Είναι τόσο έντονο το πάθος μου γι’ αυτήν, που μια φίλη μου είχε πει: «Μήπως είσαι κουτσομπόλης και σου αρέσει τόσο πολύ η ιστορία; Τι σ’ ενδιαφέρει τι έκαναν οι άνθρωποι πριν από σένα;». Σ’ έναν βαθμό έχει δίκιο. Πέρα από την επιστημονική προσέγγιση, έχω την περιέργεια να ρωτάω και να μαθαίνω τι γίνεται πίσω από τα ιστορικά γεγονότα και τους πρωταγωνιστές τους. Όχι τόσο για την ιδιωτική ζωή του Περικλή και της Ασπασίας, για παράδειγμα, αλλά για τον τρόπο που ζούσαν, επικοινωνούσαν, σκέφτονταν, έλυναν τα προβλήματά τους και σχετίζονταν. Με λίγα λόγια, ψάχνω να βρω τι απασχολούσε τους ανθρώπους από τότε που κατέβηκαν από τα δέντρα, ελευθέρωσαν τα χέρια τους και δημιούργησαν κοινότητες.

Άραγε έχουμε κάτι κοινό με τους πρώτους Homo sapiens πριν από διακόσιες χιλιάδες χρόνια; Ίσως κάποια ένστικτα και ανατομικά χαρακτηριστικά. Δε βρίσκω εκεί κάτι που να με συγκινεί ιδιαίτερα. Μήπως με τους ήρωες και τις ηρωίδες ενός παραμυθιού που γράφτηκε τρεις χιλιάδες χρόνια πριν; Εδώ αρχίζει και ζεσταίνεται το πράγμα. Τι είναι αυτό που μας φέρνει κοντά σε έναν περιπλανώμενο, δυστυχισμένο βασιλιά ενός μικρού νησιού, που γυρνάει δέκα χρόνια τη Μεσόγειο για να φτάσει σπίτι του; Δεν μπορώ να απαντήσω με μια λέξη. Είμαι σίγουρος όμως ότι κάτι υπάρχει. Το ότι λέγεται ξανά και ξανά η ίδια ιστορία από βαρετούς boomer φιλολόγους στα ελληνικά σχολεία και ότι ξοδεύονται εκατομμύρια δολάρια από την κινηματογραφική βιομηχανία για μια ταινία τίγκα στα spoiler, πάει να πει ότι κάτι αγγίζει την ψυχούλα μας. Κάτι που δεν περνούσε έξω από το μπλε βιβλίο της πρώτης Γυμνασίου. Κάτι που ίσως δε μεταφέρουν ούτε ταλαντούχοι σκηνοθέτες και ηθοποιοί. Κάτι που στο φέρνει η ίδια η ζωή, αν έχεις τα μάτια σου και την καρδιά σου ανοιχτά.

Κι έτσι έρχεται η στιγμή που, μετά από ένα καλό «διάβασμα», βλέπεις τον Οδυσσέα, έναν σύγχρονο κουρασμένο μεσήλικα από την Κυψέλη. Λίγο καταθλιπτικό και φορτωμένο με λάθη. Μέρος ενός κόσμου που αλλάζει γρήγορα χωρίς να τον περιμένει. Συναισθηματικά απρόσιτο. Έρμαιο των επιλογών του και της τύχης. Κάθε φορά που γυρνάει στο σπίτι, περιμένει ότι όλα, με έναν μαγικό τρόπο, θα είναι στη θέση τους. Δύσκολη περίπτωση. Στο σπίτι, τον περιμένει πάντα η Πηνελόπη. Μια γυναίκα που η γειτονιά νομίζει ότι απλά περιμένει. Κι όμως, με την υπομονή και την ιδιοφυΐα της, κρατάει στα χέρια της μια φωτιά διαρκώς αναμμένη. Υφαίνει το νήμα που κρατάει δεμένο τον κόσμο έτσι όπως τον ξέρουμε. Κι ας νομίζουν οι ισχυροί άντρες πως πάντα αυτοί κερδίζουν.

