Ωστόσο, νέα επιστημονικά ευρήματα αποκαλύπτουν μια απροσδόκητη συσχέτιση: η συχνή κατανάλωση διαιτητικών αναψυκτικών μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2. Μεγάλη αυστραλιανή μελέτη έδειξε ότι ενήλικες που έπιναν ένα κουτάκι διαιτητικού αναψυκτικού καθημερινά είχαν κατά38% μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 σε σχέση με όσους δεν κατανάλωναν καθόλου τέτοια ποτά – και μάλιστα ο κίνδυνος αυτός ήταν υψηλότερος από τον23% αυξημένο κίνδυνο που καταγράφηκε σε όσους έπιναν καθημερινά ζαχαρούχα αναψυκτικά.

Το παρακάτω ρεπορτάζ εμβαθύνει στα στοιχεία πίσω από αυτή την απρόσμενη διαπίστωση, εξηγεί πιθανές αιτίες και δίνει πρακτικές συμβουλές.

Ζάχαρη ή γλυκαντικό; Οι παραδοχές που αλλάζουν

Είναι ευρέως γνωστό ότι τα ζαχαρούχα ποτά – όπως τα κλασικά αναψυκτικά, η λεμονάδα και τα ενεργειακά ποτά – σχετίζονται με αύξηση βάρους και διαβήτη. Μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι άτομα με υψηλή κατανάλωση τέτοιων ποτών έχουν περίπου 30% μεγαλύτερο κίνδυνο διαβήτη τύπου 2. Οι παγκόσμιες οδηγίες υγείας, όπως του NHS στη Βρετανία, συνιστούν τη μείωση της πρόσθετης ζάχαρης γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο.

Τα διαιτητικά ποτά, που περιέχουν γλυκαντικά όπως ασπαρτάμη, σουκραλόζη ή ακεσουλφάμη-Κ, δημιουργήθηκαν στη βάση ότι δεν ανεβάζουν το σάκχαρο ή τις θερμίδες. Βραχυπρόθεσμες μελέτες δείχνουν πως όσοι αντικαθιστούν ένα ζαχαρούχο ποτό με ένα light, συνήθως καταναλώνουν λιγότερες θερμίδες και ίσως χάνουν βάρος, χωρίς σαφείς ενδείξεις ότι τα γλυκαντικά αυξάνουν την όρεξη.

Έτσι, οι οδηγίες για τον διαβήτη συχνά προτείνουν τα διαιτητικά ποτά ως καλύτερη επιλογή έναντι των κλασικών. Πρόσφατη έρευνα σε διαβητικούς έδειξε ότι η αντικατάσταση των ζαχαρούχων ποτών με light συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου και καρδιαγγειακών νοσημάτων.

Όμως τα τελευταία χρόνια, νέες μακροχρόνιες μελέτες περιπλέκουν την εικόνα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), μετά από ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, συνιστά πλέον να αποφεύγονται τα τεχνητά γλυκαντικά για τον έλεγχο βάρους λόγω έλλειψης μακροπρόθεσμου οφέλους και πιθανών κινδύνων, συμπεριλαμβανομένου του αυξημένου κινδύνου διαβήτη τύπου 2.

Στην πράξη, πολλοί στην Αυστραλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ευρώπη βασίζονται στα διαιτητικά αναψυκτικά για τη γλυκιά τους γεύση. Στην ΕΕ, η κατανάλωσή τους αυξήθηκε από 23% το 2016 σε 30% το 2021. Έτσι, είναι κρίσιμο να επανεξεταστεί αν αυτά τα «sugar-free» ποτά είναι πράγματι ακίνδυνα.

Νέα αυστραλιανή έρευνα: Διαιτητικά αναψυκτικά & διαβήτης

Μια πρόσφατη μελέτη από το Pανεπιστήμιο Monash, δημοσιευμένη στο περιοδικό Diabetes & Metabolism, υποστηρίζει πως ο κίνδυνος διαβήτη είναι μεγαλύτερος για όσους πίνουν light αναψυκτικά συγκριτικά με τα ζαχαρούχα.

