Εκείνη την άνοιξη, η Ελλάδα της Κατοχής έβραζε. Καθώς η αποχώρηση των Γερμανών φαινόταν κοντά, οι δυνάμεις του ΕΑΜ και οι υπόλοιπες πολιτικές παρατάξεις προετοιμάζονταν για την επόμενη μέρα, μέσα σε ένα κλίμα που πολλοί ιστορικοί αναγνωρίζουν ως προάγγελο του Εμφυλίου. Οι κατακτητές, μαζί με τους συνεργάτες τους, ενέτειναν την τρομοκρατία, στοχεύοντας κυρίως το ΕΛΑΣ, που σήκωνε το κύριο βάρος της Αντίστασης.

Στις 27 Απριλίου 1944, αντάρτες του ΕΛΑΣ έστησαν ενέδρα κοντά στους Μολάους, σκοτώνοντας τον Κρεχ και μέλη της συνοδείας του. Η απάντηση των Γερμανών ήταν άμεση και σκληρή: αποφάσισαν μαζικά αντίποινα με εκτελέσεις. Στις 30 Απριλίου ανακοινώθηκε ότι 200 κρατούμενοι θα εκτελούνταν την επόμενη ημέρα, σε μια προσπάθεια όχι μόνο τιμωρίας, αλλά και κάμψης του ηθικού των αντιστασιακών δυνάμεων.

Οι μελλοθάνατοι κρατούνταν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, πολλοί ήδη φυλακισμένοι από τα χρόνια πριν την Κατοχή. Ανάμεσά τους ήταν και ο Ναπολέων Σουκατζίδης, που αρνήθηκε να σωθεί όταν του δόθηκε η δυνατότητα, επιλέγοντας να σταθεί δίπλα στους συντρόφους του μέχρι το τέλος.

Το πρωί της Πρωτομαγιάς, οι 200 μεταφέρθηκαν με καμιόνια στην Καισαριανή. Πολλοί άφηναν πίσω τους μικρά σημειώματα στον δρόμο, τελευταίο ίχνος ζωής προς τους δικούς τους. Στο Σκοπευτήριο, εκτελέστηκαν σε ομάδες των είκοσι, μέχρι που, ως το μεσημέρι, η σφαγή είχε ολοκληρωθεί.

Την επόμενη κιόλας μέρα, οι κάτοικοι της Καισαριανής, αψηφώντας τον φόβο, τίμησαν τους νεκρούς δίνοντας στον τόπο το όνομα «Δρόμος Ηρώων» και γράφοντας στους τοίχους λόγια που κράτησαν ζωντανή τη μνήμη τους.

Η θυσία των 200 της Καισαριανής παραμένει ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της ελληνικής Αντίστασης και της Πρωτομαγιάς — μια υπενθύμιση του κόστους της ελευθερίας και της δύναμης της συλλογικής αξιοπρέπειας.

Από την περασμένη Κυριακή, αφού είδαμε με τα μάτια μας αυτό που ήδη ξέραμε —το ανάστημα του ανθρώπου που συνθλίβει τον θάνατο μόνο με την καρδιά του και το αίμα του— σε φωτογραφίες, σκέφτομαι μόνο αυτό.

Τον πολιτικό κρατούμενο στο Χαϊδάρι, που διψασμένος και ανήμπορος σωματικά, «ένιωσε ότι ήταν πουλί» και άρχισε να «πετάει». Τα χέρια παρέμειναν ανοιχτά και μετά τον πυροβολισμό στην αυλή του στρατοπέδου. Γιατί ο άνδρας αυτός είχε προλάβει να πετάξει. Ελεύθερος.

Σκέφτομαι όλους εκείνους τους ανθρώπους.

Άνθρωποι που έγιναν ολόκληρος γαλαξίας, πιστεύοντας μέχρι τέλους σε έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση. Δίκαιο και όμορφο.

Άνθρωποι ελεύθεροι, που τραγουδούν, που βλέπουν το αίμα να κυλάει στις ρίζες των κυπαρισσιών, που υψώνουν τη γροθιά. Την ίδια στιγμή, που έξω από τον Τοίχο είναι Μάης, υπάρχει, όπως και να ‘χει, η ελπίδα. Υπάρχουν τα παιδιά. Υπάρχουν τα πρόσωπα που κάνουν υπομονή. Υπάρχει το μέλλον.

Βλέπω τα στοιβαγμένα σακάκια, τον γκρι ουρανό και τον ήλιο που δε φαίνεται. Το βήμα τους. Το μίσος των άλλων. Το μίσος των συγκεκριμένων άλλων, 82 χρόνια μετά.

Πώς ένιωσαν αυτοί οι άνθρωποι στην τελευταία τους διαδρομή; Τι είπαν; Πού έπεσε το βλέμμα τους; Έκλαψε κανείς; Φώναξε στους περαστικούς των δρόμων; Πόσες άγριες μαργαρίτες είχε ο κεντρικός χωματόδρομος της Καισαριανής; Πόσα παιδιά είδαν να περνούν από την εκκλησία της Παναγίτσας τα φορτηγά του θανάτου;

Και μετά, πάλι οι φωτογραφίες. Κάτι πέρα από τις γήινες απορίες μου. Κάτι που περιέχει η ίδια η ζωή, για να θυμίζει ξανά και ξανά ότι δεν μπορεί, υπάρχει και αυτή η πλευρά: η πλευρά του ελάχιστου χρέους, η πλευρά που μας λέει πως το μεγαλειώδες και το άυλο μπορεί να υπάρξει μπροστά μας. Ίσως κι από εμάς. Ένα μεσημέρι με ήλιο ή χωρίς, αλλά πάντα με σώματα πανύψηλα, το ένα δίπλα στο άλλο.

*Υστερόγραφο: Ο τίτλος παραφράζει στίχο του Μάνου Λοΐζου για τον Τσε Γκεβάρα

Πρόκειται για φωτογραφικά τεκμήρια που αποτυπώνουν, μέσα από το βλέμμα και τον μηχανισμό προπαγάνδας των στρατευμάτων Κατοχής, στιγμές της Ελλάδας την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι φωτογραφίες εμφανίστηκαν στις 14 Φεβρουαρίου στην πλατφόρμα δημοπρασιών eBay.de, με φερόμενο ιδιοκτήτη τον συλλέκτη Tim de Craene, ο οποίος ειδικεύεται σε στρατιωτικά κειμήλια της περιόδου. Μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria, προσφέρθηκαν προς πώληση. Η ανάρτησή τους προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στα ελληνικά social media και στη συνέχεια στον Τύπο. Τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου οι δώδεκα φωτογραφίες αποσύρθηκαν από τη δημοπρασία, ωστόσο η ευρύτερη συλλογή παραμένει διαθέσιμη.

Καισαριανή: Έχουν δρομολογηθεί διαδικασίες για τη διεκδίκηση της συλλογής

Η συλλογή δημιουργήθηκε από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, ο οποίος το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο Μαλακάσας και φέρεται να είχε διαταγή να παρακολουθήσει ή να συνδράμει στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το Χαϊδάρι στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τις φωτογραφίες «εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας», τονίζοντας ότι δίνουν «πρόσωπο» στους μελλοθάνατους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους. Όπως σημείωσε, το υλικό φωτίζει τόσο το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας όσο και τον τρόπο με τον οποίο ο ναζιστικός μηχανισμός προπαγάνδας, υπό τον Γιόζεφ Γκέμπελς, αξιοποίησε τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο ως εργαλεία επιρροής.

Το ΥΠΠΟ έχει ήδη δρομολογήσει διαδικασίες για τη διεκδίκηση και ενδεχόμενη απόκτηση της συλλογής.

Εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν στο Έβεργκεμ του Βελγίου, όπου βρίσκεται ο συλλέκτης, προκειμένου να εξετάσουν από κοντά το υλικό. Με την κήρυξή της ως μνημείου, το ελληνικό Δημόσιο αποκτά πλέον θεσμικό έρεισμα για να προχωρήσει στην απόκτησή της.

Οι 200 της Καισαριανής ήταν Έλληνες πολιτικοί κρατούμενοι που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής, ως αντίποινα για τη δράση της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΛΑΣ. Οι περισσότεροι από τους εκτελεσθέντες παραδόθηκαν στις δυνάμεις Κατοχής από το προηγούμενο φασιστικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των 200 ήταν μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ.