Άγγιξε τα σημάδια της, ένα – ένα. Πολλά σημάδια, ασυνήθιστα πολλά. Ήταν η Μέριλιν Μονρόε ή η Νόρμα Τζιν Μόρτενσον, που άλλαξε έντεκα θετούς γονείς χωρίς να γνωρίσει την πραγματική αγάπη. «Όταν ήμουν μικρή, κανείς δε μου είπε ότι είμαι όμορφη. Πρέπει να λέμε σε όλα τα κορίτσια, όταν είναι μικρά, ότι είναι όμορφα. Ακόμα κι αν δεν είναι».

Η μοναξιά της ήταν γκρι και σκελετωμένη. Της ανακάτευε τα μαλλιά, της αφυδάτωνε το δέρμα. Το διάφανο κορίτσι, μέσα στο πλήθος, έψαχνε τη μικρή γωνιά, όπου κάθε άνθρωπος μπορεί να ζεσταθεί με λίγη κανονικότητα.

Στη μέση του καλοκαιριού, πέταξε το φόρεμα με τις κρυστάλλινες πούλιες, τις Ferragamo γόβες και τον εφιάλτη, για να φορέσει αχανή λευκά μπλουζάκια, ή μια πετσέτα, ή τίποτα και να την απαθανατίσει ο φακός του Τζορτζ Μπάρις στην τελευταία της φωτογράφιση, σε μια παραλία της Σάντα Μόνικα. Ήταν ελεύθερη, είχε και μια ουλή κοντά στην χολή.

Λίγες εβδομάδες μετά, στις 5 Αυγούστου 1962, βρέθηκε νεκρή από την οικονόμο της, στο σπίτι της στο προάστιο Μπρέντγουντ του Λος Άντζελες. Ήταν 36 χρόνων και με ένα ημίφως στο απορημένο βλέμμα της. Με σκότωσαν; Με σκότωσα; Με αγάπησαν; Με αγάπησα;

«Ήταν η πιο δυστυχισμένη γυναίκα που γνώρισα ποτέ στη ζωή μου», θα έλεγε ο Άρθουρ Μίλερ και κανείς δεν υποστήριξε ποτέ το αντίθετο.

Αλλά και σε πέντε αιώνες θα την θυμούνται.

Δεν ορίζουν καμία ιδιότητα για τον εαυτό τους. Γι’ αυτό είναι ποιητές. Η φρίκη, η απαλή, αδιόρατη ελπίδα, ο άνθρωπος που δε θέλει να χαθεί, ο ήλιος του καθένα, η τρομερή γνώση ότι όλα βρίσκονται σε δύο ανθρώπινα χέρια. Ένα ποίημα χωράει όλα τα δικά μας. Ο ποιητής είναι έξω. Ακόμη κι όταν όλα τον κρατούν μέσα. Είναι έξω. Ακόμη και χωρίς χαρτιά και μολύβια, αυτός βρίσκει τον τρόπο. Γιατί πρέπει να βρίσκει τον τρόπο.

Η Κατερίνα Γώγου είναι από τους λίγους που γεννήθηκαν για να είναι ποιητές. Ολόκληρη ένα ουρλιαχτό για φως και δικαιοσύνη. Είχαν ψίθυρο σιγουριάς οι τελείες της. Ήξερε ότι αυτός ο ψίθυρος θέλει μόνο δύο λέξεις για ν’ ακουστεί.

Φρόντισε να είναι κορίτσι μέχρι το τέλος. Ένα κορίτσι που μπορεί και γίνεται σιδερένια μπουνιά, όταν τού πετούν πέτρες. Τα ποιήματά της θα μπορούσαν να είναι ο πρωινός της μονόλογος μπροστά στον καθρέφτη, ένας έντιμος απολογισμός, η ουσία της καθημερινής αθωότητας.

Είχε «άτσαλο» περπάτημα και δύο πανέξυπνα μάτια. Απ’ αυτά που επιβιώνουν ακόμη κι αν να τους «σβήσεις το φως».

«Μόνο κάτω απ’ αυτές
τις ηλίθιες αποδείξεις
φτιάξε έναν ήλιο σαν απ’ αυτούς που μόνο εσύ έχεις στο νου σου».

Οι λέξεις: ήλιος, νους, μόνο.

