Είναι η ΔΕΠΥ σε «έξαρση» ή είμαστε καλύτερα ενημερωμένοι;

Μελέτη που μόλις δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό Nature, στις ΗΠΑ, πάνω από 11% των παιδιών έχουν λάβει κάποια στιγμή τέτοια διάγνωση – πολύ περισσότερα από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Παρόμοια εικόνα υπάρχει και στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου, όπου οι διαγνώσεις και οι συνταγές φαρμάκων για ΔΕΠΥ αυξήθηκαν εντυπωσιακά την περίοδο 2000–2018. Τα κυριότερα σημεία της εξετάζουν και μας παραθέτουν η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής του ΕΚΠΑ και Παθολόγος Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η Βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου.

Τι είναι η ΔΕΠΥ στα παιδιά

Σύμφωνα με τις πληροφορίες του ΚΕΔΑΣΥ (Κέντρο Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης), η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής – υπερκινητικότητα, γνωστή και ως υπερκινητικό σύνδρομο, είναι η συνηθέστερη νευροσυμπεριφορική διαταραχή της παιδικής ηλικίας. Τα παιδιά εμφανίζουν υπερκινητικές, απρόσεκτες και παρορμητικές συμπεριφορές οι οποίες δεν συνάδουν με την αναπτυξιακή τους ηλικία.

Τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ αρχίζουν συνήθως κατά την πρώιμη παιδική ηλικία και μειώνονται καθώς φτάνουμε στην εφηβεία. Τα παιδιά με ΔΕΠΥ εμφανίζουν μειωμένη προσοχή, υπερκινητικότητα και παρορμητική συμπεριφορά, η οποία είναι πιο έντονη σε παιδιά μικρότερης ηλικίας, δυσκολία στη συγκέντρωση και στην προσοχή, δυσκολία στον έλεγχο παρορμήσεων. Αυτά τα παιδιά παρουσιάζουν επίσης μεγαλύτερη δυσκολία με τη συμμόρφωση, εμφανίζουν ανάρμοστη συμπεριφορά, είναι πιο επιθετικά και βρίσκονται σε κίνδυνο για την ανάπτυξη διαταραχών όπως η αντιθετική προκλητική διαταραχή και η διαταραχή συμπεριφοράς.

Από το 5 στο 11%: Πώς φτάνουμε εκεί;

Όταν ερευνητές εξετάζουν τυχαία δείγματα πληθυσμού με αυστηρά εργαλεία αξιολόγησης, βρίσκουν ότι η πραγματική συχνότητα των συμπτωμάτων παραμένει σχετικά σταθερή: περίπου 5% των παιδιών και 2–3% των ενηλίκων. Αυτό που έχει διαφοροποιηθεί είναι η καλύτερη ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση και κυρίως η αλλαγή του ορισμού, αφού σύμφωνα με το διαγνωστικό εγχειρίδιο DSM, μειώθηκαν τα προαπαιτούμενα κριτήρια για τη διάγνωση.

Ένα παιδί ή ένας ενήλικας μπορεί να έχει ταυτόχρονα άγχος, κατάθλιψη ή αυτισμό και ΔΕΠΥ – κάτι που στο παρελθόν συχνά χανόταν πίσω από την «κυρία» διάγνωση. Αυτή η πιο ρεαλιστική εικόνα της ψυχικής υγείας αυξάνει φυσικά και τους συνολικούς αριθμούς.

Σημαντικό ρόλο έχει παίξει και το φύλο. Για πολλά χρόνια η ΔΕΠΥ θεωρούνταν «αγορίστικη» υπόθεση, συνδεδεμένη με το κλασικό στερεότυπο του υπερκινητικού μαθητή που δεν κάθεται λεπτό στην καρέκλα του. Στην πράξη, όμως, πολλά κορίτσια και γυναίκες παρουσιάζουν κυρίως διάσπαση προσοχής: ονειροπολούν, χάνουν αντικείμενα, καθυστερούν, δυσκολεύονται στην οργάνωση, χωρίς να φαίνονται ιδιαίτερα «ζωηρές». Έτσι, μεγάλωσαν με την ταμπέλα της «αφηρημένης» ή «απαράδεκτα ανοργάνωτης», χωρίς ποτέ να φτάσουν σε αξιολόγηση. Καθώς αυτή η γνώση διαδίδεται, βλέπουμε ραγδαία άνοδο διαγνώσεων σε γυναίκες και κορίτσια – συχνά μάλιστα αφού πρώτα διαγνωστεί ένα παιδί στην οικογένεια και ο γονιός αναγνωρίσει τον εαυτό του στην περιγραφή.

