Πόσες φορές έχεις αναρωτηθεί; Αμέτρητες. Πώς να ξεφύγεις από ένα ζήτημα που έχει απασχολήσει από αρχαίους φιλοσόφους μέχρι τον Χριστόφορο Παπακαλιάτη; Ξεκινάει από ένα παιχνίδι και μετά σοβαρεύει. Χωρίς να είμαι σίγουρος ότι η μοίρα θα με οδηγήσει στο ίδιο σημείο ανεξάρτητα από τη διαδρομή που θ’ ακολουθήσω, αρχίζω να παίζω:

Τι θα έκανες αν κέρδιζες το τζόκερ; Θα πήγαινες στη δουλειά την άλλη μέρα;
Τι θα γινόταν αν ήταν οι μπάμιες ήταν κρουασάν, που λέει και ο «άλλος» συμπαθητικός Μητσοτάκης;
Τι θα γινόταν αν είχες περάσει στην Πάτρα αντί για την Ξάνθη;
Τι θα γινόταν αν ακολουθούσες τις σπουδές των ονείρων σου; Αν έκανες τη δουλειά των ονείρων σου;
Τι θα γινόταν αν άλλαζε ένα ψηφίο σ’ έναν αριθμό;
Τι θα γινόταν αν εκείνη τη στιγμή είχες δείξει παραπάνω θάρρος; Τι θα γινόταν αν δεν περίμενες;
Τι θα γινόταν αν σου έλεγε «ναι»; Τι θα γινόταν αν σου έλεγε «όχι»;
Τι θα γινόταν αν δεν υπήρχε το καλοκαίρι; Πώς θα ήταν ο κόσμος χωρίς την ποίηση και τη μουσική;
Τι θα γινόταν αν είχες γεννηθεί αλλού; Τι θα γινόταν αν είχες γεννηθεί σε άλλη εποχή; Τι θα γινόταν αν είχες γεννηθεί γυναίκα;

Τι θα γινόταν αν δεν είχες πού να μείνεις; Αν το να διανύσεις με μια σάπια βάρκα τη θάλασσα είναι η καλύτερη επιλογή που έχεις; Πώς θα σ’ έβλεπαν οι άλλοι αν είχες άλλο χρώμα;
Τι θα γινόταν αν δεν ήσουν γόνος μεγάλης οικογένειας; Τι δουλειά θα έκανες; Τι θα γινόταν αν είχες πάνω σου ένα ίχνος ντροπής;

Τι θα γινόταν αν για μία φορά έλεγες την αλήθεια; Τι θα γινόταν αν για μία φορά ένιωθες το βάρος των ανθρώπων που πήρες στο λαιμό σου; Θα το άντεχες;
Τι θα γινόταν αν ήσουν λιγότερο σκουπίδι; Αν δεν μπορούσες να κοιμηθείς τα βράδια; Αν έλεγες στον εαυτό σου «φτάνει τόση ξεφτίλα, ας ξαποστάσω και λίγο»;

Τι θα γινόταν αν δεν είχες μπει στο τρένο; Τι θα γινόταν αν είχες εμπιστοσύνη στους θεσμούς και τη δικαιοσύνη; Τι θα γινόταν αν αναλάμβανες επιτέλους την ευθύνη;
Τι θα γινόταν αν οι μεγάλες επιχειρήσεις είχαν λιγότερα κέρδη; Τι θα γινόταν αν χόρταιναν με λιγότερα οι πλούσιοι; Αν αυτό που περίσσευε γινόταν «ψωμί και βιβλία»;
Τι θα γινόταν αν τα «αυτονόητα» ήταν όντως αυτονόητα; Τι θα γινόταν αν ο κόσμος ήταν πιο δίκαιος;

Αν υπήρχε Θεός;

Τι θα γινόταν αν οι χαρές ήταν περισσότερες από τις λύπες;
Τι θα γινόταν αν μπορούσες να νικήσεις το θάνατο;

Οι απαντήσεις δεν υπάρχουν πουθενά. Δεν ξέρω. Αυτό που ξέρω είναι ότι ό,τι έχει φτιάξει ο άνθρωπος αλλάζει. Ειδικά αν είναι χαλασμένο, δε θα λείψει σε κανέναν.

Τα κεφάλια είναι στο ύψος του ήλιου. Τα σώματα δεν νιώθουν φόβο. Το μυαλό συγκρατεί ονόματα, πυκνές λέξεις, τα πρόσωπα, τα χέρια. Ένα μωρό κοιτάζει τη γυναίκα με τα ξανθά μαλλιά. Κάνει να την ακουμπήσει. Έχει καταλάβει ότι κάτι σοβαρό συμβαίνει. Παρατηρεί τη γραμμή ανάμεσα στα φρύδια της. Είναι μωρό, ίσως ενός χρόνου. 

