Το πένθος δεν είναι μια ασθένεια από την οποία πρέπει να «θεραπευτούμε» γρήγορα, ούτε μια ευθύγραμμη διαδρομή με προκαθορισμένη αφετηρία και τερματισμό. Είναι μια βαθιά εσωτερική, δυναμική πορεία προσαρμογής σε μια νέα πραγματικότητα όπου η απουσία είναι πλέον παρούσα. Σε αυτήν τη διαδρομή, το στοίχημα δεν είναι να ξεχάσουμε, αλλά να μάθουμε να ζούμε με το κενό, δίνοντας νέο νόημα στη ζωή μας.

Τα στάδια της προσαρμογής: Η ψυχική «αναισθησία» και το ξέσπασμα

Στην αρχή, το μυαλό επιστρατεύει έναν αμυντικό μηχανισμό: το σοκ και την άρνηση. Πρόκειται για μια μορφή ψυχικής αναισθησίας που μας προστατεύει από τον υπερβολικό πόνο που, εκείνη τη στιγμή, μοιάζει ανυπόφορος. Είναι η στιγμή που το «δεν μπορεί να συμβαίνει αυτό» λειτουργεί ως ασπίδα.

Καθώς αυτή η πρώτη άμυνα υποχωρεί, η «αναισθησία» δίνει τη θέση της σε έναν κατακλυσμό συναισθημάτων:

· Συναισθηματική δίνη: Θυμός, ενοχή, θλίψη και μια έντονη αίσθηση αδικίας.

· Σωματική εξάντληση: Το πένθος «μιλάει» στο σώμα μέσα από αϋπνίες, απώλεια συγκέντρωσης και σωματική κόπωση.

· Η παγίδα του «αν»: Η επίμονη αναζήτηση λογικών εξηγήσεων ή η νοερή επιστροφή στο παρελθόν σε μια προσπάθεια να ελέγξουμε το ανεξέλεγκτο.

Είναι ζωτικό να κατανοήσουμε ότι αυτές οι αντιδράσεις είναι απολύτως φυσιολογικές. Δεν αποτελούν ένδειξη αδυναμίας, αλλά την απαραίτητη έκφραση της ανθρώπινης φύσης μας.

Η πρόκληση της ξαφνικής απώλειας

Όταν ο θάνατος έρχεται «απροειδοποίητα», το πλήγμα είναι διπλά αποδιοργανωτικό. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η έννοια της «κανονικότητας» μοιάζει με μακρινή ουτοπία. Το άτομο συχνά βιώνει μια εσωτερική κατάρρευση, ακόμα κι αν εξωτερικά δείχνει να λειτουργεί επαρκώς. Η κατανόηση ότι ο καθένας βιώνει τα στάδια της προσαρμογής με τον δικό του ρυθμό και τη δική του σειρά είναι το πρώτο βήμα για την αποδοχή.

Πώς να σταθείς δίπλα σε κάποιον που πενθεί

Συχνά, από αμηχανία, τείνουμε να δίνουμε βιαστικές συμβουλές ή να κάνουμε άστοχες συγκρίσεις. Ωστόσο, η πραγματική βοήθεια κρύβεται στην ενσυναίσθηση:

Η δύναμη της παρουσίας: Μια αυθεντική, σιωπηλή παρουσία είναι συχνά πιο θεραπευτική από χίλιες λέξεις.

Ακρόαση χωρίς κριτική: Δημιουργήστε έναν ασφαλή χώρο, όπου ο πενθών μπορεί να εκφράσει την ευαλωτότητά του, χωρίς την πίεση να «γίνει καλά» σύντομα.

Σεβασμός στον ρυθμό: Μην έχετε απαιτήσεις για γρήγορη αποκατάσταση ή εξιδανικεύσεις της κατάστασης.

Για εσένα που βιώνεις την απώλεια: Η διαδρομή προς την αναδόμηση

Αν βρίσκεσαι σε αυτή τη δύσκολη θέση, να θυμάσαι: Διαχείριση δεν σημαίνει λήθη. Σημαίνει να ενσωματώσεις την απώλεια στην ιστορία σου.