Με άλλα λόγια, χιλιάδες χρόνια μετά και έχοντας πληθώρα εργαλείων στα χέρια μας, δεν έχουμε καταφέρει να βρούμε όλες τις απαντήσεις στα πυρηνικά ζητήματα που μας απασχολούν. Αυτό που έχουμε καταφέρει είναι να διατυπώνουμε καλύτερα τις ερωτήσεις και να αναγνωρίζουμε τους εαυτούς μας σε πρόσωπα της Εποχής του Χαλκού. Μπαίνοντας σιγά σιγά στην πέμπτη δεκαετία της ζωής μου, έχω καταλάβει ότι η ιστορία δεν είναι μια επιστήμη που ταξιδεύει στο σήμερα σαν μία συνταγή μαγειρικής που θα μας πει, σε βήματα, τι να κάνουμε. Ούτε είναι μια συρραφή κακών παραδειγμάτων προς αποφυγή. Είναι ένα εργαστήριο πολιτικής και κοινωνικής σκέψης που με μαθαίνει, μεταξύ άλλων, ότι εκεί που ζω σήμερα παλιά ήταν άκρο και τώρα έχει γίνει σύνορο.

Συγγραφέας πολύ σημαντικών έργων όπως «Το Πράσινο σπίτι», «Η πόλη και τα σκυλιά» και «H γιορτή του τράγου», ήταν ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της σύγχρονης λογοτεχνίας σε οποιαδήποτε γλώσσα. Μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος, πολεμιστής, αρθρογράφος και ακαδημαϊκός, ο Vargas Llosa θα μείνει στην ιστορία ως ένας εξαιρετικός αφηγητής και ένας ισχυρός διανοούμενος της παλιάς σχολής, δηλαδή πριν από τα social media.

«Ο θάνατός του θα λυπήσει τους συγγενείς, τους φίλους και τους αναγνώστες του, αλλά ελπίζουμε ότι θα βρουν παρηγοριά, όπως κι εμείς, στο γεγονός ότι απόλαυσε μια μακρά, ποικίλη και γόνιμη ζωή και άφησε πίσω του ένα έργο που θα τον κρατήσει ζωντανό για πάντα. Θα συνεχίσουμε τις επόμενες ώρες και ημέρες σύμφωνα με τις οδηγίες του», αναφέρει η δήλωση των παιδιών του. «Δεν θα πραγματοποιηθεί καμία δημόσια τελετή. Η μητέρα μας, τα παιδιά μας και εμείς οι ίδιοι πιστεύουμε ότι θα έχουμε τον χώρο και την ιδιωτικότητα να τον αποχαιρετήσουμε με την οικογένεια και τους στενούς μας φίλους. Τα λείψανά του, σύμφωνα με τη διαθήκη του, θα αποτεφρωθούν», πρόσθεσαν.

Τον Οκτώβριο του 2023, δημοσίευσε το τελευταίο του μυθιστόρημα, Le dedica mi silencio (Σας αφιερώνω τη σιωπή μου), το οποίο ολοκλήρωνε με μια σύντομη αποφώνηση που ανήγγειλε τον αποχαιρετισμό του στη μυθοπλασία. Δύο μήνες αργότερα, αποχαιρέτησε και τη αρθρογραφία των εφημερίδων, δηλαδή τη στήλη του “Piedra de toque”, τη στήλη που δημοσίευε κάθε δεκαπενθήμερο στην EL PAÍS από το 1990. Αυτά τα άρθρα έδειχναν την ανεξάντλητη πνευματική του περιέργεια και την προθυμία του να παρέμβει σε όλες τις τρέχουσες κοινωνικές και πολιτικές συζητήσεις.

Σε αυτά, όπως και σε ορισμένα από τα δοκίμιά του, ο Vargas Llosa εμφανίστηκε ως ένας ηθικά προοδευτικός αλλά οικονομικά νεοφιλελεύθερος άνθρωπος που μπέρδεψε (και μάλιστα εκνεύρισε) τους χιλιάδες θαυμαστές των μυθιστορήματών του. Ήταν η συντηρητική πολιτική του δέσμευση που επικαλούνταν για χρόνια για να εξηγήσει την καθυστέρηση στην παραλαβή ενός βραβείου για το οποίο φαινόταν προορισμένος: το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Το 2010, καθώς είχε εξαφανιστεί από τη σκηνή του στοιχήματος, η Σουηδική Ακαδημία τον ξύπνησε τα μεσάνυχτα στη Νέα Υόρκη -ήταν επισκέπτης καθηγητής στο Πρίνστον- για να του ανακοινώσει ότι επιτέλους του απονεμήθηκε το πιο πολυπόθητο μετάλλιο στην παγκόσμια λογοτεχνία. Ο λόγος; «Για τη χαρτογράφηση των δομών εξουσίας και τις αιχμηρές εικόνες της αντίστασης, της εξέγερσης και της ήττας του ατόμου». Ήταν 74 ετών και μόλις είχε στείλει στον τυπογράφο ένα μυθιστόρημα για την άγρια ​​αποικιοκρατία που σχετίζεται με την εκμετάλλευση καουτσούκ: Το όνειρο του Κέλτου.

Ο Vargas Llosa ήταν ένα θεμελιώδες μέρος του παγκόσμιου ρεύματος boom —του περίφημου boom — της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας από το 1963, όταν ήταν μόλις είκοσι χρονών, και με το «Η πόλη και τα σκυλιά» κέρδισε ένα άλλο βραβείο, τo Biblioteca Breve, που διοργάνωσε ο εκδοτικός οίκος της Βαρκελώνης Seix Barral. Η έμπνευσή του προήλθε από το δικό του παρελθόν: την εφηβεία του στη Στρατιωτική Σχολή Leoncio Prado στη Λίμα, ένα άθλιο μέρος όπου ο πατέρας του τον τοποθέτησε για να τον απομακρύνει από την υπάκουη τροχιά της μητρικής του οικογένειας.

Πόλεις όπως η Λίμα, η Μαδρίτη, το Παρίσι, το Λονδίνο και η Βαρκελώνη σχηματίζουν τον χάρτη ζωής ενός ανθρώπου στον οποίο ταίριαζε σαν γάντι η ταμπέλα του παγκόσμιου συγγραφέα. Έπινε από όλες τις πηγές και συμμετείχε σε όλες τις συζητήσεις. Αν ο λογοτεχνικός μέντοράς του ήταν ο Flaubert – από τον οποίο έμαθε ότι όπου δεν φτάνει το ταλέντο, θα φτάσει η προσπάθεια – η πρώτη του ιδεολογική αναφορά ήταν ο Jean-Paul Sartre. Με τον καιρό, αστειευόταν με το παιδικό του παρατσούκλι γενναίος μικρός Sartre, αλλά για χρόνια πίστευε τυφλά στη δέσμευση του συγγραφέα, στον τρόπο του Γάλλου φιλοσόφου.

Για αυτόν, η γραφή και η πολιτική ήταν πάντα οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: της ατομικής ελευθερίας. Ακόμη και με τίμημα την κοινωνική δικαιοσύνη. Γι’ αυτό ολοκλήρωσε την ομιλία του για το Νόμπελ υπενθυμίζοντας ότι «τα ψέματα της λογοτεχνίας γίνονται αλήθειες μέσα από εμάς, τους μεταμορφωμένους αναγνώστες, μολυσμένους από λαχτάρα και, λόγω της μυθοπλασίας, σε μόνιμη σύγκρουση με τη μέτρια πραγματικότητα». Το διάβασμα, είχε πει, ενσταλάζει την εξέγερση στο ανθρώπινο πνεύμα: «Γι’ αυτό πρέπει να συνεχίσουμε να ονειρευόμαστε, να διαβάζουμε και να γράφουμε. Είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος που έχουμε βρει για να ανακουφίσουμε τη φθαρτή κατάστασή μας, να νικήσουμε τη φθορά του χρόνου και να κάνουμε το αδύνατο δυνατό».

Και στην περίπτωσή του, κάτι άλλο: Να είναι αθάνατος για τους αναγνώστες του.

Πιστός στο γράψιμο, ο Llosa έγραφε ως τη στιγμή που πέθανε. Ο θάνατος έκοψε το τελευταίο του λογοτεχνικό έργο: Ένα δοκίμιο για το ίδιο του το έργο.

Τα βιβλία του Mario Vargas Llosa κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.

Πηγή: El Pais / Κεντρική φωτογραφία: Cristóbal Manuel