Ο ζωγράφος Νικόλαος Λύτρας φαντάζεται και απεικονίζει τη Θεοτόκο ένθρονη ενώ ο Νικόλαος Γύζης, ένας από τους πιο σημαντικούς Έλληνες ζωγράφους του 19ου αιώνα, δηλώνει ότι θαυμάζει την «Πλατυτέρα». Το έργο αυτό ζωγραφίζει το 1890 ο Πολυχρόνης Λεμπέσης και σήμερα βρίσκεται στον Άγιο Γεώργιο Καρύτση, στην Αθήνα. Ως «Πάσχα του καλοκαιριού» περιγράφει, άλλωστε, τη γιορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου, ο λογοτέχνης και ζωγράφος Φώτης Κόντογλου.

Οι αναφορές στην πεζογραφία

Ο Φώτης Κόντογλου σε ένα εμπνευσμένο κείμενό του για την Κοίμηση της Θεοτόκου γράφει: «σήμερα το αγέρι φυσά γλυκύτερα στα κουρασμένα πρόσωπά μας, τα δέντρα σαν να γενήκανε πιο χλωρά, το αυγουστιάτικο κύμα σαν να αρμενίζει δροσερό μέσα στο πέλαγο, και αφρίζει φουσκωμένο από χαρά μεγάλη, το κάθε τι πανηγυρίζει και αγάλλεται. Ω! Τι θάνατος λοιπόν είναι αυτός, του γέμισε την οικουμένη και τις καρδιές μας με τη χαρά της Αθανασίας».

Ενας από τους σύγχρονους λογοτέχνες, ο Νίκος Πεντζίκης λέει με νόημα: «γονατίζω στα πόδια, στα πόδια της παντοτεινής του μητέρας, κόρης, Παρθένου. Δέξου τις παρακλήσεις αναξίων σου ικετών, κορυφή δυσανάβατη στους λογισμούς, βάθος δυσθεώρητο στα άτια, καθέδρα βασιλική που βαστάζεις τον βαστάζοντα πάντα. Άστρο που φανερώνει τον ήλιο. Αγρέ που βλασταίνει την ευφορία της συμπόνιας. Τραπέζι στρωμένο με χορταστική αφθονία. Λιβάδι που ξανανθίζει τη δύναμη, αυτή του πασχαλιάτικου αμνού. Λιμάνι όσων κινδυνεύουν, πρεσβεία, μεσιτεία, εξίλασμα του κόσμου, λύτρωση ουρανός όλων των ημερών».

Ο πεζογράφος Σπύρος Μελάς σε ένα πανέμορφο κείμενό του το 1949 γράφει, μεταξύ άλλων, «η λατρεία μας σε σένα είναι υφασμένη με αυτή την εθνική μας ύπαρξη. Μας παραστέκεις, μας σκέπεις, μας κραταιώνεις, γιατί πιστεύουμε σωστά. Πιστεύουμε πως δέχτηκες στα αγνά σου σπλάχνα τον Θείο Λόγο για να δώσεις το γήινο σχήμα στο λυτρωτή του κόσμου. Μαρτύρησες και πόνεσες μαζί του για τη σωτηρία μας. Και έζησες στερημένη τη γλυκιά μορφή του κάτω από τη στοργική φροντίδα του Ιωάννη, ως την ημέρα που έγειρες και εκοιμήθηκες τον μακάριο ύπνο της συντελεσμένης αποστολής, για να ανέβεις με τα φτερά των αγγέλων στην αιώνια δόξα του μονογενή σου».

Εναν από τους πιο εκφραστικούς ύμνους στη Θεοτόκο έγραψε, τέλος ο Άγιος της λογοτεχνίας μας, όπως αποκαλεί ο Μιχαήλ Τρίτος, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. «Πηγή μου ζωηφόρος που δροσίζει με το βαθύ ποτάμι με τον νόμο σου τόσες ψυχές, δρόσισε και εμένα, την ψυχή μου. Είσαι εσύ η πόλις του Θεού και ακόμη το αγιασμένο σκήνωμα που ευφραίνονται τα ρεύματα κυλώντος ποταμού. Είθε στην καρδιά μου που έχει στραγγιστεί να δώσει ζωή και δύναμη η χάρη σου».

