Κυρία Μπόζου, αν και ίσως ακουστεί κάπως κοινότοπο —και πιθανόν να σας έχει ξανατεθεί—, τι σημαίνει για εσάς το παιδικό βιβλίο και ποιος είναι, στην ουσία, ο ρόλος του στη ζωή των παιδιών;

Συνήθως προτιμώ να απαντώ πιο βιωματικά σε τέτοια θέματα, ακριβώς επειδή —όπως κι εσείς επισημάνατε— έχουν ήδη τεθεί κι απαντηθεί από πολλούς, ίσως και πιο ειδικούς. Το παιδικό βιβλίο είναι κομμάτι της καθημερινότητας· είναι ο τρόπος, με τον οποίο εισήγαγα και τα δικά μου παιδιά στον κόσμο, που μας περιβάλλει. Το θεωρώ κάτι πολύ οικείο, που μας συντροφεύει διαρκώς στην καθημερινή ζωή. Γι’ αυτό και χαίρομαι ιδιαίτερα, όταν το βλέπω να έχει θέση και στο σχολείο. Μάλιστα, μόλις πριν από λίγο, η κόρη μου μού είπε ότι δεν έκαναν μάθημα τις δύο πρώτες ώρες και η δασκάλα τους —μια εξαιρετική εκπαιδευτικός που προωθεί έμπρακτα τη φιλαναγνωσία— τούς πήγε στη βιβλιοθήκη και τους διάβασε. Τέτοιες στιγμές αποτελούν ό,τι καλύτερο για τη μάθηση και την εκπαίδευση των παιδιών.

Αυτό που λέτε είναι πολύ ενδιαφέρον — ο τρόπος που το βιβλίο εντάσσεται στην καθημερινότητα και στις απλές στιγμές. Έχω ξεχωρίσει το βιβλίο σας «Τι κοιτάζουν», το οποίο είναι ιδιαίτερα διαδραστικό και ποιητικό. Πώς προσεγγίζετε τη φαντασία και τη συμμετοχή των παιδιών μέσα από την εικονογράφηση;

Η αλήθεια είναι ότι προέρχομαι από τον χώρο των εικαστικών, οπότε και στα βιβλία μου λειτουργώ με τον ίδιο τρόπο που λειτουργώ και στα έργα μου, αλλά και γενικότερα ως άνθρωπος. Αυτή είναι, κατά κάποιο τρόπο, η ταυτότητά μου. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να αναλύω τι σημαίνει για μένα η τέχνη και πού συναντά τη ζωή μας. Έτσι, και στο βιβλίο «Τι κοιτάζουν», η επαναλαμβανόμενη ερώτηση «τι κοιτάζουν» σχετίζεται πολύ με την καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά και με τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι τον κόσμο. Παράλληλα, συνδέεται και με το πώς βλέπουν τον κόσμο οι άλλοι άνθρωποι, μέσα από τα μάτια των παιδιών μου. Το βιβλίο γεννήθηκε την περίοδο της καραντίνας, όταν τα παιδιά μου ήταν ακόμη μικρά και υπήρχαν διαρκώς αυτές οι συνεχείς, σχεδόν υπαρξιακές, ερωτήσεις — οι οποίες, φυσικά, δεν έχουν σταματήσει μέχρι σήμερα.

Η περίοδος της καραντίνας ήταν, για όλους μας, κάπως αποκαλυπτική.

Ναι. Το βιβλίο, λοιπόν, γεννήθηκε πολύ απλά μέσα από τη δική μου διερώτηση: τι είναι αυτό που μου αρέσει να ζωγραφίζω.

Πόσο χρόνο σας πήρε να το ολοκληρώσετε; Ήταν μια πιο «αυτόματη» διαδικασία ή κάτι που το δουλεύατε σταδιακά μέσα στην περίοδο της καραντίνας; Το σκεφτόσασταν και πήρε μορφή σιγά-σιγά ή το είδατε ολοκληρωμένο εκ των υστέρων; Χρειάστηκαν πολλές διορθώσεις και επιστροφές στο κείμενο;