Επιπρόσθετα, βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα που περιγράφουν εμπειρίες ανθρώπων με ΔΕΠΥ κάνουν πολλούς να φτάνουν στην αυτοδιάγνωση. Για αρκετούς, αυτό είναι σωτήριο: κατανοούν επιτέλους γιατί δυσκολεύτηκαν στο σχολείο ή στην εργασία και αναζητούν βοήθεια. Σε ανάλυση στο Ηνωμένο Βασίλειο σχεδόν οκτώ εκατομμυρίων ανθρώπων, οι ερευνητές βρήκαν ότι μέχρι το 2018 η ΔΕΠΥ είχε καταγραφεί σε περίπου 2,5% των αγοριών και 0,7% των κοριτσιών, ενώ στους ενήλικες τα ποσοστά, αν και χαμηλότερα, αυξάνονταν με γοργούς ρυθμούς. Οι νέες διαγνώσεις σε άνδρες 18–29 ετών ήταν περίπου 20 φορές περισσότερες από ό,τι στις αρχές της δεκαετίας του 2000, και οι συνταγές φαρμάκων σχεδόν 50 φορές περισσότερες.

Η νέα οπτική για τη ΔΕΠΥ

Στην ίδια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature, εμφανίζεται και το κίνημα της νευροδιαφορετικότητας, που προτείνει να δούμε τη ΔΕΠΥ όχι μόνο ως «διαταραχή» που πρέπει να διορθωθεί, αλλά ως έναν διαφορετικό τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου. Πολλοί άνθρωποι με ΔΕΠΥ μιλούν για δημιουργικότητα, ενέργεια, ικανότητα υπερ-εστίασης σε ό,τι αγαπούν – ιδιότητες που σε ένα κατάλληλο περιβάλλον μπορούν να γίνουν πραγματικό πλεονέκτημα.

Για πολλούς, η ΔΕΠΥ συνδέεται με σοβαρές δυσκολίες: σχολική αποτυχία, ατυχήματα, προβλήματα στις σχέσεις, αυξημένο κίνδυνο χρήσης ουσιών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να κάνει τεράστια διαφορά, μειώνοντας την υπερκινητικότητα και βελτιώνοντας την προσοχή και τον αυτοέλεγχο. Οι μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι, τουλάχιστον σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ΔΕΠΥ μάλλον παραμένει λιγότερο διαγνωσμένη απ’ όσο θα περίμενε κανείς με βάση τη συχνότητα των συμπτωμάτων στον γενικό πληθυσμό – όχι το αντίθετο.

Συνεπώς, η ΔΕΠΥ είναι μια πραγματική, βιολογικά θεμελιωμένη κατάσταση που μπορεί να προκαλεί σοβαρή δυσλειτουργία. Ταυτόχρονα, όμως, ο βαθμός δυσκολίας εξαρτάται έντονα από τα συμφραζόμενα: από το αν το σχολείο, η οικογένεια, ο εργασιακός χώρος αφήνουν περιθώριο για κίνηση, για ευελιξία, για διαφορετικούς τρόπους μάθησης και εργασίας. Η αύξηση των διαγνώσεων της ΔΕΠΥ δεν είναι μόνο στατιστικό φαινόμενο. Είναι ένδειξη ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να βρίσκουν όνομα για τις δυσκολίες τους – αλλά και ευκαιρία για μια ευρύτερη συζήτηση: για την εκπαίδευση, την ανισότητα, την ψυχική υγεία, για τον τρόπο που ορίζουμε τη «φυσιολογική» συμπεριφορά.

«Όπως πολλά παιδιά στις δεκαετίες του ’70 και του ’80, είμαι μια από τους εκατομμύρια ανθρώπους που διαγνώστηκαν σε προχωρημένη ηλικία με ΔΕΠΥ ή κάποια μορφή του». Για χρόνια, κατηγορούσε τον εαυτό της ότι είναι ανόητη, «τσαπατσούλα, ανοργάνωτη», ότι δεν μπορούσε να πειθαρχήσει. Δυσκολευόταν να συγκεντρωθεί σε ένα πράγμα τη φορά και συχνά άλλαζε το ένα χόμπι μετά το άλλο.
«Όταν κάτι δεν με ενδιαφέρει, απλά δεν με ενδιαφέρει. Δεν έχω τον χρόνο ούτε την πνευματική ικανότητα να πιέσω τον εαυτό μου να ενδιαφερθεί» σχολιάζει. «Στα 20 χρόνια σου νομίζεις ότι ξέρεις τα πάντα. Στα 30 σου, αισθάνεσαι ότι δεν ξέρεις τι κάνεις. Στα 30 και στα 40 σου, αυτομαστιγώνεσαι». Έπρεπε να φτάσει μέχρι τα 50 της «για να σταματήσω να νοιάζομαι».

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας χωρίζεται σε τρεις τύπους: απρόσεκτος, υπερκινητικός και παρορμητικός. Μέχρι πρόσφατα, οι επιστήμονες θεωρούσαν αυτή τη διαταραχή «αντρική υπόθεση». Μάλιστα την περίοδο 2020-22 σχεδόν διπλασιάστηκαν οι διαγνώσεις της σε γυναίκες 23-49 ετών. Οι περισσότερες διαγνώσεις σε γυναίκες και κορίτσια εντοπίζονται στον πρώτο τύπο, που μεταξύ άλλων χαρακτηρίζεται από δυσκολίες συγκέντρωσης σε μια δραστηριότητα, οργάνωσης και μνήμης. «Συχνά θεωρούμε αυτές τις γυναίκες ονειροπόλους» σχολιάζει η Julia Schechter, επικεφαλής του Κέντρου Γυναικών και Κοριτσιών με ΔΕΠΥ του Πανεπιστημίου Ντιουκ στις ΗΠΑ.

Ο David Goodman, διευθυντής του Κέντρου ΔΕΠΥ Ενηλίκων στο Μέριλαντ και καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Τζονς Χόπκινς, επισημαίνει ότι η αναλογία των διαγνώσεων ανάμεσα στα αγόρια και τα κορίτσια είναι τρία προς ένα, ενώ στους ενήλικες πλησιάζει το ένα προς ένα. «Τα παιδιά διαγιγνώσκονται επειδή προκαλούν μπελάδες στους άλλους. Οι ενήλικες, επειδή προκαλούν μπελάδες στον εαυτό τους» όπως συνοψίζει ο ειδικός.

Και ενώ τα social media έχουν ενοχοποιηθεί για διάσπαση προσοχής, παράλληλα έχουν αναδειχθεί σε βασικό εργαλείο ενημέρωσης: Πολλές γυναίκες, σύμφωνα με σχετικό άρθρο του National Geographic, έλαβαν διάγνωση για ΔΕΠΥ μόνο αφού απευθύνθηκαν στους ειδικούς παρακινημένες από μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Πηγή: Marie Claire

Ο ταλαντούχος καλλιτέχνης, χρησιμοποιώντας μια πολύ ακριβή τεχνική cut-out, μια πιο προσεκτική εξέταση κάθε κομματιού, αποκαλύπτει εκπληκτικές λεπτομέρειες που δημιουργούν ονειρεμένες αφηγήσεις. Σήμερα, ο Lito, που ζει στην περιοχή Kanto, φτιάχνει τουλάχιστον ένα έργο τέχνης την ημέρα, που κατά κάποιο τρόπο είναι γιατρειά για αυτόν. Ο Lito έχει αυτή τη στιγμή χιλιάδες θαυμαστές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ συνεχίζει να προβάλλει την τέχνη του στον κόσμο μέσω του λογαριασμού του στο Instagram.

Τα έργα του Lito leaf art είναι πολύ ευφάνταστα. Κάθε φύλλο είναι σαν μια εικονογράφηση σε ένα παιδικό βιβλίο, που αφηγείται μια υπέροχη, μικρή ιστορία. Εκτός από τη χρήση των φύλλων ως δημιουργικών υλικών, ο Lito επιμένει, επίσης, να φωτογραφίζει τα έργα σε εξωτερικούς χώρους. Τα λευκά και ευμετάβλητα σύννεφα και το απρόβλεπτο φως παρουσιάζουν τις ιστορίες αυτών των γλυπτών φύλλων γεμάτες ζωντάνια.

Ο Lito, στο μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής του, ένιωθε ότι αργούσε να μάθει πράγματα που σχετίζονται με την εργασία και είχε δυσκολία να κάνει πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Δούλευε κυρίως στον χώρο της εστίασης. Αλλά δεν μπορούσε να συνεχίσει να εργάζεται στο ίδιο μέρος για πολύ γι’ αυτό άλλαζε συχνά εργασία. Παλεύοντας να μάθει πώς να εργάζεται τόσο ομαλά όσο οι συνάδελφοί του και να χειρίζεται πολλά πράγματα ταυτόχρονα, συχνά αποτύγχανε να συνάπτει υγιείς σχέσεις στη δουλειά.