Οι ερευνητές παρακολούθησαν 36.608 Αυστραλούς ενήλικες, ηλικίας 40–69 ετών για σχεδόν 14 χρόνια. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν τη συχνότητα κατανάλωσης ζαχαρούχων ή τεχνητά γλυκαντικών ποτών. Αφού ελήφθησαν υπόψη παράγοντες όπως διατροφή, άσκηση και ιστορικό υγείας:

• Όσοι έπιναν τουλάχιστον ένα κουτάκι διαιτητικού αναψυκτικού ημερησίως είχαν κατά38% μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν διαβήτη τύπου 2 σε σχέση με όσους δεν κατανάλωναν τέτοια ποτά.
• Για τους καταναλωτές ζαχαρούχων αναψυκτικών (≥1 κουτί/ημέρα), ο κίνδυνος ήταν αυξημένος κατά23%.

Τα αποτελέσματα αυτά προκάλεσαν παγκόσμια δημοσιότητα. Σύμφωνα με δημοσιεύματα: «Ένα μόνο κουτάκι τεχνητά γλυκαντικού αναψυκτικού ημερησίως συνδέθηκε με 38% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2». Το εύρημα βασίζεται στα δεδομένα των 36.608 Αυστραλών επί 14 χρόνια, υπερβαίνοντας τον αντίστοιχο κίνδυνο των ζαχαρούχων.

Συμπέρασμα: Η μακροχρόνια καθημερινή κατανάλωση διαιτητικών αναψυκτικών φαίνεται να αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο διαβήτη τύπου 2 στο μέλλον. Αν και πρόκειται για συσχετίσεις κι όχι απόδειξη αιτιακής σχέσης, η ισχύς του ευρήματος προκαλεί ανησυχία στους ειδικούς.

Στοιχεία από διεθνείς μελέτες & πιθανές εξηγήσεις

Η αυστραλιανή δεν είναι η μόνη σχετική έρευνα. Άλλες μεγάλες παρατηρησιακές μελέτες επιβεβαιώνουν παρόμοιες συσχετίσεις μεταξύ light ποτών και μεταβολικών νοσημάτων:

• Στις ΗΠΑ (MESA study, 2009): Η Μελέτη Πολυεθνικής Αθηροσκλήρωσης παρακολούθησε ενήλικες μέσης ηλικίας χωρίς διαβήτη. Οι καθημερινοί καταναλωτές διαιτητικών αναψυκτικών είχαν 67% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 σε σύγκριση με όσους δεν έπιναν.
• Στη Γαλλία (NutriNet-Santé cohort, 2023): Σε δείγμα 105.588 ατόμων, όσοι κατανάλωναν περισσότερα τεχνητά γλυκαντικά είχαν 69% μεγαλύτερο κίνδυνο ανάπτυξης διαβήτη τύπου 2 έναντι μη καταναλωτών – ακόμη κι όταν ελήφθησαν υπόψη παράγοντες τρόπου ζωής και αλλαγές βάρους.
• Άλλα ευρωπαϊκά και αμερικανικά cohort έχουν επίσης καταγράψει θετικές συσχετίσεις μεταξύ light ποτών και κινδύνου διαβήτη τύπου 2, αν και τα αποτελέσματα διαφέρουν ανάλογα με τη στατιστική προσαρμογή για την παχυσαρκία.
• Συστηματικές επισκοπήσεις τέτοιων cohort δείχνουν μικρή αλλά στατιστικώς σημαντική αύξηση του κινδύνου από τα τεχνητά γλυκαντικά – αν και η βεβαιότητα χαρακτηρίζεται συχνά χαμηλή λόγω περιορισμών των δεδομένων.

Σημαντικό: Αυτές οι ανθρώπινες μελέτες δεν αποδεικνύουν ότι τα light αναψυκτικά προκαλούν διαβήτη· ίσως άτομα ήδη επιρρεπή (π.χ. υπέρβαρα) να επιλέγουν πιο συχνά τέτοια ποτά («αντίστροφη αιτιότητα»). Ωστόσο στην αυστραλιανή ανάλυση έγινε προσαρμογή ως προς το ΔΜΣ και η συσχέτιση παρέμεινε σημαντική – όπως και στη MESA study στις ΗΠΑ όπου ο κίνδυνος ήταν ανεξάρτητος από το βάρος στην αρχή ή τις αλλαγές βάρους στην πορεία.

Ενδιαφέρον εύρημα: Σε κάποιες περιπτώσεις όταν ληφθεί υπόψη το βάρος σώματος εξαφανίζεται η επίδραση των ζαχαρούχων αλλά όχι των light ποτών στον διαβήτη· κάτι που υποδηλώνει πιθανό διαφορετικό μηχανισμό δράσης των τεχνητών γλυκαντικών στη γλυκόζη.