Οι εικόνες της Παναγίας στην νεοελληνική ζωγραφική

Μιλώντας για την παρουσία της Παναγίας στην νεοελληνική ζωγραφική ο καθηγητής του Τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μιχαήλ Τρίτος, χαρακτηρίζει εντυπωσιακή την Παναγία Μυρτιδιώτισσα του Κωνσταντίνου Παρθένη στο Ναό του Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου, ένα έργο του 1919. Σημειώνει ότι ανάμεσα στις τοιχογραφίες του μητροπολιτικού ναού Άμφισσας που αγιογράφησε ο Σπύρος Παπαλουκάς το 1927 δεσπόζουν οι αγιογραφίες της Πλατυτέρας και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Εξάλλου, όπως λέει, ο Φώτης Κόντογλου που ταυτίζεται με την παράδοση ζωγράφισε περίπου 10 Πλατυτέρες Παναγίες, εκείνες δηλαδή που η μορφή τους απεικονίζεται στις κόγχες των ιερών ναών, αρχίζοντας το 1935 στο παρεκκλήσι Ζαΐμη στο Ρίο Πατρών. Επίσης, ζωγράφισε σκηνές από την ζωή της Παναγίας και την Κοίμηση. Πλήθος είναι και οι φορητές εικόνες που ζωγράφισε ο Αστεριάδης Αγήνωρ, ο Σπύρος Βασιλείου, ο Γεώργιος Γουναρόπουλος, ο Νίκος Εγγονόπουλος και άλλοι φημισμένοι ζωγράφοι. Την Πλατυτέρα, άλλωστε, ανέλαβε να ζωγραφίσει ο Γιάννης Καρούσος στον Άγιο Ανδρέα Πατρών και τον Άγιο Παντελεήμονα Αχαρνών.

Η Παναγία στη συνείδηση του ελληνισμού

«Ο ελληνικός λαός είδε πάντοτε με σεβασμό τη γαλήνια και πονεμένη μορφή της Παναγίας και το υπερύμνητο πρόσωπό της βρίσκεται βαθύτατα ριζωμένο στην εθνική και πνευματική του παράδοση. Η τιμή των Ελλήνων προς τη Θεοτόκο είναι πάντα συνυφασμένη με την εθνική τους ύπαρξη. Η Υπεραγία Θεοτόκος είναι η Παναγία του Γένους που έγινε ύμνος, δύναμη και ελπίδα, ιστορία και αγώνας στις κρίσιμες ώρες του Ελληνισμού» υπογραμμίζει, ο κ. Τρίτος και δεν παραλείπει να αναφέρει ότι στις 100 εκκλησιές που υπάρχουν στην Ελλάδα οι 80 φέρουν το όνομά της.

Ο ίδιος τονίζει ότι στη συνείδηση του ελληνισμού η Παναγία είναι η μάνα της ρωμιοσύνης, η κυρά των αγγέλων, η Παναγία του έθνους και προσθέτει ότι η πιο τρανή απόδειξη του γεγονότος αυτού είναι η αυθόρμητη επίκλησή της στην ώρα του κινδύνου. Στα προσωνύμια που της αποδίδονται συμπεριλαμβάνει τη Μεγαλόχαρη, την Παντάνασσα, την Παρηγορήτρια, τη Λαοδηγήτρια, τη Σώτειρα, τη Θεία Σκέπη, το Αμάραντο Άνθος, τη Γλυκοφιλλούσα, την Ελεούσα, τη Γογργοεπήκοο, τη Δακρυροούσα, τη Ζωοδότρα, την Κοσμοσώτειρα, τη Χρυσοπηγή, τη Γιάτρισσα, την Ψυχοσώτρα, την Κεχαριτωμένη. Και η λίστα αυτή δεν τελειώνει ποτέ…

Πηγή: Καθημερινή

Τη συγκεκριμένη ταινία την έχω δει άπειρες φορές. Έρχονται στο μυαλό μου, σε άσχετες στιγμές, ήχοι και εικόνες της.

