Αν έπρεπε να χωρέσει σε μία φράση, θα έλεγες πως ο Παναγούλης ήταν από εκείνους που έζησαν όπως ακριβώς σκέφτηκαν. Χωρίς εκπτώσεις, χωρίς μεσαία σχήματα, χωρίς νώθες υπερβολές. Ποιητής — άρα ευαίσθητος· ευαίσθητος — άρα μαχητής· μαχητής — άρα αμείλικτος απέναντι σε κάθε ανάξια τάξη που θρέφεται από το σύστημα. Η ζωή του ήταν μια διαρκής επιμονή για την επόμενη, καλύτερη άνοιξη. Ήξερε πως το μέλλον δεν οικοδομείται εύκολα· πως κάποτε χρειάζεται να πάψεις να λογαριάζεις τη μικρή σου ζωή, όταν έχεις ήδη ακολουθήσει μέχρι τέλους τις επιταγές της ελευθερίας και της δικαιοσύνης.

Κι όμως, μέσα σε μόλις 36 χρόνια, πρόλαβε. Πρόλαβε να αρνηθεί, να συγκρουστεί, να σταθεί όρθιος εκεί όπου άλλοι λύγιζαν. Πρόλαβε να παλέψει μέσα από ένα χαμηλοτάβανο, τσιμεντένιο κελί, να διογκώσει τη ζωή του μέσα στην ασφυξία της απομόνωσης, να μετατρέψει ακόμη και το ίδιο του το αίμα σε εργαλείο μνήμης και αντίστασης — για να μη χαθούν τα ποιήματα, για να μη χαθεί ο όρκος.

Οι στίχοι του δεν ήταν σχήμα λόγου, αλλά βίωμα:

«Οι τοίχοι του κελιού το μυστικό το κράτησαν
κι οι μισθοφόροι ψάξανε παντού
Όμως μπογιά δε βρήκαν
Γιατί στιγμή δε σκέφτηκαν
στις φλέβες μου να ψάξουν»

Η πορεία του στον αντιδικτατορικό αγώνα κατά τη διάρκεια της Δικτατορία των Συνταγματαρχών υπήρξε κορυφαία. Στις 13 Αυγούστου 1968, επιχείρησε να πλήξει τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο, γνωρίζοντας το τίμημα. Συνελήφθη, καταδικάστηκε σε θάνατο και υπέστη φρικτά βασανιστήρια, επιδεικνύοντας μια αντοχή που ξεπερνούσε τα ανθρώπινα μέτρα. Δεν συμμερίζονται όλοι τη μοναχική δράση· όμως στο πρόσωπό του η μοναχικότητα έμοιαζε να συμπυκνώνει τη δύναμη εκατό ανταρτών μαζί.

Μετά τη Μεταπολίτευση, εκλέχθηκε βουλευτής με την Ένωση Κέντρου, αλλά δεν πρόλαβε να δει το έργο του να ολοκληρώνεται. Ο θάνατός του, επισήμως τροχαίο, άφησε πίσω του ερωτήματα που δεν έσβησαν ποτέ. Για πολλούς, δολοφονήθηκε επειδή παρέμεινε επικίνδυνα αποφασισμένος — ένας άνθρωπος που δεν χωρούσε στις «τακτοποιημένες» εποχές που ακολούθησαν.

Ίσως γι’ αυτό τέτοιες μορφές σπανίζουν. Δεν μένει εύκολα κανείς φτιαγμένος από τα υλικά του Παναγούλη. Οι γενναίοι συχνά συναντούν τον θάνατο νωρίτερα, ενώ οι αντίπαλοί τους επιβιώνουν πιο άνετα μέσα στον χρόνο. Κι όμως, εκείνος πρόλαβε: να αφήσει πίσω του έναν τρόπο ύπαρξης που δεν συμβιβάζεται.

Πενήντα χρόνια μετά, η μνήμη του δεν ανήκει μόνο στην ιστορία, αλλά και σε μια διαρκή υπενθύμιση: πως υπάρχουν ζωές που δεν μετριούνται με τη διάρκειά τους, αλλά με την ένταση και την αλήθεια τους.