Bιολογικοί μηχανισμοί: Πώς μπορεί να επηρεάζουν;

Πώς μπορεί τα «μηδενικών θερμίδων» γλυκαντικά να αυξάνουν τον κίνδυνο; Οι επιστήμονες εξετάζουν διάφορες υποθέσεις:

• Ορμονική απάντηση (ινσουλίνη): Κάποια τεχνητά γλυκαντικά (όπως ασπαρτάμη) ίσως προκαλούν έκκριση ινσουλίνης παρόμοια με της ζάχαρης.
• Αλλαγές στο μικροβίωμα: Εργαστηριακές μελέτες δείχνουν ότι γλυκαντικά όπως σακχαρίνη/σουκραλόζη μπορούν να μεταβάλλουν τη σύσταση της εντερικής χλωρίδας, οδηγώντας σε δυσανεξία στη γλυκόζη.
• «Σύγχυση» του οργανισμού λόγω έντονης γεύσης χωρίς θερμίδες: Ίσως επηρεάζει τις ορμόνες όρεξης ή την ενεργειακή ισορροπία.
• Διατήρηση προτίμησης για γλυκά: Η συνεχής έκθεση σε πολύ γλυκές αλλά άνευ θερμίδων γεύσεις μπορεί να συντελεί εμμέσως σε χειρότερη ποιότητα δίαιτας.

Δεν υπάρχει ακόμη σαφής βιολογική εξήγηση. Οι περισσότερες τυχαιοποιημένες δοκιμές δεν επιβεβαιώνουν ότι τα μη θρεπτικά γλυκαντικά προκαλούν σαφώς αύξηση κινδύνου – ωστόσο οι παραπάνω μηχανισμοί αποτελούν αντικείμενο έρευνας.

Eπίσημες οδηγίες & στάση φορέων υγείας

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), το Μάιο του 2023 συνέστησε να αποφεύγονται τα μη σακχαρούχα γλυκαντικά τόσο για τον έλεγχο βάρους όσο και για πρόληψη νοσημάτων. Δεν βρέθηκε μακροπρόθεσμο όφελος ενώ υπογραμμίστηκαν πιθανά «ανεπιθύμητα αποτελέσματα», όπως αυξημένος κίνδυνος διαβήτη τύπου 2, καρδιαγγειακών νοσημάτων και θανάτου.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το NHS θεωρεί ασφαλή τα εγκεκριμένα γλυκαντικά ως εναλλακτική της ζάχαρης αλλά σημειώνει πως οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις παραμένουν ασαφείς. Το Diabetes UK επισημαίνει ότι πρέπει να χρησιμοποιούνται αντί της ζάχαρης – όχι επιπλέον αυτής.

Αυστραλοί ειδικοί, όπως η καθηγήτρια de Courten (RMIT/Monash), σχολιάζουν πως η νέα έρευνα αμφισβητεί την πεποίθηση ότι τα διαιτητικά ποτά είναι ασφαλέστερη επιλογή· προτείνουν μάλιστα επέκταση μέτρων φορολόγησης πέραν των ζαχαρούχων στα light προϊόντα.

Eναλλακτικές λύσεις & πρακτικές συμβουλές

Τι μπορούν να κάνουν όσοι ανησυχούν; Οι ειδικοί πλέον ενθαρρύνουν όλους – ιδιαίτερα όσους έχουν αυξημένο κίνδυνο διαβήτη – να προτιμούν νερό ή μη ζαχαρούχα/μη γλυκανθέντα ροφήματα όποτε είναι δυνατόν.

Κλινική δοκιμή παρουσίασε στο συνέδριο της American Diabetes Association πως γυναίκες με διαβήτη τύπου 2 που αντικατέστησαν το μεταγευματικό τους light αναψυκτικό με νερό είχαν πολύ καλύτερα αποτελέσματα: Σε διάρκεια 18 μηνών, η ομάδα που επέλεξε νερό έχασε περισσότερο βάρος ενώ το90% πέτυχε ύφεση του διαβήτη έναντι μόλις45% στην ομάδα των light αναψυκτικών.

Συμπέρασμα: Το νερό παραμένει η πιο υγιεινή επιλογή! Ακόμα κι αν σας αρέσουν οι γλυκές γεύσεις, δοκιμάστε ανθρακούχο νερό με λεμόνι ή σκέτο τσάι/καφέ χωρίς προσθήκη (τεχνητής) γλύκανσης. Αν χρησιμοποιείτε τεχνητά γλυκαντικά κάντε το περιστασιακά κι όχι καθημερινά.