Μια μέρα, έψαξε στο διαδίκτυο τις φράσεις, «άπραγος» κι «αποτυχία στη δουλειά». Ο όρος «αναπτυξιακή διαταραχή» τού εμφανίστηκε αμέσως. Όλα όσα γράφονταν εκεί τον περιέγραφαν, κυριολεκτικά. Επισκέφθηκε αμέσως γιατρό, ο οποίος και τον ενημέρωσε ότι πάσχει από ΔΕΠΥ. Ανακουφίστηκε και πολύ σύντομα, παράτησε τη δουλειά του για να επικεντρωθεί σε «πράγματα που μπορεί να κάνει» και όχι σε «πράγματα που δεν μπορεί να κάνει».

Συνέταξε μια λίστα με πράγματα, στα οποία ήταν κακός και ανέλυσε τις αδυναμίες του. Στην πορεία, συνειδητοποίησε ότι είναι καλός στο να κάνει εργασίες, που προσανατολίζονται στη λεπτομέρεια και απαιτούν μεγάλη συγκέντρωση. Έπειτα, είδε στα social media, έργα τέχνης που είχε δημιουργήσει ένας Ισπανός καλλιτέχνης. Μελετώντας το παράδειγμα του συγκεκριμένου καλλιτέχνη, έφτιαξε ένα δικό του και το δημοσίευσε στα social. Αμέσως, τράβηξε την προσοχή.

Τώρα, μια τυπική μέρα, ο Lito θα βγει σε ένα κοντινό πάρκο για να μαζέψει φύλλα, που είναι εύκολο να τα δουλέψει σε χρώματα και μεγέθη. Στη συνέχεια, σκέφτεται μια ιστορία βασισμένη σε κάθε φύλλο. Αποφασίζει για τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα του ζώου καθώς και για ένα δεύτερο καστ και αναπτύσσει ένα θέμα.

Έχει βρει τον δρόμο του και είναι ευτυχισμένος.

Τι είναι η ΔΕΠΥ

Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας ή ΔΕΠΥ (attention deficit hyperactivity disorder – ADHD) ονομάζεται η συστηματική συμπεριφορά του ατόμου, που εκδηλώνεται συχνά κατά την παιδική ηλικία και ορίζεται από πληθώρα ειδικών ως διαταραχή, από μερικούς, δε, αναφέρεται και ως επιδημία, καθώς θεωρούν πως ως διαταραχή αφορά σε σεβαστό μέρος του παιδικού πληθυσμού. Εκδηλώνεται το ίδιο συχνά σε όλες τις εθνότητες, φυλετικές ομάδες και κοινωνικές τάξεις. Εμφανίζεται νωρίς στην αναπτυξιακή πορεία του ατόμου και επηρεάζει την ικανότητά του να συγκεντρώνεται σε αυτό που το βάζουν να κάνει.

Δεν πρόκειται για μια προσωρινή κατάσταση ή δυσκολία, αλλά αντανακλά έναν τρόπο λειτουργίας του ατόμου, που τείνει να χαρακτηρίζεται ως «μη φυσιολογικός». Υπάρχει διαχωρισμός, βάσει κριτηρίων, ανάμεσα στα παιδιά που τους αποδίδεται η διαταραχή και στα υπόλοιπα, που απλώς παρουσιάζουν όμοια συμπτώματα. Η ΔΕΠΥ επηρεάζει την ικανότητα του παιδιού να φέρει εις πέρας τις απαιτήσεις της συγκεκριμένης ηλικίας, όπως αυτές έχουν καθοριστεί από την πλειοψηφία των ψυχολόγων και των παιδίατρων.

Στις ήπιες μορφές της, η «διαταραχή» υποχωρεί, καθώς το παιδί μεγαλώνει και η συμπεριφορά του βελτιώνεται, φτάνοντας στο «φυσιολογικό» επίπεδο. Αυτό, όμως, δεν συμβαίνει με τις σοβαρότερες μορφές της διαταραχής. Γενικά, πρόκειται για έναν τρόπο λειτουργίας του ατόμου, που έχει την τάση να εμμένει στον χρόνο.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι οι βιοδραστικές ενώσεις της πιπεριάς, όπως η καψαϊκίνη, η βιταμίνη C και τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα (PUFAs), θα μπορούσαν να επηρεάσουν θετικά τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ μέσω της ρύθμισης του μικροβιώματος του εντέρου. Η ΔΕΠΥ, μια κοινή νευροαναπτυξιακή διαταραχή που χαρακτηρίζεται από απροσεξία, υπερκινητικότητα και παρορμητική συμπεριφορά, παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεπαρκώς κατανοητή. Εκτός από γενετικούς, περιβαλλοντικούς και νευροανατομικούς παράγοντες, πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι το εντερικό μικροβίωμα μπορεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο.

