν τη διάθεση.

Είναι πολύ εύκολο να παρασυρθείτε στην αδηφάγα ροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Δοκιμάστε την άλλη πλευρά μέρα με τη μέρα και περισσότερο. Τα θετικά συναισθήματα που θα γεμίσουν την ύπαρξή σας όταν δεν κάνετε doomscrolling αλλά δραστηριότητες, θα κερδίζουν έδαφος καθημερινά.

Έτσι, σταδιακά, θα επιλέγετε την ευχαρίστηση έναντι του φαύλου κύκλου της απογοήτευσης και της θλίψης. Αν διαπιστώσετε ότι, παρά τις προσπάθειές σας, αισθάνεστε εγκλωβισμένοι, στάσιμοι και θλιμμένοι, σκεφτείτε να μιλήσετε με κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας για να διαχειριστείτε το πρόβλημα.

Πηγή: Vita.gr / Νάντια Σουφλή