Eφαρμογή Vively & έξυπνες συνήθειες υγείας

Η Vively προσφέρει εργαλεία για άμεσο έλεγχο μεταβολικής υγείας: Με συνεχή παρακολούθηση σακχάρου (CGM), αξιολόγηση Wellness Score/Metabolic Health Score και ανάλυση συνηθειών μπορείτε να δείτε πώς επηρεάζουν πραγματικά οι επιλογές σας τον οργανισμό σας σε πραγματικό χρόνο.
Η Vively βοηθά στον εντοπισμό μοτίβων (όπως σύνδεση light ποτών με σκαμπανεβάσματα σακχάρου), ενημερώνει για ασφαλείς εναλλακτικές κι ενθαρρύνει σταδιακές αλλαγές προς πιο υγιεινές συνήθειες – πάντα βασισμένες στα προσωπικά σας δεδομένα υγείας.

Eπίλογος: Μέτρο & επίγνωση στη χρήση light προϊόντων

Τα διαιτητικά αναψυκτικά σχεδιάστηκαν ως πιο ασφαλής εναλλακτική έναντι των ζαχαρούχων ποτών· ωστόσο η πρόσφατη επιστήμη δείχνει ότι δεν είναι χωρίς κινδύνους. Μεγάλα cohort από Αυστραλία, Ευρώπη κι ΗΠΑ συμφωνούν πως η συνήθης κατανάλωση σχετίζεται με υψηλότερες πιθανότητες εμφάνισης διαβήτη τύπου 2. Αν κι οι αιτίες διερευνώνται ακόμη κι η αιτιακή σχέση δεν έχει αποδειχθεί οριστικά, πολλές υγειονομικές αρχές πλέον συμβουλεύουν προσοχή.

Ο ΠΟΥ προειδοποιεί ανοιχτά για πιθανούς κινδύνους από μακροχρόνια χρήση τεχνητών γλυκαντικών ενώ ειδικοί τονίζουν τη σημασία του μέτρου. Για όλους – ιδιαίτερα όσους έχουν ή κινδυνεύουν από διαβήτη – η καλύτερη στρατηγική είναι η ενημέρωση και ο περιορισμός τόσο των ζαχαρούχων όσο και των διαιτητικών ποτών υπέρ του νερού ή άλλων μη επεξεργασμένων επιλογών. Μην ξεγελιέστε από τη φράση «zero calories»: αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα «zero risk»!

Η αυξημένη κατανάλωση ζαχαρούχων ποτών από εφήβους και παιδιά αποτελεί ένα σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας. Τα ζαχαρούχα ποτά, όπως τα αναψυκτικά, οι χυμοί με προσθήκη ζάχαρης, τα ενεργειακά ποτά και τα αθλητικά ποτά, περιέχουν μεγάλες ποσότητες ζάχαρης και συχνά δεν έχουν θρεπτική αξία.

Νέα μελέτη δείχνει πως η κατανάλωση ζαχαρούχων ποτών, όπως αναψυκτικά κι άλλα ροφήματα με ζάχαρη, από παιδιά και εφήβους παγκοσμίως έχει αυξηθεί δραματικά, αυξάνοντας ταυτόχρονα και τους βραχυπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους κινδύνους για παχυσαρκία κι άλλες ασθένειες, σύμφωνα με τους ερευνητές.

Μεταξύ 1990 και 2018, τα παιδιά ηλικίας 3 έως 19 ετών αύξησαν την κατανάλωση ποτών με ζάχαρη κατά μέσο όρο κατά 23% (από 0,68 μερίδες την εβδομάδα, σε 3,6 μερίδες την εβδομάδα), με τις μεγαλύτερες αυξήσεις στην υποσαχάρια Αφρική (2,17 μερίδες την εβδομάδα), σύμφωνα με στοιχεία έρευνας από 185 χώρες που αναλύθηκαν από ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Tufts, στη Βοστώνη.

Το άλμα στην πρόσληψη ζαχαρούχων ποτών μεταξύ των νέων ήταν σχεδόν διπλάσιο από την αύξηση στους ενήλικες, την ίδια περίοδο, και αντιστοιχεί σε αυξημένα ποσοστά παχυσαρκίας μεταξύ των νέων, ανέφεραν οι ερευνητές την Τετάρτη (7 Αυγούστου), στο The BMJ (British Medical Journal)*.