· Επένδυσε στην αυτοφροντίδα: Άκουσε τις ανάγκες του σώματος και της ψυχής σου.

· Εκφράσου: Ο λόγος, η γραφή ή η δημιουργία μπορούν να μετασχηματίσουν τον βουβό πόνο.

· Αναζήτησε στήριξη: Το πένθος είναι μια προσωπική εμπειρία, αλλά δεν χρειάζεται να είναι μοναχική. Όταν ο πόνος γίνεται δυσβάσταχτος ή παρατεταμένος, ένας ειδικός ψυχικής υγείας μπορεί να σου προσφέρει το απαραίτητο πλαίσιο ασφάλειας για να επεξεργαστείς τα συναισθήματά σου.

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι η απουσία του πόνου, αλλά η ικανότητά μας να συνυπάρχουμε μαζί του μέχρι, σταδιακά, να βρούμε τον δρόμο για την επανασύνδεση με τη ζωή.

Πώς να μιλήσεις σε κάποιον που πενθεί: 5 κανόνες ενσυναίσθησης

Η αμηχανία μπροστά στον πόνο του άλλου είναι φυσιολογική, όμως συχνά μας οδηγεί σε λόγια που, αντί να ανακουφίζουν, πιέζουν. Η Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια Μαριάννα Αναγνωστοπούλου προτείνει έναν οδηγό «πρώτων βοηθειών» για να σταθείτε ουσιαστικά δίπλα σε όποιον βιώνει μια απώλεια:

Αποφύγετε τα κλισέ: Φράσεις όπως «ο χρόνος γιατρεύει τα πάντα» ή «πρέπει να φανείς δυνατός/ή» συχνά ακυρώνουν το δικαίωμα του ανθρώπου να πονάει στο παρόν. Αντικαταστήστε τες με το ειλικρινές: «Δεν ξέρω τι να πω, αλλά είμαι εδώ για σένα».

Μην συγκρίνετε πόνους: Κάθε απώλεια είναι μοναδική. Το να λέτε «ξέρω πώς νιώθεις γιατί έχασα κι εγώ…» μετατοπίζει την προσοχή από τον πενθούντα σε εσάς. Αφήστε τον χώρο στον άλλον να περιγράψει τη δική του εμπειρία.

Γίνετε συγκεκριμένοι στη βοήθεια: Αντί για το γενικό «αν χρειαστείς κάτι, πάρ’ με» (που σπάνια θα συμβεί), προτείνετε κάτι πρακτικό: «Θα σου φέρω φαγητό το βράδυ» ή «Θα πάω εγώ τα παιδιά στο σχολείο αύριο».

Σεβαστείτε τη σιωπή: Μερικές φορές η πιο ισχυρή στήριξη είναι να κάθεστε δίπλα στον άλλον χωρίς να μιλάτε. Η σιωπή δείχνει ότι αντέχετε να συνυπάρχετε με τον πόνο του χωρίς να προσπαθείτε να τον «διορθώσετε» βιαστικά.

Θυμηθείτε τον «μετά» από λίγο καιρό: Το περιβάλλον συνήθως απομακρύνεται μετά την κηδεία. Η πραγματική μοναξιά ξεκινά όταν τα φώτα σβήνουν. Ένα τηλεφώνημα ή ένα μήνυμα μήνες αργότερα δείχνει ότι δεν ξεχάσατε την απώλειά του.

Ο Πάμπλο είχε αντιληφθεί την ασθένεια, ήταν όμως διακριτικός. Ένιωσε στο πετσί του την ημέρα του τέλους κι έκτοτε προσπαθεί, δίνει μάχη σχεδόν, να αποδεχθεί την απουσία. Στον ασθενή φίλο του, για μήνες, χάριζε πορτοκάλια. «Χραπ», τα γράπωνε με τα δόντια του και τα πρόσφερε ακέραια. Ακόμη και τα άνθη τους. Ένα κάθε μέρα, εκεί που ο ανθρωπένιος φίλος του έπινε τον καφέ του. Δεν παραπονιόταν για βόλτα, όπως συνήθως. Κοιμόταν και στον πίσω κηπάκο για να τον προστατεύει. Αλλά έβγαζε και κάτι κραυγές σαν δημοτικό τραγούδι, σε κάθε «αχ» πόνου, ανημπόριας και τερματισμού.