Θα σας πω. Ξεκίνησε πολύ αυθόρμητα, κυρίως μέσα από τα πορτρέτα και τις εκφράσεις τους. Στη συνέχεια, μπήκα στη διαδικασία να αναρωτηθώ τι κοιτάζει ο καθένας, κι έτσι προέκυψε και το υπόλοιπο κομμάτι. Από την αρχή, είχα δουλέψει με τα κοπτικά, κάτι που στην πορεία της παραγωγής, δημιούργησε ανάγκη για μια πιο εξειδικευμένη επεξεργασία — όχι δυσκολίες με την αυστηρή έννοια, αλλά μια απαιτητική διαδικασία, την οποία οι εκδόσεις «Μικρή Σελήνη» έφεραν με επιτυχία εις πέρας. Για μένα, η καραντίνα υπήρξε μια πολύ δημιουργική περίοδος, παρότι για πολλούς δεν ήταν έτσι. Εκείνη την εποχή, έκανα παράλληλα και κάποια εκπαιδευτικά βίντεο για το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Μέσα, λοιπόν, σε αυτή τη συνεχή δημιουργική ροή, προέκυψε και το βιβλίο.

Όταν κρατάω κάτι τόσο δουλεμένο στα χέρια μου, μου δημιουργούνται πολλά ερωτήματα. Στη δική σας περίπτωση, συνέβαλε και αυτή η ιδιαίτερη συνθήκη —η διάδραση με τα παιδιά σας— οπότε όλο αυτό προέκυψε αρκετά φυσικά. Και πράγματι φαίνεται· δείχνει να έχει λειτουργήσει πολύ οργανικά για εσάς.

Περισσότερο χρόνο, στην πραγματικότητα, πήρε η παραγωγή του βιβλίου και το πώς τελικά θα πάρει μορφή: ποιος θα το εκδώσει, ποια θα είναι η τελική του κατεύθυνση και ποιοι χαρακτήρες θα μείνουν μέσα. Γιατί υπήρχαν κι άλλοι «ήρωες» — με την έννοια των πρωταγωνιστών του βιβλίου — οι οποίοι τελικά απορρίφθηκαν, αφού τότε θα μιλούσαμε για ένα εντελώς διαφορετικό βιβλίο. Οπότε, μαζί με την εκδότρια, επιλέξαμε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Και στη συνέχεια, χρειάστηκε να δημιουργήσω και κάποιους επιπλέον χαρακτήρες, ώστε να μπούμε και να υπηρετήσουμε αυτή τη συγκεκριμένη αφήγηση.

Κι αυτό το βιβλίο σας χάρισε και το Κρατικό Βραβείο Εικονογραφημένου Παιδικού Βιβλίου.

Μαζί με άλλες δύο διακρίσεις στο εξωτερικό, καθώς και το βραβείο από το Ελληνικό Τμήμα της ΙΒΒΥ. Πολύ σημαντικές στιγμές — πραγματικά πολύ σημαντικές.

Πώς βιώνετε κάθε διάκριση και βραβείο ως επισφράγιση της δουλειάς σας; Τι σημαίνει για εσάς αυτή η αναγνώριση;

Σημαίνει λίγο παραπάνω χρόνο — χρόνο για να συνεχίσω και να προχωρήσω στο επόμενο. Ουσιαστικά, αυτό είναι που κάνει: επεκτείνει τον χρόνο και τη συνέχεια της δουλειάς.

Για το επόμενο βήμα σας.

Ναι, για το επόμενο βήμα. Γιατί, πραγματικά, πέρα από την ηθική ικανοποίηση και τη χαρά της αναγνώρισης, υπάρχουν και πρακτικοί λόγοι που βοηθούν.

Είστε ήδη στο επόμενο βήμα, αυτή τη στιγμή που μιλάμε;

Ναι, είμαι, αλλά είναι ένα βήμα πίσω, με την έννοια ότι πρόκειται για ένα βιβλίο που το σκέφτομαι εδώ και πολύ καιρό. Η αρχική ιδέα του μάλιστα ανήκει στην ίδια περίοδο με το «Τι κοιτάζουν». Ξεκίνησε τότε, αλλά δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί πλήρως — δεν το έχω ολοκληρώσει.