Τα βακτήρια του εντέρου επηρεάζουν την παραγωγή νευροδιαβιβαστών, όπως η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη, οι οποίοι είναι κρίσιμοι για τη ρύθμιση της προσοχής, της διάθεσης και της συμπεριφοράς.

Μελέτες έχουν δείξει ότι τα άτομα με ΔΕΠΥ παρουσιάζουν μειωμένη ποικιλομορφία του μικροβιώματος και χαμηλότερα επίπεδα ωφέλιμων βακτηρίων, όπως τα Lactobacillus. Επιπλέον, πειράματα σε ζώα έδειξαν ότι η μεταμόσχευση εντερικών μικροβίων από άτομα με ΔΕΠΥ σε ποντίκια προκάλεσε δομικές αλλαγές στον εγκέφαλό τους και αύξησε την υπερκινητική συμπεριφορά.

Η καψαϊκίνη και ο άξονας εντέρου-εγκεφάλου

Η καψαϊκίνη, το ενεργό συστατικό που δίνει στην πιπεριά τσίλι τη χαρακτηριστική της «κάψα», έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζει άμεσα το νευρικό σύστημα. Μέσω του υποδοχέα TRPV1, ο οποίος εντοπίζεται σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την προσοχή και τον έλεγχο των παρορμήσεων, η καψαϊκίνη μπορεί να ρυθμίσει τη συναπτική πλαστικότητα, να μειώσει το οξειδωτικό στρες και να καταπολεμήσει τη νευροφλεγμονή – παράγοντες που σχετίζονται με τη ΔΕΠΥ.

Πειράματα σε ζώα υποδεικνύουν ότι η καψαϊκίνη μπορεί να ενισχύσει την αναλογία των ωφέλιμων βακτηρίων στο έντερο, όπως τα Firmicutes, ενώ μειώνει τα Bacteroidetes, μια ανισορροπία που συχνά παρατηρείται σε άτομα με ΔΕΠΥ. Παράλληλα, η καψαϊκίνη φαίνεται να αυξάνει τη διαθεσιμότητα της σεροτονίνης, μιας ουσίας που παίζει βασικό ρόλο στη ρύθμιση της διάθεσης και της προσοχής.
Εκτός από την καψαϊκίνη, οι πιπεριές τσίλι είναι πλούσιες σε βιταμίνη C, η οποία δρα ως ισχυρό αντιοξειδωτικό και υποστηρίζει την παραγωγή νευροδιαβιβαστών. Η βιταμίνη C έχει επίσης αποδειχθεί ότι ενισχύει την ανάπτυξη ωφέλιμων βακτηρίων του εντέρου, όπως τα Lachnospiraceae, τα οποία σχετίζονται με μειωμένη φλεγμονή και βελτιωμένη υγεία του εντέρου.

Επιπλέον, οι πιπεριές περιέχουν πολυακόρεστα λιπαρά οξέα (PUFAs), συμπεριλαμβανομένων των ωμέγα-3 και ωμέγα-6 λιπαρών οξέων. Μελέτες έχουν δείξει ότι τα άτομα με ΔΕΠΥ συχνά παρουσιάζουν ανεπάρκεια ωμέγα-3, ενώ η συμπληρωματική χορήγηση αυτών των λιπαρών μπορεί να βελτιώσει τη λειτουργία της μνήμης και να ενισχύσει τα βακτήρια που παράγουν λιπαρά οξέα βραχείας αλύσου (SCFAs), τα οποία υποστηρίζουν την υγεία του εγκεφάλου.

Ωστόσο, οι ερευνητές προειδοποιούν ότι η επιστημονική τεκμηρίωση παραμένει περιορισμένη. Οι περισσότερες μελέτες μέχρι στιγμής έχουν διεξαχθεί σε ζώα ή σε εργαστηριακά περιβάλλοντα (in vitro), ενώ απουσιάζουν κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους που να επιβεβαιώνουν τα ευρήματα αυτά.
Επιπλέον, η υπερβολική κατανάλωση καψαϊκίνης μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες, όπως γαστρικό ερεθισμό, νευροτοξικότητα ή δυσφορία. Οι ειδικοί τονίζουν την ανάγκη για μελλοντικές μελέτες που θα καθορίσουν τις ασφαλείς και αποτελεσματικές δόσεις, εάν η πιπεριά τσίλι πρόκειται να ενσωματωθεί ως συμπληρωματική θεραπεία για τη ΔΕΠΥ.

Πηγή: Cibum