Ένα βράδυ, σε μια παρατεταμένη σιωπή, ο Πάμπλο προσπαθούσε να «διαβάσει χείλη» ή «να μπει στο μυαλό τους». Μάταιο. Έριξε, τότε, μια ματιά στις ιατρικές εξετάσεις. Ναι, στάθηκε για ώρα, πάνω στα ψυχρά χαρτιά. Μετά, χάθηκε στα δέντρα.

Το σκυλί καταλαβαίνει.
Το ξέρω.
Το σκυλί θα αρρωστήσει.
Όχι, θα ζήσει. Θα φανεί δυνατό. Θα σας προστατεύει.
Μη. Σε παρακαλώ.

Και ήρθε η άνοιξη. Και ο Πάμπλο φάνηκε δυνατός. Τουλάχιστον, έτσι έδειχνε μπροστά στους άλλους. Συνέχισε, παρόλα αυτά, να φέρνει, κάθε πρωί, πορτοκάλια, άγουρα και κάποιες φορές άνυδρα- και να τα αφήνει στην άδεια καρέκλα. Ή να παρατηρεί την κούπα, που δεν γέμιζε με καφέ. Αλλά και το μπαστούνι, που ξέμεινε πίσω από την πόρτα. Και δεν ήθελε με τίποτα να ακούει φυσαρμόνικα. Ακόμη δεν θέλει.

Μόνο μια μέρα ξέσπασε. Όταν περπάτησε τη διαδρομή προς το Πανεπιστήμιο και στάθηκε έξω από το τζάμι του γραφείου. Άδειο. Μόνο λίγα «σάπια» πορτοκάλια σε ένα βαθύ, κεραμικό πιάτο.

Από εδώ και πέρα τίποτε δεν θα είναι το ίδιο, «είπε».

Αυτή ήταν μια ιστορία αληθινή, με αφορμή την 26η Αυγούστου, που έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα Σκύλου.

Η Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) αναφέρει ότι κατά την επέτειο της Ημέρας των Παιδιών της Παλαιστίνης (5 Απριλίου), περίπου 39.384 παιδιά στη Γάζα είχαν χάσει τον ένα ή και τους δύο γονείς τους, ενώ περίπου 17.000 τα έχασαν και τους δύο. Πρόκειται για μια κατάσταση που περιγράφεται ως η μεγαλύτερη κρίση ορφανών στη σύγχρονη ιστορία.

Τα παιδιά αυτά βιώνουν αφόρητες συνθήκες — αναγκάζονται να ζουν σε φθαρμένες σκηνές ή συντρίμματα σπιτιών, με σχεδόν καθόλου κοινωνική ή ψυχολογική υποστήριξη. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, περίπου 60.000 παιδιά κινδυνεύουν από σοβαρή υποσιτισμό και λιμό.

Η τελετή αποφοίτησης, ένα φωτεινό σημείο σε αυτό το σκοτεινό πλαίσιο, διοργανώθηκε στο al-Wafa Orphan Village, έναν χώρο που δημιούργησε νωρίτερα φέτος η λογοθεραπεύτρια Wafaa Abu Jalala, με στόχο να φροντίζει παιδιά «που έχασαν τα πάντα σε μια νύχτα», όπως είχε δηλώσει προηγουμένως στην εφημερίδα The National.

Φορώντας καπέλα και τηβέννους και κρατώντας φωτογραφίες των γονιών τους, τα παιδιά ανέβηκαν στη σκηνή τη Δευτέρα, 18 Αυγούστου.

Τα παιδιά είναι ηλικίας από 6 έως 13 ετών και θα ξεκινήσουν το επόμενο σχολικό έτος στο Al Wafaa Village τον επόμενο μήνα.

«Τα παιδιά ήταν συγκινημένα επειδή θυμήθηκαν τους γονείς τους, τους οποίους τους λείπουν πολύ», είπε ο Al Attar, ο δημοσιογράφος που δημοσιοποίησε το video στα social media. «Πολλά από αυτά τα παιδιά έχουν βιώσει την απώλεια πριν ακόμη ξεκινήσουν το σχολείο».

Πηγή: Marie Claire

Επειδή σ’ αγάπησα και σ’ αγαπώ ακόμη
κι ας μην είναι όπως παλιά,
δε θα πει πως πέθανε η αγάπη,
κουράστηκε ίσως σαν καθετί που ανασαίνει.

Επειδή περνάς δύσκολες μέρες
σκυμμένη σε χαρτιά και γκρεμούς
που δεν κλείνουν, κι εγώ πηδάω
τις νύχτες επί κοντώ λαχανιάζοντας,
δε θα πει πως δεν έχουμε
μοίρα στον ήλιο, έχουμε
τη δική μας μοίρα.

Επειδή πότε είσαι άνθρωπος
και πότε πουλί, φέρνεις στο σπίτι μας
ψωμάκια μικρά της αποδημίας
κι ελπίζουνε τα παιδιά μας
σε καλύτερες μέρες.

Επειδή λες όχι και ναι κι ύστερα όχι
και δεν παραιτείσαι, ντρέπομαι
για τα ίσως, τα μπορεί τα δικά μου,
μα δεν αλλάζω, όπως δεν αλλάζεις κι εσύ,
αν αλλάζαμε θα ’μαστε πάλι
δυο άγνωστοι και θ’ αρχίζαμε
απ’ το άλφα.

Τώρα ξέρουμε πού πονάς
πού σωπαίνω πότε γίνεται παύση,
διακοπή αίματος και κρυώνουν
τα σώματα, ώσπου μυστικό δυναμό
να φορτίσει πάλι τα μέλη
με δύναμη κι έλξη και δέρμα ζεστό.

Επειδή είναι δύσκολο ν’ αγαπάς
και δυσκολότερο ν’ αγαπάς τον ίδιο άνθρωπο
για καιρό, κάνοντας σχέδια και παιδιά
και καβγάδες, εκδρομές, έρωτα, χρέη
κι αρρώστιες, Χριστούγεννα, Κυριακές
και Δευτέρες, νόστιμα φαγητά
και καμένα, θέλοντας ο καθένας
να ’ναι ο άλλος γεφύρι και δέντρο
και πηγή, κατά τις περιστάσεις
ή και όλα μαζί στην ανάγκη,
δε θα πει πως εγώ δεν μπορώ
να γίνω κάτι απ’ αυτά ή και όλα μαζί,
κι αν είναι να περάσω
μια ζωή στη σκλαβιά –έτσι κι αλλιώς–
ας είμαι, λέω, σκλάβος της αγάπης.

Μιχάλης Γκανάς, Προσωπικό (Γυάλινα Γιάννενα), Ποιήματα, εκδόσεις Μελάνι

Ο Μιχάλης Γκανάς (17 Ιανουαρίου 1944 -12 Νοεμβρίου 2024), Θεσπρωτός στην καταγωγή, έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής του σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εργάστηκε ως βιβλιοπώλης, ως επιμελητής τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών εκπομπών και ως κειμενογράφος. Πολλά ποιήματά του έχουν μελοποιηθεί από σημαντικούς Έλληνες και ξένους μουσικοσυνθέτες, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας, ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, ο Νίκος Ξυδάκης, o Ara Dinkjian, κ.ά. Το 1994, τιμήθηκε με το Β΄ Κρατικό Βραβείο ποίησης για το έργο του Παραλογή και το 2011, βραβεύτηκε για το σύνολο του ποιητικού του έργου από την Ακαδημία Αθηνών.

Θα τον θυμόμαστε πάντα. Θα θυμόμαστε πάντα πώς μας έκανε να αισθανθούμε.

Πού πάνε οι άνθρωποι όταν πεθαίνουν; Πού πάνε οι άνθρωποι, που αγαπάμε, όταν πεθαίνουν; Πού είναι, όταν τους σκεφτόμαστε; Πολλά τα ερωτήματα. Ας διαβάσουμε, είπα. Σελίδα 1, σελίδα 2, σελίδα 3, μισός κόμπος στο λαιμό. Γιατί σταμάτησες, με ρωτάει το μικρό παιδί. Άντε να εξηγήσω. Γιατί κλαις; Γιατί έχω βρεθεί κι εγώ ανάμεσα σε τουκάν και γέλια και παραμύθια και παντοτινά καλοκαίρια. Όχι, δεν είπα για σκουπιδάκι στο μάτι.

Ωραίο το τροπικό νησί, μου λέει. Γιατί ο παππούς μένει εκεί και γιατί ο Σιντ επιστρέφει; Και γιατί ο Σιντ που φεύγει χωρίς τον παππού δεν στεναχωριέται;, συνεχίζει. Έχω ήδη πλαντάξει, πολλές και οι ερωτήσεις: ξέρεις, απαντώ, ο Σιντ είναι σίγουρος ότι ο παππούς είναι καλά, ξέρει, επίσης, ότι τον αγαπάει πολύ, όπως και ο Σιντ αγαπάει τον παππού, έχει πολλά φιλαράκια στο νησί, εξάλλου. Είναι κοινωνικός.

Το παιδί τακτοποιεί μέσα του τα πάντα. Σοφό παιδί. Οι αγαπημένοι μας δεν χάνονται ποτέ, είναι κάπου, που οι θάλασσες είναι ακυμάτιστες και τα πολύχρωμα πουλιά μαγειρεύουν γαριδομακαρονάδες. Το «Σ’ αγαπώ», που άφησαν στην Γη, είναι σαν ασπίδα. Προσπαθώ κι εγώ. Ο δικός μου παππούς, μάλλον, έχει επιλέξει τα Βαρδούσια Όρη, αλλά δεν περιπλέκω την τάξη. Ώστε γαριδομακαρονάδες, ε;

«Υπάρχει ένας εξαιρετικά ενδιαφέρον διαχωρισμός ανάμεσα στα μικρά παιδιά, που διαβάζουν «Το νησί του Παππού» και τα πιο μεγάλα. Υπάρχει ένα σημείο, όπου τα μεγάλα αρχίζουν να αντιλαμβάνονται την ιστορία κάτω από το κείμενο που διαβάζουν. Ίσως γιατί έχουν έρθει αντιμέτωπα με την απώλεια ενός αγαπημένου τους προσώπου και μπορούν να αντιληφθούν τι είναι αυτό που συμβαίνει. Αναγνωρίζουν τα συναισθήματα, που τους προκαλεί και μπορούν να καταλάβουν γιατί ο παππούς μένει τελικά στο νησί και τι τελικά είναι αυτό το νησί. Όταν όμως η ιστορία διαβάζεται σε πιο μικρά σε ηλικία παιδιά, αυτό που αντιλαμβάνονται είναι η περιπέτεια σε ένα νησί και το ταξίδι με ένα μαγικό πλοίο και βλέπουν τον παππού να θέλει να μείνει σε ένα μέρος χαρούμενο. Δεν νομίζω πως βλέπουν τον θάνατο ή την απώλεια. Όπως και να ‘χει, η ιστορία είναι και για μικρά και για πιο μεγάλα παιδιά και μπορεί να γίνει κατανοητή και από τις δύο ηλικιακές ομάδες με διαφορετικό τρόπο. Έχει τη μαγική ιδιότητα να μπορεί να ενσωματωθεί στις καταστάσεις, που ζει η οικογένεια που τη διαβάζει. Δεν θα πω πως αυτή ήταν η πρόθεσή μου, όταν το έγραφα, έψαχνα όμως να βρω μια αλληγορική ιστορία που θα βοηθήσει να βγει στην επιφάνεια το συναίσθημα. Κι εκεί νομίζω πως έγκειται η επιτυχία του», λέει ο ίδιος Benji Davies.

Μου υπόσχεσαι ότι θα έχουμε πάντα το παραμύθι; Στο υπόσχομαι, είπα. Αυτή τη στιγμή στα Βαρδούσια η θερμοκρασία είναι 19 °C.