Να πάνε όλα καλά και να πάρει το βιβλίο την τελική του μορφή, όπως το έχετε στο μυαλό σας. Θέλω να σας ρωτήσω για την πολυδιάστατη πορεία σας ως εικαστικός, παιδαγωγός και δημιουργός δράσεων: πώς συνυπάρχουν κι αλληλοτροφοδοτούνται αυτοί οι ρόλοι; Και πώς συνδέονται όλα αυτά τα εκπαιδευτικά προγράμματα με τον κόσμο του παιδιού, του παιδικού βιβλίου και των εικαστικών;

Νομίζω ότι όλη αυτή η διαδικασία ξεκίνησε μέσα από τα εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά. Ξεκίνησε πολύ αυθόρμητα, όταν ήμουν ακόμη φοιτήτρια στη Σχολή Καλών Τεχνών, και τότε άρχισα ουσιαστικά να «μαθαίνω» τα παιδιά. Κι αυτό θεωρώ ότι είναι το πιο σημαντικό. Είχα από πάντα μια έντονη διάθεση, ίσως από μικρή ηλικία — αν και δεν ήταν κάτι συνειδητό ως επιθυμία να γίνω μητέρα — αλλά για τα παιδιά γενικά, για τα παιδιά του κόσμου, υπήρχε πάντα ένα έντονο ενδιαφέρον. Ταυτόχρονα, έχω πολύ ζωντανές μνήμες από την παιδική μου ηλικία, από το πώς σκεφτόμουν και πώς δημιουργούσα, γιατί ζωγράφιζα από πάντα και μου άρεσε πάρα πολύ. Ήθελα πάντα να γίνω ζωγράφος ή κάτι σχετικό με αυτό. Μέσα, λοιπόν, από αυτή τη γνωριμία με τα παιδιά και τη διαδικασία των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, προέκυψε και το βιβλίο. Ήταν κάτι που με ενδιέφερε έτσι κι αλλιώς, αφού και μέσα από τη γραφιστική — το πρώτο μου πτυχίο — είχα ασχοληθεί αρκετά με την εικονογράφηση και το βιβλίο. Είναι ένας κόσμος που με απασχολούσε ανέκαθεν. Αλλά το να δημιουργήσω κάτι δικό μου, πιστεύω ότι συνδέεται πολύ με το ότι γνώρισα τα παιδιά μέσα από τη δημιουργία.

Τελικά, ο ενήλικος βγαίνει πάντα κερδισμένος από αυτή την επαφή, από αυτόν τον κόσμο της φαντασίας και των εικόνων. Τι θέλετε να κρατούν τα παιδιά από τα έργα σας; Και τι σας λένε τα δικά σας παιδιά — είναι οι πρώτοι σας αναγνώστες;

Ναι, σίγουρα. Εμένα αυτό που με κάνει χαρούμενη είναι ότι θέλουν να διαβάζουν και ότι, όταν φέρνω ένα καινούριο βιβλίο στο σπίτι, υπάρχει ενθουσιασμός — σαν να ανοίγουμε ένα παιχνίδι. Αυτό είναι το πιο σημαντικό: ότι βλέπουν τα βιβλία έτσι, με αυτό το βλέμμα. Και όχι με φόβο, ούτε σαν κάτι, από το οποίο θέλουν να απομακρυνθούν. Το έχω κάνει συνειδητά, γιατί το θεωρώ πολύ σημαντικό. Οπότε αυτό θέλω να παίρνουν τα παιδιά από τα έργα μου. Δεν έχω καμία διάθεση να «φορέσω» κάτι σε κανέναν, πόσω μάλλον στα παιδιά. Αλλά θέλω να δημιουργώ ένα ευχάριστο περιβάλλον σε κάτι φορητό, όπως είναι το βιβλίο. Να το ανοίγουν και να νιώθουν ένα ευχάριστο συναίσθημα και να αφήνονται να φαντάζονται πράγματα.

Μακάρι αυτό να γίνει, να είναι κάτι τόσο φυσικό όσο το νερό. Να προωθείται η φιλαναγνωσία μέσα από δασκάλους, όπως η εκπαιδευτικός της κόρης σας, που το κάνουν πράξη με τόσο όμορφο τρόπο.