Πάντα με βάζει σε σκέψεις.

Ο ανθρώπινος πόνος και το ατέρμονο θαύμα, το οποίο σέρνεται ως επιθυμία από καταβολής κόσμου, είναι πέρα από τα δεσμά του χρόνου, της «τάξης», του τόπου και της όποιας ευδαιμονίας. Μια διαχρονική στιγμή σύσσωμης αδυναμίας, μπροστά στη θνητότητα και το τελεσίδικο, όπου πλούσιοι και φτωχοί, με φόντο την Ελλάδα του ‘ 50, δείχνουν τις πληγές τους χωρίς συστολή, συνέλαβε ο σπουδαίος σκηνοθέτης Μιχάλης Κακογιάννης, παραδίδοντάς την στην αιωνιότητα, μέσα από τον νεορεαλιστικό φακό του.

Η εγγύτητα με την πιθανότητα του θαύματος, στα μέσα κάθε Αυγούστου. Η εσωτερική κραυγή, σπαρακτική ακόμη και στο φως του ορθού λόγου και της απιστίας. Στο «Τελευταίο ψέμα», στην ταινία που συνέγραψε και σκηνοθέτησε ο Κακογιάννης με την συνδρομή τεράτων, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Γουόλτερ Λασάλι και μια πλειάδα ταλαντούχων ηθοποιών με πρωταγωνίστρια την Έλλη Λαμπέτη τα σχεδόν πέντε λεπτά του φινάλε, όπως εκτυλίσσονται στην εορτάζουσα Τήνο, ανήμερα Δεκαπενταύγουστου, είναι η πιο ευφυής, ουσιαστική και βαθιά αποτύπωση της λύτρωσης από το βαρύ φορτίο κυρίως της ύλης. Όπου κι αν πιστεύει ο καθένας, ένα αποζητεί: το θαύμα. Την θετική έκβαση μετά από μια κοπιαστική πορεία πάνω σε απώλειες και φθορές. Το θαύμα, το ωραία, ας πούμε, φωτισμένο κάδρο (όπως ήταν όλα τα κάδρα του Κακογιάννη) στην ζωή. Γιατί το θαύμα δεν έχει πιθανότητες να εκπέσει ή να χρεοκοπήσει. Είναι ο λογικός τερματισμός, ο κοινός στόχος, που περιέχει τις υπερβάσεις και τα ύψη των πολλών.

Η Έλλη Λαμπέτη, ουτοπική και πλούσια, εύθραυστο κρύσταλλο μιας κακότροπης Ελλάδας με επίπλαστες ανάγκες. Μια υδάτινη, ασπρόμαυρη φιγούρα, που φτάνει στην Τήνο αποφασισμένη να περπατήσει δίπλα σε τραυματισμένους, λειψούς και αθώους. Ανάμεσα σε παιδιά και γυναίκες με μαύρα μαντίλια. Κάτω από τον καύσωνα του καλοκαιριού και των ικετευτικών λαμπάδων. Δεν έχει σημασία αν περιμένει να πληρωθεί η ευλάβειά της. Σημασία έχει ότι καταθέτει μια πλήρη κραυγή για βοήθεια. Σημασία έχει το κρατάει στην αγκαλιά της ένα παιδί –πράξη ιερή- κατακερματίζοντας το «εγώ» της.  Το παιδί από περιστασιακά αφασικό, μέσα σε λίγα λεπτά, βρίσκει και πάλι την φωνή του. Θαύμα;

Ο Μιχάλης Κακογιάννης αναζητούσε μανιωδώς και την τελευταία λεπτομέρεια. Αρκούσε αυτή η λεπτομέρεια να έμοιαζε με ό,τι συνελάμβανε η περιφερειακή όραση του καθένα μέσα στον καταιγισμό της καθημερινότητας. Στο «Τελευταίο ψέμα», κεντάται η ισχύς της ελπίδας. Μια ελπίδα που γεννιέται και συντηρείται στα σωθικά του ανθρώπου.