Η γυναίκα με τα ξανθά μαλλιά μιλάει για δικαίωση κάθε χαμένου ονείρου. «Όλοι μαζί θα βρούμε το χαμένο οξυγόνο». Το μωρό κουνάει τα πόδια του. Φυσάει αέρας, μονομιάς. Είμαστε όλοι ένα. Και νιώθουμε όλοι «ότι κάτι γίνεται».

Δεν μπορούμε να πετρώνουμε μπροστά στον θάνατο ανθρώπων, που θα ήταν εδώ, στο παρόν, αν.

Δεν μπορούμε να είμαστε απόντες. «Την αδικία την πληρώνουμε όλοι. Δεν υπάρχει τρόπος διαφυγής».

Την Κυριακή, κανείς δεν έμοιαζε ανέμελος. Πόση αισιοδοξία, θεέ μου. Προλαβαίνουμε την ιστορία. Κρατάμε αναλλοίωτα τα ίχνη.

Δεν γίνεται, δεν μπορεί να υπάρχει μια γελοία τρύπα, που να κρύβει την πραγματική πραγματικότητα κι εμείς να προχωράμε χιλιόμετρα πάνω σε μπάζα.

Κάποιες φορές, δεν αντέχει η ίδια η ψυχή και προπορεύεται. Κι εσύ πρέπει να την ακολουθήσεις –όταν έχεις ψυχή-.

Έτσι έκαναν όσοι δεν ενηλικιώθηκαν με την πιο υποκοριστική εκδοχή τους. Μάθαμε να αγαπάμε το συγκλονιστικό. Έτσι δεν είναι;

Δεν την ξεχνάμε αυτή την αγάπη. Ακόμη και σε αυτή την εποχή. Αλλά η εποχή είμαστε εμείς.

Κεντρική φωτογραφία: Αργύρης Μακρής

Τα λόγια αυτά –σε όποιο πλαίσιο και να ακουστούν – μού φέρνουν στο μυαλό μία πέτρα που πέφτει στο νερό από μεγάλο ύψος, προκαλώντας έναν βαρύ παφλασμό. Στην προκειμένη περίπτωση, ο θόρυβος της «πέτρας» προκάλεσε ένα παρηγορητικό επιφώνημα από μια κοπέλα στο κοινό κι ενώ εγώ από την άλλη αναρωτιόμουν: Πώς φτάνει ένας άνθρωπος να πει κάτι τόσο βαρύ; Το νιώθει αληθινά ή υπερβάλλει; Ο Τσέχωφ, στη συνέχεια, δίνει μια απάντηση, αλλά η στιγμή του γιατρού παραμένει. Πάγωσε.

Δε μου αρέσει το κρύο, ούτε κυριολεκτικά, ούτε μεταφορικά. Ένας από τους μεγαλύτερους φόβους μου συνδυάζει την εξορία μου (για κάποιο λόγο) στην Ανταρκτική και ταυτόχρονα η συναισθηματική μου κατάσταση να μοιάζει με αυτή του Χλαπάτσα από το σίριαλ «της Ελλάδος τα παιδιά». Αν κι αυτό το ενδεχόμενο είναι μάλλον απίθανο, έχω δει ανθρώπους να γίνονται ατροφικοί, να περνούν στη σφαίρα της αφασίας και να μη δείχνουν κανένα ενδιαφέρον για το τι συμβαίνει γύρω τους. Δεν τους κατηγορώ, ποιος ξέρει τι δρόμο έκαναν για να φτάσουν ως εκεί; Υπάρχουν όμως και τα άλλα παιδιά που πήραν σοβαρά τη ζωή και δεν της γύρισαν την πλάτη. Έφυγαν νωρίς απ’ το σπίτι, το πίστεψαν έστω κι αν προχωρούσαν στα τυφλά. Και σήμερα, παρά τη φθορά και τα «τσακισμένα» γόνατά τους, στέκονται ακόμα όρθια. Ποιος ξέρει κι αυτά τι δρόμο έκαναν;