Αγαπημένε μου Αλέκο,

Σου γράφω εκ νέου για να σου πω πόσο χάρηκα που σε άκουσα για δεύτερη φορά στο τηλέφωνο. Παρότι δεν μπορούμε να πούμε πολλά πράγματα, αφού εσύ δεν καταλαβαίνεις τίποτα απ΄ όσα λέω κι εγώ δεν καταλαβαίνω τίποτα απ΄ όσα λες, είναι ωραίο να ακούω τη φωνή σου. Εγώ, μετά, νιώθω καλύτερα. Σ΄ευχαριστώ για την απάντηση στην ερώτησή μου «τι σημαίνει να είσαι άνδρας». Τη χρειαζόμουν για το τέλος. Είναι εξαιρετική απάντηση, καλύτερη από την ποίηση του Κίπλινγκ. Μάλλον έτσι όπως θα τη χρησιμοποιήσω θα προσθέσω και τη δική σου ερώτηση προς εμένα: «Και για σένα τι είναι ένας άνδρας;». Έτσι θα μπορέσω να ανταπαντήσω: «Άνδρας είναι… μια δημιουργία, όπως εσύ. Είναι εσύ».

Πάντως ένα μέρος της απάντησής σου με προβλημάτισε. Ο Αντρέας το μετέφρασε ως εξής: «To love without permitting one love to become a handicap». Στα ιταλικά: «Αγάπησε δίχως να επιτρέψεις στην αγάπη να γίνει εμπόδιο». Κατάλαβα ότι αυτό το έλεγες σε μένα, όχι στους άλλους. Ε, λοιπόν, εγώ δεν θα γίνω ποτέ εμπόδιο, αναπηρία. Εγώ ξέρω ότι υπάρχουν πράγματα ακόμα πιο μεγάλα από την αγάπη ενός ανθρώπου ή την αγάπη για έναν άνθρωπο. Για παράδειγμα, ένα όνειρο. Για παράδειγμα, μία μάχη. Για παράδειγμα, μία ιδέα. Τα λέμε το Σάββατο. Το πολύ, Κυριακή. Αν τα καταφέρω, και πριν από το Σάββατο ή την Κυριακή. Η δουλειά στη Βόννη τελείωσε, θα κάνω μια στάση στην Ιταλία να δω τη μητέρα μου, που είναι άρρωστη. Μετά θα πετάξω αμέσως σε σένα. Μη σκεφτείς ούτε λεπτό να βγεις από την κλινική, όταν θα φτάσω. Αν πρέπει να μείνεις στην κλινική, θα μείνεις στην κλινική. Κι εγώ θα σου κάνω παρέα στην κλινική με μία εκ βαθέων συζήτηση στα ελληνικά. ‘H θα παίξουμε σκάκι. ΟΚ; Περίμενέ με. Εγώ σε περίμενα πολύ.

Οριάνα

Η Οριάνα Φαλάτσι ή Φαλλάτσι (ιταλικά: Oriana Fallaci, 29 Ιουνίου 1929 – 15 Σεπτεμβρίου 2006) ήταν Ιταλίδα δημοσιογράφος, πολεμική ανταποκρίτρια και συγγραφέας. Ενεργή στις πολιτικές εξελίξεις σε όλη την διάρκεια της ζωής της, κάλυψε τους περισσότερους πολέμους της δεκαετίας του 1970 αλλά και τις επαναστάσεις της εποχής της. Έχει πάρει συνεντεύξεις από τα πιο ισχυρά και διάσημα πρόσωπα των δεκαετιών 1960 και 1970 οι οποίες έχουν εκδοθεί σε βιβλίο με τίτλο Intervista con la storia.

Πώς ξεκίνησε η σχέση της με τον Αλέκο Παναγούλη

Όλα ξεκίνησαν από μια συνέντευξη. Μια συνέντευξη που ένωσε το πλέον ιδιοσυγκρασιακό, το πλέον εκρηκτικό ζευγάρι εκείνης της εποχής. Εκείνη νευρώδης και δυναμική, εκείνος απρόβλεπτος, με αδάμαστη εσωτερική δύναμη, που έγινε σύμβολο του αγώνα κατά του φασισμού. Ο έρωτάς τους γεννήθηκε με τη διάσημη φράση του Παναγούλη: «Δεν επεδίωξα να σκοτώσω. Δεν είμαι ικανός να σκοτώσω άνθρωπο. Επεδίωξα να σκοτώσω έναν τύραννο».

Ο Αλέκος Παναγούλης σκοτώθηκε την Πρωτομαγιά του 1976, σε ηλικία 36 ετών, κατόπιν τροχαίου ατυχήματος στην λεωφόρο Βουλιαγμένης (το αυτοκίνητό του έπεσε σε υπόγειο κατάστημα επί της λεωφόρου κάθετα στην πορεία του), λίγες μέρες πριν από την αποκάλυψη των φακέλων σχετικά με τα όργανα ασφαλείας της Χούντας (Φάκελος ΕΣΑ).