Και όλα αυτά συνυπάρχουν στο μυαλό μου, χρόνια τώρα, και κάπως έτσι παρατήρησα βαθιά την Τήνο, το ωραίο απροσδόκητο, το ταλέντο, την αξιοπρέπεια, τους παιδεμένους έρωτες, αλλά και τη διαφυγή, αυτή, που χωράει μέσα της όλους τους αέρηδες κι έναν ορίζοντα που ενώνεται με την άκρη του ουρανού. Την Έλλη Λαμπέτη, -πώς συμμετέχουν τα χέρια της σε κάθε θρήνο, σαν αυτόνομα σώματα-!

Τίτλοι τέλους και ήσυχη νύχτα. Ακούγονται σχόλια για το διαπεραστικό πρόσωπο της Λαμπέτη, σαφείς παραλλαγές των επιφωνημάτων του Γουόλτερ Λασάλι, του διευθυντή φωτογραφίας στην συγκεκριμένη ταινία, που κάθε φορά που την έβλεπε, αναφωνούσε “Oh My God”.

θα στοιβαχτούμε σε ένα νυχτερινό τρόλεϊ

θα μιλήσουμε με ανθρώπους με μαύρους κύκλους στα μάτια

και με άλλους που μιλάνε μόνοι

μα αυτή τη φορά ακούγονται καθαρά σε ένα άδειο βαγόνι του ηλεκτρικού

δε θα διαβάσουμε βιβλίο

ούτε και κάποιο ποίημα

θα δούμε μια παλιά εκπομπή με μουσικούς στα 20 τους

σήμερα είναι 74 ακριβώς, όσοι είναι

θα πάμε θερινό να δούμε μια ταινία για εικοστή φορά

θα είναι ρομαντικά άδειο το θερινό

θα πιούμε μπύρα από το σούπερ μάρκετ

δε θα βρούμε πλατεία να κάτσουμε

θα περπατάμε ακόμα και στη μέση του δρόμου

θα ακούσουμε ένα ζευγάρι να μαλώνει για κάποιο ξεχασμένο ανοιχτό φως

κάποιο άλλο για το τελευταίο παγωτό

θα κάτσουμε στο μπαλκόνι και θα μετρήσουμε τα κλειστά παντζούρια

τα γατιά μας θα κοιμούνται όλη μέρα-όχι πάνω μας

θα προσποιηθούμε τους τουρίστες

και θα κατέβουμε Θησείο μετά από μήνες

θα δούμε τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου καθαρή από γνωστούς

η Ακρόπολη θα είναι ίδια κι απαράλλαχτα περήφανη παρουσία

δε θα μαγειρέψουμε

θα μας μαγειρέψουν

θα περάσουμε έξω από ένα στέκι που θα είναι κλειστό έως τις 27 Αυγούστου

θα λείπουμε στις 27 Αυγούστου

θα βρούμε ανοιχτά μόνο κάτι μπαρ ναυάγια

θα βάλουμε να ακούσουμε Διάφανα κρίνα

θα καταλάβουμε ότι το Λιωμένο Παγωτό γράφτηκε για τα καλοκαίρια των φωτισμένων δρόμων στις μεγαλουπόλεις

θα πούμε ότι η Αθήνα έχει αδειάσει

μα στη δική μας γειτονιά είναι όλα όπως πριν

το μίνι μάρκετ είναι ανοιχτό 11 με 11

και σήμερα εδώ δεν είναι 15 Αυγούστου

σε γειτονιές όπως τα Πατήσια

είναι ακόμα μια μέρα και μια νύχτα