Σκέφτομαι όλους αυτούς τους ανθρώπους που με αξιοπρέπεια δεν πρόδωσαν το συναίσθημά τους, διατήρησαν την τρυφερότητα, δε φοβήθηκαν να εκτεθούν μιλώντας προσωπικά και πάλεψαν με νύχια και με δόντια για να μη «σβήσει η φωτιά» μέσα τους. Μπορεί να μην κέρδισαν κάτι, αλλά δεν έχασαν κιόλας. Θέλει θάρρος να ζεις με ανοιχτή καρδιά. Να επιτρέπεις στον εαυτό σου να πληγώνεται, να συγκινείται, να ενθουσιάζεται. Δεν είναι αδυναμία, είναι δύναμη. Μέσα σε έναν κόσμο, που συχνά μοιάζει σκληρός και αδιάφορος, το να επιμένεις να νιώθεις είναι μια μορφή αντίστασης. Μια πράξη γενναιότητας απέναντι στην απάθεια.

Ο Georgi Gospodinov στο βιβλίο του «Χρονοκαταφύγιο», γράφει στην αρχή: «Κάθε δευτερόλεπτο σε αυτό τον κόσμο, υπάρχει ένας κύκλος από ανθρώπους που κλαίνε και ένας λίγο μικρότερος από ανθρώπους που γελάνε. Υπάρχει όμως κι ένας τρίτος κύκλος που ούτε κλαίει ούτε γελάει πια. Ο πιο θλιμμένος από όλους». Η αποσύνδεση από ό,τι συμβαίνει γύρω μας είναι χειρότερη κι από μια μεγάλη στενοχώρια. Μοιάζει με μια πανοπλία, που είναι μεν προστατευτική, αλλά ταυτόχρονα και τόσο βαριά που σ’ εμποδίζει να κινηθείς, να αισθανθείς και να ζήσεις.

Εγώ την έβγαλα, την άφησα στην άκρη και γελάω σαν τον Αναγνωστάκη, όταν βλέπω να τη φοράς.

Δε θυμάμαι πια τι μέρα είναι, ποιος μήνας ή ποια χρονιά. Δεν ξέρω καν ποιο κατά σειρά είναι αυτό το γράμμα, που σου γράφω. Συνεχίζω την υποβρύχια ζωή μου, έχοντας για συντροφιά τα μαύρα ψάρια και το αλμυρό νερό, μιας και οι διπλανοί μου δε βοηθάνε άλλο. Για εμάς, η μέρα χωρίζεται σε τρία εξάωρα και πλέον δεν ξέρω πώς ζείτε εσείς εκεί έξω. Περιφερόμαστε στον υδάτινο κόσμο άσκοπα και χωρίς ουσία. Αν ήσουν εδώ, θα σου άρεσε να γλιστράς στο νερό με τη χαρακτηριστική σου ελαστικότητα και να κάνεις βουτιές κρατώντας τη μύτη σου. Τους έχω μιλήσει για σένα. Τους έχω πει ότι εγώ, τουλάχιστον, σ’ έχω δει να κλαις. Δε με πιστεύουν. Δεν το κάνουν από απαξίωση, αλλά ο φόβος έχει δηλητηριάσει την πίστη τους. Έχουν παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια να βγουν στην επιφάνεια. Εγώ, από την άλλη, νιώθω ανίκητος.

Δεν κοιμάμαι. Μένω άγρυπνος, όχι γιατί δε νυστάζω, αλλά επειδή δε θέλω να σταματήσω να σε σκέφτομαι. Στον τελευταίο μας διάλογο, κοίταξες τον ουρανό και με ρώτησες αν γεμίζει ή αδειάζει το φεγγάρι. Σου εξήγησα το κόλπο -που υψώνεις μια νοητή γραμμή προς τα πάνω στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού-. Αν σχηματιστεί το γράμμα “b” γεμίζει, αν σχηματιστεί το γράμμα “d”, αδειάζει. Birth and death. Ήταν εύκολο να το θυμάσαι. Χαμογέλασες, όπως κάνεις πάντα όταν μαθαίνεις κάτι νέο. Εκείνη τη στιγμή, ένιωσα ότι αναπνέω με τα μάτια. Ο αέρας κύκλωσε γύρω μας το θαύμα, που κανείς απ’ τους δυο μας δεν μπορούσε ν’ αντέξει. Χαθήκαμε.

Εδώ κάτω, πάντως, δεν ακούγεται τίποτα. Η ησυχία των ψαριών. Δεν κάνουν ποτέ θόρυβο, ούτε καν όταν πονάνε. Είμαστε κοντά στο να υιοθετήσουμε κι εμείς τη συμπεριφορά τους. Για να το κάνουν εκατομμύρια χρόνια κάτι παραπάνω θα ξέρουν. Κατά τ’ άλλα, χαλάω τόνους χαρτί. Εκτός από γράμματα για σένα, γράφω τη μία κάτω απ’ την άλλη τις αγαπημένες σου λέξεις, αυτές που σου άρεσε να επινοείς. Δεν μπορώ να σχηματίσω μ’ αυτές ούτε μία πρόταση, που να βγάζει νόημα. Αφόρητο. Μου είχες πει πως όταν ήσουν μικρή τόνιζες -επίτηδες λάθος- τις λέξεις για να γελάς. Αν ήμουν δίπλα σου θα εκνευριζόμουν. Η σπάνια στιγμή μου. Όπως τότε που σου είπα γεμάτος τρυφερότητα «άντε στο διάολο, αγάπη μου», επειδή δε σου άρεσε η μαγειρική μου.

Αυτή τη στιγμή που σου γράφω φαντάζομαι ότι κοιμάσαι. Δε με πειράζει. Το μόνο που με πειράζει είναι ότι δε θα ξυπνήσεις δίπλα μου. Οι κόσμοι μας πια είναι τόσο μακρινοί, αλλά να ξέρεις ότι, όταν θα ξεκινήσω να σε βρω, θα έρθω με τα πόδια. Και μετά, θα συνεχίσω να περπατάω μέχρι να φτάσω στην ψηλότερη κορυφή. Μου έχουν λείψει τα βουνά και ο καθαρός αέρας. Κάθε κείμενο που σου γράφω είναι ακριβώς 500 λέξεις, επειδή ξέρω ότι βαριέσαι να διαβάζεις. Ποιος θα με ακούσει στην απεραντοσύνη του ωκεανού; Μόνο εσύ, το σύμπαν. Ξαπλώνω στα πόδια σου, με κοιτάς και φυσάς στο στόμα μου ολόκληρο τον κόσμο. Στο αίμα μου, ρέουν πλανήτες και αστερισμοί. Σ’ αφήνω. Είναι ώρα να αναδυθώ. Η σκέψη μου είναι μαζί σου.

Έχω μια γιαγιά που αποφάσισε από νωρίς να μείνει στο σωστό χωριό, σ’ εκείνο δίπλα στη θάλασσα και σ’ ένα σπίτι που θες μια κατηφόρα μόνο για να φτάσεις στη βρύση, που ο χρόνος σταματάει για τόσο όσο σου παίρνει να πιεις μια γουλιά από το νερό της. Η γιαγιά πίνει ακόμα μπύρες – και καμιά γουλιά κρασί – για το καλό των νιάτων (της), άλλωστε απλό κριθάρι είναι, πάει με τη στιγμή και τον ήλιο που έχει έξω.

Η γιαγιά είναι πάντα όρθια αλλά όλο και πιο αργή. Είναι πάντα ανεξάρτητη, αλλά και δέκτρια μιας ώρας βοήθειας την ημέρα. Της αρέσει που γελάω συχνά και της αρέσει πιο πολύ να μου θυμίζει πως αν δε γελάμε χάνουμε τον δρόμο μας. Κοιμάται για δύο ανθρώπους και ξυπνάει για μισό. Τα μαλλιά της είναι κάτασπρα τώρα, που μετράει εννιά δεκαετίες ζωής και είναι τώρα έτσι χρωματισμένα, γιατί ζούσε μόνο για να αρνείται την κούρασή της. Αλλά όσο όρθια και να είναι, όσο ανεξάρτητη και ξύπνια, όσο εκούσια ξεκούραστη, τα λεπτά την προλαβαίνουν και ευτυχώς η απόστασή μας είναι τόση όση χρειάζομαι για να διασχίσω μια αθηναϊκή οδό με πολλά λάμδα και βήτα. Και είμαι κοντά μακριά της.

Έχω μια γιαγιά, που μοιάζει με όλες τις γιαγιάδες του κόσμου που αναγκάστηκαν να ζήσουν μέχρι την κόκκινη γραμμή που τους επιβλήθηκε από τη γέννησή τους. Έζησαν όμως ελεύθερες παραπάνω κι από εκείνους τους ελεύθερους κι η περηφάνια τους είναι μόνιμος κάτοικος καρδιάς.

Η Άναμπελ Χαβίλ ξοδεύει τουλάχιστον 500 δολάρια τον μήνα, για να διατηρήσει τις τρεις στενές φιλίες που έκανε από τότε που μετακόμισε σε νέα πόλη πριν από δύο χρόνια, με τον σύζυγο και τα παιδιά της. Πρόκειται για έξοδα που αφορούν πάρτι, λέσχες βιβλίου ή απλές συναντήσεις για ένα κρασί. Υπολογίζει ότι χρειάζεται περί τα 170 δολάρια για κάθε μία από τις τρεις φιλίες. Και οι φίλες της ανταποδίδουν.