Ναι, πραγματικά· είναι κάτι για το οποίο νιώθω πολύ τυχερή. Θα ήθελα εδώ να αναφέρω ότι οι εικαστικές δράσεις και η εκπαιδευτική διάσταση της δουλειάς μου συναντήθηκαν πρόσφατα στη Διεθνή Έκθεση Παιδικού Βιβλίου της Μπολόνια, όπου συμμετείχα στο ελληνικό περίπτερο, δημιουργώντας ένα βιβλίο από την αρχή, μέσα από μια αυτοσχεδιαστική δράση που προβαλλόταν ζωντανά την ώρα που ζωγράφιζα. Η διαδικασία μεταδιδόταν σε οθόνη, ώστε να μπορεί να τη μοιραστεί περισσότερος κόσμος, συνδέοντας τα εικαστικά, την performance και τον τρόπο που παράγω τα έργα μου με τον κόσμο του βιβλίου.

Η παρουσία μου εκεί αποτέλεσε, για μένα, και το αποτύπωμα του Κρατικού Βραβείου Εικονογραφημένου Παιδικού Βιβλίου, στο πλαίσιο του οποίου ήμουν καλεσμένη του Τμήματος Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού και της Ελληνικής Κοινότητας της Μπολόνια. Τους ευχαριστώ θερμά για την πρόσκληση και την όμορφη φιλοξενία, εντός και εκτός της έκθεσης.Στον χώρο και τον χρόνο που μου αναλογούσε, ανάμεσα σε αγαπημένους φίλους, συνεργάτες και συναδέλφους, πραγματοποίησα την επιτελεστική δράση ζωγραφικής ‘’Ink in flow’’.  

Δηλαδή;

Σε ένα σχεδόν άδειο βιβλίο με παλιά σχέδια και ζωγραφιές, δημιούργησα αφορμές που λειτουργούσαν ως έναυσμα για τη σύνθεση νέων μορφών και εικόνων. Πρόκειται για μια δράση που δεν στοχεύει στην επίδειξη ικανοτήτων ή τεχνικών· αντίθετα, επιδιώκω να εντάξω τον θεατή στη σκέψη του δημιουργού, χωρίς τον καλλωπισμό που συνήθως συνοδεύει την εικόνα κάποιου που ζωγραφίζει. Εστιάζω στη συνειρμική διαδικασία της δημιουργίας, αποκαλύπτοντας και το αθέατο κομμάτι: το αποτυχημένο σχέδιο που θα απορριφθεί, αλλά και το στοιχείο του τυχαίου που αναζητώ, ώστε να με οδηγήσει σε μια νέα ιδέα που δεν είχα φανταστεί.

Έχει πολύ ξεχωριστή διάσταση αυτό που κάνετε, ειδικά με το τυχαίο και το «ατελές». Υπάρχουν κάποια αγαπημένα θέματα, με τα οποία θα θέλατε να συνεχίσετε να ασχολείστε από εδώ και πέρα;

Είναι ολοφάνερο: τα μουσεία είναι το αγαπημένο μου θέμα. Ακόμη κι όταν δεν υπάρχει λόγος, βρίσκω τον λόγο και φτιάχνω ένα μουσείο.

Αχ, τα μουσεία — φαίνεται πόσο σας εμπνέουν. Χάρηκα πολύ για την κουβέντα και τη γνωριμία. Να είστε καλά και να συνεχίσετε να δημιουργείτε.

Ευχαριστώ κι εγώ — η προσέγγισή σας και οι ερωτήσεις σας ήταν πολύ ουσιαστικές.

Λεπτομέρειες φωτογραφιών:

• Πρόσωπο από το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;»
• Προσχέδιο για το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;»
• Εικονογράφηση για το βιβλίο της Ελένης Γερουλάνου Οι Αριθμοί της Εθνικής Πινακοθήκης, Εκδ. Παπαδόπουλος
• Εικονογράφηση από το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;», Εκδ. Μικρή Σελήνη
• Επισκέπτες της Εθνικής Πινακοθήκης — εικονογράφηση για το βιβλίο της Ελένης Γερουλάνου Οι Αριθμοί της Εθνικής Πινακοθήκης, Εκδ. Παπαδόπουλος
• Προσχέδιο για το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;» (εκτός έκδοσης)
• «Λουλούδια σε προθήκη» — εικονογράφηση για εκπαιδευτικό πρόγραμμα
• Το Δ των Δικαιωμάτων — εικονογράφηση για το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού