Το πιο διάσημο έργο του Πάμπλο Πικάσο, που αποτύπωσε τις φρικαλεότητες που υπέστησαν άμαχοι κατά τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης Γκερνίκα στον ισπανικό εμφύλιο, αποτέλεσε μια κραυγή για ειρήνη. «Αν επικρατήσει η παγκόσμια ειρήνη, ο πόλεμος που ζωγράφισα θα ανήκει στο παρελθόν», είχε πει ο Πικάσο στον φίλο του και αρχιτέκτονα του περιπτέρου της Ισπανικής Δημοκρατίας στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού το 1937, Ζοζέπ Λουίς Σερτ.

Σε μια εποχή που η Μέση Ανατολή και η Ευρώπη σπαράσσονται ξανά από πολέμους, η Guernica παραμένει επίκαιρη όσο ποτέ και έχει καθιερωθεί ως διεθνές σύμβολο των φρικαλεοτήτων των αεροπορικών βομβαρδισμών. Ωστόσο, στην Ισπανία, το αριστούργημα αυτό έχει μετατραπεί σε αφορμή για μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις.

Διαμάχη για τη μεταφορά στη Χώρα των Βάσκων

Ο πρόεδρος της Χώρας των Βάσκων, Ιμανόλ Πραντάλες, προερχόμενος από το συντηρητικό Εθνικιστικό Κόμμα των Βάσκων (PNV), ζήτησε να μεταφερθεί προσωρινά η Guernica από το μουσείο Reina Sofía της Μαδρίτης, όπου εκτίθεται αποκλειστικά από το 1992. Ο ίδιος υποστήριξε πως η έκθεσή της στο Μπιλμπάο, για πρώτη φορά, θα αποτελούσε «δικαίωση για τον βασκικό λαό».

Η κεντροαριστερή κυβέρνηση του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ απέρριψε το αίτημα επικαλούμενη λόγους συντήρησης, ενώ συντηρητικοί πολιτικοί εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία για να επιτεθούν στον βασκικό εθνικισμό. Το PNV φιλοδοξεί να παρουσιάσει τη Guernica στο Μουσείο Guggenheim του Μπιλμπάο το επόμενο έτος, στο πλαίσιο ειδικής έκθεσης για τα 90 χρόνια από τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα.

Εμπνευσμένος από τις εφημερίδες που κατέγραφαν τον μαζικό βομβαρδισμό αμάχων από τη Luftwaffe και τα στρατεύματα του Φράνκο, ο Πικάσο δημιούργησε τη Guernica μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν μήνα στο Παρίσι το 1937. Την περίοδο εκείνη, ο πίνακας αποτέλεσε ισχυρό πολιτικό εργαλείο: ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη για να ενισχύσει τον αγώνα κατά του φασισμού και να συγκεντρώσει πόρους για τους δημοκρατικούς της Ισπανίας.

Το έργο έφτασε στις ΗΠΑ το 1939 και γρήγορα έγινε σημείο αναφοράς ενάντια στις θηριωδίες του πολέμου και υπέρ της ειρήνης. Αντίγραφο ταπισερί εξακολουθεί να κοσμεί την είσοδο του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη.

Η διαδρομή και οι προκλήσεις διατήρησης

Κατά τη δεκαετία του 1950, η Guernica ταξίδευε συνεχώς σε διεθνείς εκθέσεις –από το Μιλάνο έως το Βερολίνο και από τη Στοκχόλμη έως το Σάο Πάολο, τη Φιλαδέλφεια και το Σικάγο– γεγονός που προκάλεσε φθορές όπως αποχρωματισμούς και ρωγμές. Η συντήρηση του έργου αναδείχθηκε ως μείζον ζήτημα όταν επέστρεψε τελικά στην Ισπανία το 1981.

Οι κίνδυνοι για την ακεραιότητα της Guernica δεν ήταν μόνο τεχνικοί αλλά και πολιτικοί. Όταν την είδα για πρώτη φορά ως παιδί σε σχολική εκδρομή στο Casón del Buen Retiro –παράρτημα του Μουσείου Prado– βρισκόταν πίσω από αλεξίσφαιρο γυαλί και υπό χαμηλό φωτισμό. Η δημοκρατία στην Ισπανία ήταν τότε εύθραυστη, με δεκάδες τρομοκρατικές επιθέσεις κάθε χρόνο, ενώ τον πίνακα φρουρούσαν ένοπλοι αστυνομικοί.

Σήμερα η εικόνα έχει αλλάξει: πρόσφατα είδα τον πίνακα να εκτίθεται σε ανοικτό και φωτεινό χώρο στο Reina Sofía χωρίς εμφανή εμπόδια. Οι επισκέπτες μπορούν πλέον να φωτογραφίζουν τη Guernica – κάτι που δεν επιτρεπόταν μέχρι το 2023. Ίσως αυτή η αλλαγή αντανακλά έναν πιο ανοιχτό και χαλαρό κόσμο.

Η παγκόσμια απήχηση και το μήνυμα της Guernica

Η Guernica αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα αυστηρό υπενθύμισμα των δεινών του πολέμου σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι, κατά την επίσκεψή του στη Μαδρίτη τον Νοέμβριο, επισκέφθηκε τον πίνακα μαζί με τον Σάντσεθ μετά από σχετική αναφορά σε ομιλία του.

Η δύναμη της Guernica πηγάζει από την καθολικότητά της, ξεπερνώντας ακόμη και το συγκεκριμένο μακελειό που ενέπνευσε τον Πικάσο. Θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί φόρος τιμής στον ελεύθερο Τύπο, αφού τόσο η υφή όσο και τα ασπρόμαυρα χρώματα παραπέμπουν στις εφημερίδες απ’ όπου αντλούσε τις πληροφορίες ο καλλιτέχνης. Για πολλά χρόνια στο MoMA η περιγραφή του έργου δεν ανέφερε καν τον βομβαρδισμό του 1937· τόνιζε μόνο ότι πρόκειται για έργο ενάντια στον πόλεμο και τη βαρβαρότητα.

Το μήνυμα της Guernica είναι παγκόσμιο αλλά συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη της σκληρότητας που βίωσε η μικρή πόλη Γκερνίκα στις 26 Απριλίου 1937. Αυτή η ιδιαιτερότητα αναδεικνύεται πλέον στην παρουσίαση του πίνακα, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη διαχρονική ισχύ του.

Το μέλλον της Guernica ως πολιτιστική κληρονομιά

Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας Έρνεστ Ουρτασούν, μέλος του αριστερού κυβερνητικού εταίρου Sumar, δήλωσε ότι κατανοεί «το συναίσθημα» πίσω από το αίτημα του προέδρου των Βάσκων αλλά τόνισε την υποχρέωσή του «να διαφυλάξει» ένα ανεκτίμητο κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς, επικαλούμενος τους ειδικούς συντήρησης που αποτρέπουν κάθε νέα μεταφορά. «Για να γιορτάσουμε τα 90 χρόνια από τη Γκερνίκα πρέπει να διασφαλίσουμε πως αυτό το έργο θα μπορέσει να γιορτάσει άλλα τόσα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Στα τέλη του 2024, ο κιθαρίστας Andy Summers και ο ντράμερ Stewart Copeland κατέθεσαν αγωγή κατά του Sting, βασικού συνθέτη της βρετανικής μπάντας, διεκδικώντας “σημαντικές αποζημιώσεις”. Υποστηρίζουν πως ο τραγουδιστής τους οφείλει εκατομμύρια λίρες από ψηφιακά δικαιώματα, ενώ καταγγέλλουν ότι δεν αναγνωρίστηκαν ως συνδημιουργοί των κομματιών.

Ο δικηγόρος υπεράσπισης του Sting επιβεβαίωσε την Τετάρτη ότι ο πελάτης του έχει ήδη καταβάλει στους πρώην συνεργάτες του 600.000 λίρες (σχεδόν 700.000 ευρώ) από τη στιγμή που κατατέθηκε η αγωγή, αφού παραδέχθηκε πως οι προηγούμενες πληρωμές ήταν χαμηλότερες από το προβλεπόμενο. Το ποσό αυτό απέχει σημαντικά από τα 2 έως 10 εκατομμύρια ευρώ που διεκδικούν οι Summers και Copeland από τον Sting (πραγματικό όνομα Gordon Sumner) και την εταιρεία του, Magnetic Publishing Limited.

Σύμφωνα με νομικά έγγραφα που επικαλείται το πρακτορείο EFE, οι δύο μουσικοί ζητούν αποζημίωση για “αμοιβές ενορχηστρωτή” σε τραγούδια όπως τα Roxanne και Every Breath You Take. Κατά τη διάρκεια ακρόασης στις 14 Ιανουαρίου, στο Ανώτατο Δικαστήριο της Αγγλίας και Ουαλίας, χωρίς την παρουσία κανενός μέλους της μπάντας, ο δικηγόρος του Sting επιβεβαίωσε πως έχουν καταβληθεί πάνω από μισό εκατομμύριο λίρες για “ορισμένες παραδεκτές ιστορικές υποπληρωμές”, αν και η δίκη παραμένει σε εξέλιξη.

Ρίζες της διαμάχης και ασυμφωνία για τα ψηφιακά δικαιώματα

Η σύγκρουση έχει βαθιές ρίζες. Το πρόβλημα ξεκίνησε από τη διαφορετική ερμηνεία πολλών συμφωνιών που είχαν επικυρωθεί από το τέλος της δεκαετίας του ’70, όταν δημιουργήθηκαν οι The Police. Η πρώτη επίσημη λύση ήρθε μόλις μετά από ανεπιτυχείς προσπάθειες εξωδικαστικής επίλυσης το 2016.

Τα μέλη των The Police είχαν αρχικά συμφωνήσει ότι ο συνθέτης κάθε τραγουδιού θα παραχωρεί το 15% των εσόδων από πνευματικά δικαιώματα στα υπόλοιπα μέλη. Ωστόσο, υπάρχει διαφωνία σχετικά με το αν αυτή η συμφωνία καλύπτει και τη σύγχρονη ψηφιακή εκμετάλλευση των τραγουδιών.

Ο Summers και ο Copeland υποστηρίζουν ότι τα έσοδα πρέπει να περιλαμβάνουν όλες τις μορφές streaming και ψηφιακών λήψεων, ενώ ο Sting θεωρεί ότι οι συμφωνίες αναφέρονται μόνο στην παραγωγή φυσικών προϊόντων, όπως δίσκοι βινυλίου ή κασέτες.

Οι δικηγόροι των Summers και Copeland ζητούν άδεια από το βρετανικό δικαστήριο να παρουσιάσουν νέα επιχειρήματα, θεωρώντας ότι πρέπει να τους αποδοθούν χρήματα για όλα τα έσοδα από downloads και streaming βάσει των συμφωνιών του 1997 και 2016. Επιπλέον, επισημαίνουν ότι οι συμβάσεις πρέπει να επανερμηνευθούν λόγω της μετάβασης της μουσικής βιομηχανίας στις πλατφόρμες streaming.

Από την πλευρά τους, οι δικηγόροι του Sting υποστηρίζουν ότι πρόκειται για “δημόσια εκτέλεση” και όχι πώληση, ενώ επιμένουν πως οι δύο πρώην συνεργάτες δεν δικαιούνται ψηφιακά δικαιώματα επειδή η συμφωνία του 2016 περιορίζει τις πληρωμές μόνο στην κατασκευή φυσικών δίσκων.

Η παγκόσμια επιτυχία των The Police

Οι The Police πούλησαν περισσότερα από 75 εκατομμύρια άλμπουμ παγκοσμίως και σήμερα αριθμούν πάνω από 50 εκατομμύρια μηνιαίους ακροατές στο Spotify. Το Every Breath You Take έχει ξεπεράσει τις 3 δισεκατομμύρια αναπαραγωγές, καθιστώντας το ένα από τα πιο δημοφιλή τραγούδια διεθνώς.

Το συγκεκριμένο single ήταν το πιο εμπορικό το 1983, χαρίζοντας στη μπάντα βραβείο Grammy για καλύτερη pop ερμηνεία ντουέτου ή γκρουπ. Συνολικά κέρδισαν έξι Grammy, μεταξύ αυτών κι εκείνο για το καλύτερο άλμπουμ της χρονιάς με το Synchronicity το 1984.

Το ίδιο έτος οι The Police διαλύθηκαν έπειτα από μόλις επτά χρόνια πορείας. Επανενώθηκαν τελευταία φορά τον Αύγουστο του 2008 στη Νέα Υόρκη στο πλαίσιο μιας περιοδείας επανένωσης που διήρκησε έναν χρόνο.

Καθώς το σκάνδαλο συνεχίστηκε το Σαββατοκύριακο, το μουσείο αρχικά υπερασπίστηκε το έργο με βάση την καλλιτεχνική ελευθερία. Αλλά η δήλωση του μουσείου της Πόλης του Μεξικού φάνηκε να μην καταπνίγει την οργή του κοινού για το έργο, κάτι που οδήγησε ορισμένους να κάνουν γκράφιτι στην πρόσοψη του ιδρύματος με φράσεις που παρότρυναν την ηγεσία του να σεβαστεί τους εργαζόμενους του σεξ. «Η ΒΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΕΧΝΗ», ήταν μια φράση με γκράφιτι.

Σύμφωνα με την διαδικτυακή αργεντίνικη εφημερίδα Infobae, το MUAC απέκλεισε προσωρινά το έργο της Gallardo την Κυριακή. Το μουσείο είπε στο Infobae ότι το έργο θα παραμείνει εκτός για το κοινό «ενώ διενεργείται διαδικασία αναθεώρησης από τις αντίστοιχες πανεπιστημιακές αρχές». Στη συνέχεια, το βράδυ της Τρίτης, το μουσείο απέσυρε αυτό το έργο τέχνης, συν ένα άλλο της Gallardo. «Η κριτική του κοινού κατέστησε σαφές ότι αυτά τα έργα, τα οποία δημιουργήθηκαν πριν από μια δεκαετία και έχουν εκτεθεί σε πολλά πλαίσια, είναι τώρα αμφισβητήσιμα υπό το φως της συζήτησης για τα όρια της καλλιτεχνικής πρακτικής και της σύγχρονης γλώσσας, ιδιαίτερα όσον αφορά αγώνες για τα δικαιώματα των εργαζομένων του σεξ και άλλων κοινωνικά ευάλωτων πληθυσμών», ανέφερε το μουσείο σε ανακοίνωσή του.

«Η καλλιτέχνιδα, μαζί με τους διευθυντές του MUAC, Tatiana Cuevas, και του Μουσείου Κέντρου Τέχνης Dos de Mayo, Tania Pardo, υποστηρίζουν επίσης αυτή την αναγνώριση». Επιπλέον, το μουσείο είπε: «Θα έπρεπε να είχε γίνει μια αξιολόγηση για το αν αυτά τα κομμάτια θα μπορούσαν να εκτεθούν στη διαρκώς μεταβαλλόμενη πολιτιστική μας πραγματικότητα. Αυτό το επεισόδιο είναι ακόμη πιο ατυχές σε σχέση με έναν δημιουργό του οποίου το έργο είναι φτιαγμένο σε συνεργασία με πολλές διαφορετικές γυναίκες από διαφορετικά περιβάλλοντα που αγωνίζονται να κάνουν ορατή τη συστηματική βία που βιώνουν, ειδικά αυτή που ασκείται εναντίον ηλικιωμένων γυναικών. Γνωρίζουμε ότι οι δρόμοι που ακολουθούν οι κοινωνικοί αγώνες και η αυτοκριτική δεν είναι ούτε απλοί ούτε γραμμικοί και ότι δεν είναι πάντα δυνατό να φτάσουμε σε μια οριστική αλήθεια».

Η Gallardo, μια καλλιτέχνιδα γεννημένη στην Αργεντινή που μοιράζει τον χρόνο της μεταξύ του Μεξικού και του Μπουένος Άιρες, είναι πολύ γνωστή στη Λατινική Αμερική. Το βιογραφικό της περιλαμβάνει εμφανίσεις στην Μπιενάλε της Αβάνας, στην Μπιενάλε του Σάο Πάολο και στη Μπιενάλε της Βενετίας. Η έκθεση στο MUAC, που άνοιξε τον Αύγουστο, εστιάζει συγκεκριμένα στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει ζητήματα που επηρεάζουν τις γυναίκες και περιλαμβάνει έργα όπως το Extracto para un fracasado proyecto (Απόσπασμα από ένα αποτυχημένο έργο, 2011–24), ένα κείμενο γραμμένο απευθείας σε έναν τοίχο στο μουσείο. Αυτό το κομμάτι προέρχεται από τις επικοινωνίες της με την Estela, μια κάτοικο στο Casa Xochiquetzal, ένα καταφύγιο στην Πόλη του Μεξικού για ηλικιωμένους εργαζόμενους του σεξ. Το έργο περιλαμβάνει γραμμές χωρίς στίξη που φαίνεται να αντιμετωπίζουν αόριστα την εμπειρία της επίσκεψης στο Casa Xochiquetzal, η οποία δεν αναφέρεται ρητά στο κομμάτι. Ορισμένες φράσεις φαίνεται να είναι μη διαδοχικές και περιλαμβάνουν λέξεις όπως «πόρνη», αν και δεν είναι πάντα σαφές ποια φωνή προορίζεται να εκφέρει αυτές τις φράσεις ή ποιας οπτικής γωνίας διοχετεύεται.

Την Τετάρτη, στη σελίδα του στο Facebook, η Casa Xochiquetzal κατηγόρησε την Gallardo ότι απέτυχε να δημιουργήσει μια ουσιαστική σχέση με την Estela, κάτι που το μουσείο ισχυρίστηκε ότι φάνηκε μέσα από το ίδιο το κομμάτι. Αν η Gallardo είχε δημιουργήσει έναν διάλογο, έγραψε, «θα ήξερε ότι η λέξη «πόρνη» είναι επώδυνη για τους εργαζόμενους στο σεξ και ξαναζωντανεύει». Η Casa Xochiquetzal συνέχισε κατηγορώντας την Gallardo ότι «έλεγε ψέματα» για την προέλευση του κομματιού, υποστηρίζοντας ότι παρέλειψε να αναφέρει ότι της ζητήθηκε να μην καταγράψει τα λόγια των κατοίκων του καταφυγίου.

Μια εκπρόσωπος της γκαλερί Gallardo’s Buenos Aires, Ruth Benzacar Galería de Arte, δεν απάντησε στο αίτημα για σχόλιο. Την Παρασκευή, το MUAC απάντησε στη δήλωση της Casa Xochiquetzal, εξηγώντας το έργο της Gallardo ως μέρος ενός ευρύτερου έργου που «αφηγείται τους αγώνες, τις συναντήσεις, τις διαφωνίες, τις νίκες και τις απογοητεύσεις της απέναντι σε μια κοινωνία που εγκαταλείπει τους ηλικιωμένους της». Το μουσείο τόνισε ότι είναι αφοσιωμένο στην ελευθερία της έκφρασης. «Το MUAC δεν είναι ξένο στα συναισθήματα της κοινότητας: η αλληλεγγύη με τους πιο ευάλωτους πληθυσμούς μας είναι μια αξία που καθοδηγεί τη δουλειά μας», ανέφερε η δήλωση του μουσείου. «Έχουμε δημιουργήσει επαφή με την Casa Xochiquetzal με την οποία θα έχουμε μια συνάντηση που θα μας επιτρέψει να καλέσουμε με σεβασμό για διάλογο για την ανταλλαγή ιδεών και θέσεων».

Κάποιοι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ισχυρίστηκαν ότι το MUAC είχε υπερασπιστεί σωστά έναν καλλιτέχνη για ένα κομμάτι που είχε προσβάλει πολλούς. «Η βία των προνομιούχων λευκών είναι ελευθερία έκφρασης», υπέθεσε ένας χρήστης στο X στο τέλος ενός νήματος που έκτοτε έχει συγκεντρώσει σχεδόν 9.000 likes. Την Κυριακή, το μουσείο επισημάνθηκε με διάφορες φράσεις που παρέπεμπαν σε μορφές βίας και προκατάληψης. «MUAC PUTXFOBICO», υπήρξε ένα κείμενο με γκράφιτι που χρησιμοποιούσε μια λέξη ουδέτερη ως προς το φύλο για τον φόβο των εργαζομένων του σεξ. Αυτές οι λέξεις ψεκάστηκαν σε ένα γλυπτό Rufino Tamayo έξω από το μουσείο, το οποίο ήταν επίσης βουτηγμένο με κάτι που φαινόταν ότι ήταν ψεύτικο αίμα.

Η σελίδα για την έκθεση της Gallardo στον ιστότοπο του MUAC σημειώνει ότι η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 13 Δεκεμβρίου. Το MUAC είπε ότι θα διοργανώσει τώρα ένα δημόσιο φόρουμ σχετικά με τη διαμάχη.

Πηγή: ARTnews