«Κοστίζει πολύ περισσότερο το να έχεις φίλους από το να μην έχεις φίλους», δηλώνει στη Wall Street Journal η Χαβίλ. Και πράγματι από το ρεπορτάζ της εφημερίδας προκύπτει ότι το να κάνεις και να κρατάς φιλίες χρειάζεται περισσότερο χρήμα, χρόνο και κόπο από ό,τι παλαιότερα. Το σημερινό κύμα ακρίβειας δεν αφήνει ανεπηρέαστη ούτε αυτή την πτυχή της ζωής μας. Οι συνεχείς ανατιμήσεις σε εστιατόρια, μπαρ, ακόμη και τρόφιμα και ποτά που αγοράζει κανείς για να προσκαλέσει κάποιον σπίτι του, καθιστούν τις φιλίες «ακριβές».

Λιγότερες φιλίες από το παρελθόν

Οι Αμερικάνοι έχουν σήμερα λιγότερες διασυνδέσεις σε σχέση με κάποιες δεκαετίες νωρίτερα, ένα φαινόμενο που εντάθηκε κατά την περίοδο της πανδημίας, που έφερε lockdown και απομόνωση. Χρειάζονται περί τις 200 ώρες για να οικοδομήσει κάποιος μία στενή φιλία, σύμφωνα με έρευνα του Τζέφρι Χολ, καθηγητή Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας. Αλλά δεν είναι μόνο ο χρόνος που τους δυσκολεύει. Είναι και η τσέπη τους.

Η Τζένι Ορλέτσκι, 33 ετών, ζει στο Ντιτρόιτ από τότε που γεννήθηκε. Ως ενήλικας έκανε νέους φίλους στο γυμναστήριο και στον χώρο εργασίας. Ξοδεύει περίπου 200 δολάρια τον μήνα σε συνδρομές γυμναστηρίου, μέσω των οποίων έχει κάνει 15 φιλίες, όπως υπολογίζει. «Έχω κάνει φιλίες που πιστεύω θα κρατήσουν μία ζωή. Αλλά είναι ακριβό χόμπι», λέει στη WSJ.

Οι γείτονες ήταν κάποτε η πιθανότερη «δεξαμενή» για φιλίες. Αλλά πλέον οι περισσότεροι δεν αισθάνονται τόσο κοντά με τους γείτονές τους. Περίπου το 41% των Αμερικανών δήλωσαν ότι συναντιούνται σε φιλικό επίπεδο με κάποιον γείτονα τουλάχιστον μία φορά τον μήνα το 2022, σύμφωνα με τη General Social Survey, έναντι ποσοστό 61% το 1974.

Το χρήμα δεν έχει πάντα αποτέλεσμα

Ο Νταγκ Κόπλαντ, 59 ετών, μετακόμισε σε ένα διαμέρισμα στο Κάνσας Σίτι, Mo., τον Ιανουάριο του 2020 και περιέγραψε τη σχέση του με τους ενοίκους της πολυκατοικίας ως εγκάρδια. Όταν ήταν νεότερος, έκανε φίλους παρακολουθώντας μαθήματα χορού με ανθρώπους που έμεναν στην πολυκατοικία του. «Η μισή σου ζωή προσπαθεί να ξεφύγει από το σπίτι και το δεύτερο μισό της ζωής σου προσπαθεί να βρει ξανά το σπίτι και τους ανθρώπους σου», λέει.

Νέους φίλους δυσκολεύεται να κάνει. Ο Κόπλαντ ξοδεύει περί τα 500 δολάρια τον μήνα για μαθήματα γκολφ, τένις και υαλοποιΐας. Εξακολουθεί να ελπίζει ότι μια φιλία θα του κάνει το κλικ.

Για τη Χαβίλ τα 100 με 200 δολάρια που ξόδευε κάθε μήνα σε υλικά χειροτεχνίας και συγκεντρώσεις για ψήσιμο μπισκότων ή μαθήματα αγγειοπλαστικής δεν απέδωσαν καρπούς. Οι τρεις φιλίες της έγιναν ενώ έβγαζε βόλτα τον σκύλο της και παρακολουθούσε τα παιδιά της να παίζουν στη γειτονιά της. Αλλά και πάλι η διατήρησή τους θέλει και χρόνο και χρήμα.