Τα ζαχαρούχα ποτά ορίστηκαν ως οποιοδήποτε ρόφημα με πρόσθετα σάκχαρα και τουλάχιστον 50 θερμίδες ανά μερίδα των 237 ml, χωρίς να συμπεριλαμβάνονται οι 100% χυμοί φρούτων και λαχανικών ή το ζαχαρούχο γάλα. Μέχρι το 2018, η μέση παγκόσμια πρόσληψη ήταν 3,6 μερίδες την εβδομάδα, κυμαινόμενη από 1,3 στη Νότια Ασία έως 9,1 στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική. Στο ένα τρίτο σχεδόν από τις 185 χώρες που συμπεριλήφθηκαν στην ανάλυση, η μέση πρόσληψη ήταν επτά ή περισσότερες μερίδες την εβδομάδα.

Αυτό σημαίνει πως σε μεγάλο μέρος του κόσμου, τα παιδιά καταναλώνουν ζαχαρούχα ποτά σχεδόν κάθε μέρα. Σε 56 από τις 185 χώρες που αναλύθηκαν, τα παιδιά έπιναν κατά μέσο όρο τουλάχιστον επτά μερίδες την εβδομάδα, αντιπροσωπεύοντας 238 εκατομμύρια παιδιά και εφήβους ή το 10,4% των νέων παγκοσμίως. Η American Heart Association συνιστά στα παιδιά 2 ετών και άνω να μην καταναλώνουν περισσότερο από 237 ml ζαχαρούχων ποτών την εβδομάδα.

Γιατί ανησυχεί η μεγάλη κατανάλωση ζάχαρης

Οι επιπτώσεις στην υγεία από τη μακροχρόνια αυξημένη χρήση ζάχαρης μπορεί να είναι πολύ σοβαρές: η υπερβολική κατανάλωση ζάχαρης οδηγεί σε αυξημένη πρόσληψη θερμίδων, κάτι που μπορεί να προκαλέσει αύξηση του βάρους και παχυσαρκία.

Πολλές άλλες μελέτες συνδέουν τη μακροχρόνια κατανάλωση ζαχαρούχων ποτών με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2, ακόμη και σε νεαρή ηλικία. Τα ζαχαρούχα ποτά είναι βασικός παράγοντας στην ανάπτυξη της τερηδόνας, καθώς τα βακτήρια στο στόμα τρέφονται με τη ζάχαρη και παράγουν οξέα που φθείρουν το σμάλτο των δοντιών.

Τα ζαχαρούχα ποτά συχνά αντικαθιστούν υγιεινότερες επιλογές, όπως το νερό, το γάλα ή τους φυσικούς χυμούς, οδηγώντας σε ελλείψεις σε βασικά θρεπτικά συστατικά. Τέλος, η υπερβολική κατανάλωση ζάχαρης έχει συνδεθεί με αυξημένα επίπεδα τριγλυκεριδίων και άλλων παραγόντων κινδύνου για καρδιαγγειακές παθήσεις.

Ενημέρωση και εκπαίδευση προς την υγιεινή διατροφή

Ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Dariush Mozaffarian, διευθυντής του Ινστιτούτου Food is Medicine στο Πανεπιστήμιο Tufts των ΗΠΑ επεσήμανε πως τα ευρήματα της έρευνας θα πρέπει «να κρούσουν τον κώδωνα του κινδύνου σχεδόν σε κάθε έθνος παγκοσμίως».

Τα ευρήματα υπογραμμίζουν «την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις εκπαίδευσης και πολιτικής για την έγκαιρη αλλαγή της συμπεριφοράς και την πρόληψη των δυσμενών αποτελεσμάτων που συνδέονται με την κατανάλωση ζαχαρούχων ποτών στην παιδική ηλικία», ανέφερε η Laura Lara-Castor, πρώτη συγγραφέας της μελέτης και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον.

Οι ερευνητές κατέληξαν στο ότι, δεδομένων των μεγάλων διαφορών στην πρόσληψη ζαχαρούχων ποτών μεταξύ των παιδιών και των εφήβων σε διάφορα μέρη του κόσμου (όπως φάνηκε στη μελέτη τους), οι προσπάθειες για την επίτευξη μειώσεων θα πρέπει να στοχεύουν σε συγκεκριμένους πληθυσμούς.

*https://www.bmj.com/content