Δεν ξέρω, αν το φανταζόταν. Αυτή μόνο βρήκε την ανάποδη λέξη για να πει «καλημέρα». Η Κατερίνα Γώγου γεννήθηκε σαν σήμερα, την 1 Ιουνίου 1940. Είναι η δεύτερη φορά που γράφω κάτι γι’ αυτήν.

*Εμφανίστηκε, επίσης, για πρώτη φορά στο θέατρο με τον θίασο Ντίνου Ηλιόπουλου, το 1961, στο έργο των Ευαγγελίδη – Μαρή «Ο Κύριος πέντε τοις εκατό». Οι περισσότερες ταινίες όπου συμμετείχε, ήταν παραγωγής της Φίνος Φιλμ. Έκανε την πρώτη της κινηματογραφική εμφάνιση στην ταινία «Ο άλλος». Ως ηθοποιός, είναι γνωστή περισσότερο για δευτερεύοντες ρόλους, όπως στην ταινία το «Ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» ή το «Μια τρελή τρελή οικογένεια». Της έχει απονεμηθεί, στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, το Βραβείο Α΄ Γυναικείου ρόλου, για την ταινία «Το βαρύ πεπόνι».

Ως ποιήτρια, αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές και ριζοσπαστικές φωνές της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. «Έφυγε» όπως έζησε. Απλώς με μια τελευταία άρνηση.

Νίκος Γκάτσος, κάτοικος της οδού Σπετσών 101, μέχρι το 1992. Ο αλησμόνητος συνομιλητής, ο διαμορφωτής ενός οριστικού ήθους κι ενός οριστικού βλέμματος. Σήμερα, 12 Μαΐου, συμπληρώνονται 33 χρόνια από τον θάνατό και 82 από την έκδοση της «Αμοργού», της μοναδικής ποιητικής σύνθεσης που εξέδωσε.

Ο Νίκος Γκάτσος γεννήθηκε το 1911 στην Ασέα Αρκαδίας από τους αγρότες Γεώργιο Γκάτσο και Βασιλική Βασιλοπούλου. Όταν το 1930 ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Φιλοσοφική Σχολή, δεν ήταν ένας συνηθισμένος νέος, που θα άφηνε ανεκμετάλλευτη την ευγενή πνευματικότητα της πρωτεύουσας. Ο Γκάτσος είχε ήδη μελετήσει Παλαμά και Σολωμό, καθώς και το δημοτικό τραγούδι, ενώ παρακολουθούσε με θέρμη και ζήλο τις νεωτεριστικές τάσεις στην ποίηση της Ευρώπης. Αμέσως, άρχισε να έρχεται σε επαφή με τους λογοτεχνικούς κύκλους της εποχής. Πρωτοδημοσίευσε ποιήματά του, μικρά σε έκταση και με κλασικό ύφος, στα περιοδικά «Νέα Εστία» και «Ρυθμός». Την ίδια περίοδο, δημοσίευσε κριτικά σημειώματα στα περιοδικά «Μακεδονικές Ημέρες», «Ρυθμός» και «Τα Νέα Γράμματα» (για τον Κωστή Μπαστιά, την Μυρτιώτισσα και τον Θράσο Καστανάκη αντίστοιχα), ενώ αργότερα συνεργάστηκε με τα «Καλλιτεχνικά Νέα» και τα «Φιλολογικά Χρονικά».

Το 1936, γνωρίζει τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη στο πατάρι του Λουμίδη, στο στέκι όλης της αφρόκρεμας. Είναι και οι δύο εικοσιπέντε χρόνων. Μια νιότη που έχει ήδη καθορίσει το περιεχόμενό της. Ο Γκάτσος ασχολήθηκε ιδιαίτερα και με τη μετάφραση θεατρικών έργων, κυρίως για λογαριασμό του Εθνικού Θεάτρου, του Θεάτρου Τέχνης και του Λαϊκού Θεάτρου. Το όνομά του όμως είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το ελληνικό τραγούδι. Ό,τι έγραψε και μελοποιήθηκε δύσκολα αφήνει τη μνήμη του ακροατή. Ό,τι φώτισε, πήρε γιγάντιες διαστάσεις. Έφερε την ποίηση στον στίχο και κατάφερε να δώσει, κυρίως μέσω της συνεργασίας του με τον Μάνο Χατζιδάκι, τον κανόνα του ποιητικού τραγουδιού. Η γνωριμία και η συνεργασία του Γκάτσου με τον Χατζιδάκι χρονολογείται από τα μέσα της δεκαετίας του ’40 και αποτέλεσε σταθμό στην ιστορία της ελληνικής μουσικής. Για πενήντα σχεδόν χρόνια οι δυο τους υπήρξαν στενοί φίλοι, συνομιλητές, συνεργάτες.

«Την πίκρα έχω μάνα μου, γυναίκα την ανάγκη, στα χώματα που χόρεψαν, Αγαρηνοί και Φράγκοι», «εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες, ευλαβικά πριν μπουν στο τελεστήριο, τώρα πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες, και το καινούριο παν να δουν διυλιστήριο», «θα γυρίσω λυπημένη Παναγιά. Έχε γεια, μην κλαις το μαράζι, μάθε φυλακτό να μην κρεμάς. Να λες Δεν πειράζει, θα ρθει η άσπρη μέρα και για μας”, «Πρωτομαγιά, με το σουγιά χαράξαν το φεγγίτη, και μια βραδιά, σαν τα θεριά, σε πήραν απ’ το σπίτι», «Θε μου, σαν πόσες αμαρτίες του ανθρώπου η μοίρα σου χρωστά. Ολοι τραβούν στην αγορά κι οι ρήτορες απ’το μπαλκόνι ποτίζουν τις ψυχές μ’αφιόνι και κόβουν χέρια και φτερά», «Αύριο πάλι, αύριο πάλι θαρθω να σου πω, κρίμα που δε με πιστεύεις, κρίμα που δεν ξέρεις πόσο σ’ αγαπώ».

Ο Νίκος Γκάτσος είτε εξαντλούσε την αγάπη και τον έρωτα με ένα «πάλι» δίπλα στο «αύριο» είτε περιείχε την αιμάτινη Πρωτομαγιά με ουσιαστικά βίας και αγώνα, δεν ξέφευγε από τα όρια της ολοκληρωμένης ποίησης. Είναι, ναι, δικαίως, κομμάτι της ζωής που ζούμε τώρα, αλλά «και αντικατάσταση δεν έγινε καμία». Πάντως, ο ήλιος πάνω από τους καθιερωμένους δρόμους παραμένει ο ίδιος. Όπως παραμένει ίδια και η ανάγκη του χορτάτου ποιητή να εκφράζει τα αισθήματα όλων των εποχών.

Να σου κρατάω το χεράκι,
να το κάνω μάκια να περάσει,
να μην ξέρω πού έβαλα το αγαπημένο σου σορτσάκι,
να παίζουμε Hotel και να μου εξηγείς εσύ τους κανόνες,
να πέφτεις στην αγκαλιά μου στο σχόλασμα,
να μου φτιάχνεις κάρτες με καρδούλες και λουλουδάκια,
να σου γράφω βιβλία,
να ψάχνουμε μαζί πού βάλαμε το θερμόμετρο,
να θέλεις να κοιμηθείς στο μεγάλο κρεβάτι,
να είσαι 9 αλλά να μου ζητάς να σου πω την Κοκκινοσκουφίτσα,
να σε ακούω να παίζεις βιολί και να δακρύζω,
να φτιάχνεις λίστες για το επόμενο ταξίδι μας σε άλλη χώρα,
να μοιραζόμαστε τις τηγανίτες βρώμης στο καφέ,
να πονάς όταν σου χτενίζω τα μαλλιά,
να πηγαίνουμε βόλτες στο δάσος,
να μου κλείνεις τα αυτιά στον μεγάλο θόρυβο γιατί ξέρεις πως δεν τον αντέχω,
να μου φτάνεις μέχρι το γόνατο, μέχρι τη μέση και τώρα πολύ ψηλότερα,
να γελάμε ταυτόχρονα,
να πηγαίνουμε μαζί στις συναυλίες της ζωής μας,
να μου αγοράζεις δώρο μπλουζάκι Metallica για τη γιορτή της μητέρας,
να κλείνεις το φως όταν έχω πονοκέφαλο,
να ανησυχώ αν έβγαλες το κουκούτσι από το κερασάκι,
να χορεύουμε στην κουζίνα καταμεσήμερο,
να είμαι η μαμά σου,
να είσαι η κορούλα μου.

Ήταν πράσινα μάτια σε ένα γελαστό πρόσωπο χωρίς πολλά μαλλιά. Ήταν τα πράσινα μάτια ενός ταπεινού καλλιτέχνη, που έζησε την κίνηση της ζωής κι από την στεριά και από τη θάλασσα.

Αγαπώ τη φιγούρα και την ψυχή του Θανάση Βέγγου από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Ήταν τόσο καθαρός στο μαυρόασπρο και το ενδιάμεσο γκρι. Τα πόδια του έτρεξαν και την αθέατη μεριά του τόπου. Η φωνή του έμοιαζε υπομονετική.

Γελούσε και δεν γελούσε. Πιο πολύ θα ήθελα να τον έβλεπα σε κάποιο διάλειμμα γυρίσματος. Τον φανταζόμουν πάντα σκυθρωπό, να ψάχνει τρόπους να γυρίσει τη γη ολόκληρη με τα πόδια. Μετά τέλειωνε το διάλειμμα, και βούταγε στο πλατό σαν σίφουνας.

Πάει και τελείωσε. Ο Θανάσης Βέγγος είναι σχεδόν μια επινοημένη φιγούρα. Θα μπορούσε να χε βγει απ’ τα μολύβια των Ub Iwerks και Walt Disney, σαν ένας απ΄τους «κολλητούς» του Mickey Mouse ή ακόμα κι ο René Goscinny θα μπορούσε να τον χρίσει μόνιμο κάτοικο του γαλατικού χωριού. Είναι το σπάνιο γέλιο, το βλέμμα του αδικημένου, η δύναμή του, ο αυθορμητισμός ενός χορού, η τάξη και η καθαριότητα, το πρωινό χαμόγελο, ο σκονισμένος Μακρονησιώτης, ο πνιγμένος λυγμός, ο πόνος.

Στην κηδεία του, στην Αγία Μαρίνα, στο Θησείο, μας θυμάμαι να κλαίμε γοερά. Έκαιγε ο ήλιος, η γυναίκα του καθόταν σε μια καρέκλα, κρατώντας τη φωτογραφία του. Είχε γείρει. Μια αγάπη χρόνων, στη θέση της αφής, μια απλή φωτογραφία. Τα μάτια πιο πράσινα.

Ήταν ο καλός άνθρωπος. Και τον καλό άνθρωπο ή μάλλον σκέτο τον άνθρωπο, που εμπεριέχει την απλωσιά μιας κορφής, αυτόν ψάχνουμε, αυτόν θα ψάχνουμε, με αυτόν θα νιώθουμε συγγενείς. Τα ίχνη του θα περιγράφουμε στο παιδί που θα γεννηθεί με λιγότερο ουρανό;

Είχα κι εγώ έναν παππού. Ίδιο έτος, ίδιο μήνα γέννησης με τον Βέγγο. Καλός άνθρωπος. Φορούσε πουκαμισάκια με τσάκιση κι όταν μιλούσε πετούσε σαν χαρταετός.

Ήταν 3 Μάη 2011. Και η Ασημίνα έχανε τότε τη μισή της ζωή.

Ο Θανάσης Βέγγος (Νέο Φάληρο, 29 Μαΐου 1927 – Αθήνα, 3 Μαΐου 2011) ήταν Έλληνας κωμικός ηθοποιός του κινηματογράφου και του θεάτρου, σκηνοθέτης και ιδρυτής της εταιρείας κινηματογραφικών παραγωγών ΘΒ Ταινίες Γέλιου. Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Βέγκος και όπως είχε πει, το έγραφε με «γγ» όταν έγινε ηθοποιός γιατί φαινόταν καλύτερα στο μάτι. Έχει παίξει σε 126 ταινίες, σε 52 από τις οποίες ως πρωταγωνιστής και έχει σκηνοθετήσει (πρωταγωνιστώντας ταυτόχρονα) ακόμη επτά ταινίες. Θεωρείται ένας από τους πιο δημοφιλείς κωμικούς του ελληνικού κινηματογράφου. Mέχρι και το τέλος της ζωής του συνέχιζε να εμφανίζεται σε ταινίες, στην τηλεόραση και το θέατρο. Θα μείνει πάντα γνωστός ως «ο καλός μας άνθρωπος».

Κυρία Μπόζου, αν και ίσως ακουστεί κάπως κοινότοπο —και πιθανόν να σας έχει ξανατεθεί—, τι σημαίνει για εσάς το παιδικό βιβλίο και ποιος είναι, στην ουσία, ο ρόλος του στη ζωή των παιδιών;

Συνήθως προτιμώ να απαντώ πιο βιωματικά σε τέτοια θέματα, ακριβώς επειδή —όπως κι εσείς επισημάνατε— έχουν ήδη τεθεί κι απαντηθεί από πολλούς, ίσως και πιο ειδικούς. Το παιδικό βιβλίο είναι κομμάτι της καθημερινότητας· είναι ο τρόπος, με τον οποίο εισήγαγα και τα δικά μου παιδιά στον κόσμο, που μας περιβάλλει. Το θεωρώ κάτι πολύ οικείο, που μας συντροφεύει διαρκώς στην καθημερινή ζωή. Γι’ αυτό και χαίρομαι ιδιαίτερα, όταν το βλέπω να έχει θέση και στο σχολείο. Μάλιστα, μόλις πριν από λίγο, η κόρη μου μού είπε ότι δεν έκαναν μάθημα τις δύο πρώτες ώρες και η δασκάλα τους —μια εξαιρετική εκπαιδευτικός που προωθεί έμπρακτα τη φιλαναγνωσία— τούς πήγε στη βιβλιοθήκη και τους διάβασε. Τέτοιες στιγμές αποτελούν ό,τι καλύτερο για τη μάθηση και την εκπαίδευση των παιδιών.

Αυτό που λέτε είναι πολύ ενδιαφέρον — ο τρόπος που το βιβλίο εντάσσεται στην καθημερινότητα και στις απλές στιγμές. Έχω ξεχωρίσει το βιβλίο σας «Τι κοιτάζουν», το οποίο είναι ιδιαίτερα διαδραστικό και ποιητικό. Πώς προσεγγίζετε τη φαντασία και τη συμμετοχή των παιδιών μέσα από την εικονογράφηση;

Η αλήθεια είναι ότι προέρχομαι από τον χώρο των εικαστικών, οπότε και στα βιβλία μου λειτουργώ με τον ίδιο τρόπο που λειτουργώ και στα έργα μου, αλλά και γενικότερα ως άνθρωπος. Αυτή είναι, κατά κάποιο τρόπο, η ταυτότητά μου. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να αναλύω τι σημαίνει για μένα η τέχνη και πού συναντά τη ζωή μας. Έτσι, και στο βιβλίο «Τι κοιτάζουν», η επαναλαμβανόμενη ερώτηση «τι κοιτάζουν» σχετίζεται πολύ με την καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά και με τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι τον κόσμο. Παράλληλα, συνδέεται και με το πώς βλέπουν τον κόσμο οι άλλοι άνθρωποι, μέσα από τα μάτια των παιδιών μου. Το βιβλίο γεννήθηκε την περίοδο της καραντίνας, όταν τα παιδιά μου ήταν ακόμη μικρά και υπήρχαν διαρκώς αυτές οι συνεχείς, σχεδόν υπαρξιακές, ερωτήσεις — οι οποίες, φυσικά, δεν έχουν σταματήσει μέχρι σήμερα.

Η περίοδος της καραντίνας ήταν, για όλους μας, κάπως αποκαλυπτική.

Ναι. Το βιβλίο, λοιπόν, γεννήθηκε πολύ απλά μέσα από τη δική μου διερώτηση: τι είναι αυτό που μου αρέσει να ζωγραφίζω.

Πόσο χρόνο σας πήρε να το ολοκληρώσετε; Ήταν μια πιο «αυτόματη» διαδικασία ή κάτι που το δουλεύατε σταδιακά μέσα στην περίοδο της καραντίνας; Το σκεφτόσασταν και πήρε μορφή σιγά-σιγά ή το είδατε ολοκληρωμένο εκ των υστέρων; Χρειάστηκαν πολλές διορθώσεις και επιστροφές στο κείμενο;

Θα σας πω. Ξεκίνησε πολύ αυθόρμητα, κυρίως μέσα από τα πορτρέτα και τις εκφράσεις τους. Στη συνέχεια, μπήκα στη διαδικασία να αναρωτηθώ τι κοιτάζει ο καθένας, κι έτσι προέκυψε και το υπόλοιπο κομμάτι. Από την αρχή, είχα δουλέψει με τα κοπτικά, κάτι που στην πορεία της παραγωγής, δημιούργησε ανάγκη για μια πιο εξειδικευμένη επεξεργασία — όχι δυσκολίες με την αυστηρή έννοια, αλλά μια απαιτητική διαδικασία, την οποία οι εκδόσεις «Μικρή Σελήνη» έφεραν με επιτυχία εις πέρας. Για μένα, η καραντίνα υπήρξε μια πολύ δημιουργική περίοδος, παρότι για πολλούς δεν ήταν έτσι. Εκείνη την εποχή, έκανα παράλληλα και κάποια εκπαιδευτικά βίντεο για το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Μέσα, λοιπόν, σε αυτή τη συνεχή δημιουργική ροή, προέκυψε και το βιβλίο.

Όταν κρατάω κάτι τόσο δουλεμένο στα χέρια μου, μου δημιουργούνται πολλά ερωτήματα. Στη δική σας περίπτωση, συνέβαλε και αυτή η ιδιαίτερη συνθήκη —η διάδραση με τα παιδιά σας— οπότε όλο αυτό προέκυψε αρκετά φυσικά. Και πράγματι φαίνεται· δείχνει να έχει λειτουργήσει πολύ οργανικά για εσάς.

Περισσότερο χρόνο, στην πραγματικότητα, πήρε η παραγωγή του βιβλίου και το πώς τελικά θα πάρει μορφή: ποιος θα το εκδώσει, ποια θα είναι η τελική του κατεύθυνση και ποιοι χαρακτήρες θα μείνουν μέσα. Γιατί υπήρχαν κι άλλοι «ήρωες» — με την έννοια των πρωταγωνιστών του βιβλίου — οι οποίοι τελικά απορρίφθηκαν, αφού τότε θα μιλούσαμε για ένα εντελώς διαφορετικό βιβλίο. Οπότε, μαζί με την εκδότρια, επιλέξαμε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Και στη συνέχεια, χρειάστηκε να δημιουργήσω και κάποιους επιπλέον χαρακτήρες, ώστε να μπούμε και να υπηρετήσουμε αυτή τη συγκεκριμένη αφήγηση.

Κι αυτό το βιβλίο σας χάρισε και το Κρατικό Βραβείο Εικονογραφημένου Παιδικού Βιβλίου.

Μαζί με άλλες δύο διακρίσεις στο εξωτερικό, καθώς και το βραβείο από το Ελληνικό Τμήμα της ΙΒΒΥ. Πολύ σημαντικές στιγμές — πραγματικά πολύ σημαντικές.

Πώς βιώνετε κάθε διάκριση και βραβείο ως επισφράγιση της δουλειάς σας; Τι σημαίνει για εσάς αυτή η αναγνώριση;

Σημαίνει λίγο παραπάνω χρόνο — χρόνο για να συνεχίσω και να προχωρήσω στο επόμενο. Ουσιαστικά, αυτό είναι που κάνει: επεκτείνει τον χρόνο και τη συνέχεια της δουλειάς.

Για το επόμενο βήμα σας.

Ναι, για το επόμενο βήμα. Γιατί, πραγματικά, πέρα από την ηθική ικανοποίηση και τη χαρά της αναγνώρισης, υπάρχουν και πρακτικοί λόγοι που βοηθούν.

Είστε ήδη στο επόμενο βήμα, αυτή τη στιγμή που μιλάμε;

Ναι, είμαι, αλλά είναι ένα βήμα πίσω, με την έννοια ότι πρόκειται για ένα βιβλίο που το σκέφτομαι εδώ και πολύ καιρό. Η αρχική ιδέα του μάλιστα ανήκει στην ίδια περίοδο με το «Τι κοιτάζουν». Ξεκίνησε τότε, αλλά δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί πλήρως — δεν το έχω ολοκληρώσει.

Να πάνε όλα καλά και να πάρει το βιβλίο την τελική του μορφή, όπως το έχετε στο μυαλό σας. Θέλω να σας ρωτήσω για την πολυδιάστατη πορεία σας ως εικαστικός, παιδαγωγός και δημιουργός δράσεων: πώς συνυπάρχουν κι αλληλοτροφοδοτούνται αυτοί οι ρόλοι; Και πώς συνδέονται όλα αυτά τα εκπαιδευτικά προγράμματα με τον κόσμο του παιδιού, του παιδικού βιβλίου και των εικαστικών;

Νομίζω ότι όλη αυτή η διαδικασία ξεκίνησε μέσα από τα εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά. Ξεκίνησε πολύ αυθόρμητα, όταν ήμουν ακόμη φοιτήτρια στη Σχολή Καλών Τεχνών, και τότε άρχισα ουσιαστικά να «μαθαίνω» τα παιδιά. Κι αυτό θεωρώ ότι είναι το πιο σημαντικό. Είχα από πάντα μια έντονη διάθεση, ίσως από μικρή ηλικία — αν και δεν ήταν κάτι συνειδητό ως επιθυμία να γίνω μητέρα — αλλά για τα παιδιά γενικά, για τα παιδιά του κόσμου, υπήρχε πάντα ένα έντονο ενδιαφέρον. Ταυτόχρονα, έχω πολύ ζωντανές μνήμες από την παιδική μου ηλικία, από το πώς σκεφτόμουν και πώς δημιουργούσα, γιατί ζωγράφιζα από πάντα και μου άρεσε πάρα πολύ. Ήθελα πάντα να γίνω ζωγράφος ή κάτι σχετικό με αυτό. Μέσα, λοιπόν, από αυτή τη γνωριμία με τα παιδιά και τη διαδικασία των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, προέκυψε και το βιβλίο. Ήταν κάτι που με ενδιέφερε έτσι κι αλλιώς, αφού και μέσα από τη γραφιστική — το πρώτο μου πτυχίο — είχα ασχοληθεί αρκετά με την εικονογράφηση και το βιβλίο. Είναι ένας κόσμος που με απασχολούσε ανέκαθεν. Αλλά το να δημιουργήσω κάτι δικό μου, πιστεύω ότι συνδέεται πολύ με το ότι γνώρισα τα παιδιά μέσα από τη δημιουργία.

Τελικά, ο ενήλικος βγαίνει πάντα κερδισμένος από αυτή την επαφή, από αυτόν τον κόσμο της φαντασίας και των εικόνων. Τι θέλετε να κρατούν τα παιδιά από τα έργα σας; Και τι σας λένε τα δικά σας παιδιά — είναι οι πρώτοι σας αναγνώστες;

Ναι, σίγουρα. Εμένα αυτό που με κάνει χαρούμενη είναι ότι θέλουν να διαβάζουν και ότι, όταν φέρνω ένα καινούριο βιβλίο στο σπίτι, υπάρχει ενθουσιασμός — σαν να ανοίγουμε ένα παιχνίδι. Αυτό είναι το πιο σημαντικό: ότι βλέπουν τα βιβλία έτσι, με αυτό το βλέμμα. Και όχι με φόβο, ούτε σαν κάτι, από το οποίο θέλουν να απομακρυνθούν. Το έχω κάνει συνειδητά, γιατί το θεωρώ πολύ σημαντικό. Οπότε αυτό θέλω να παίρνουν τα παιδιά από τα έργα μου. Δεν έχω καμία διάθεση να «φορέσω» κάτι σε κανέναν, πόσω μάλλον στα παιδιά. Αλλά θέλω να δημιουργώ ένα ευχάριστο περιβάλλον σε κάτι φορητό, όπως είναι το βιβλίο. Να το ανοίγουν και να νιώθουν ένα ευχάριστο συναίσθημα και να αφήνονται να φαντάζονται πράγματα.

Μακάρι αυτό να γίνει, να είναι κάτι τόσο φυσικό όσο το νερό. Να προωθείται η φιλαναγνωσία μέσα από δασκάλους, όπως η εκπαιδευτικός της κόρης σας, που το κάνουν πράξη με τόσο όμορφο τρόπο.

Ναι, πραγματικά· είναι κάτι για το οποίο νιώθω πολύ τυχερή. Θα ήθελα εδώ να αναφέρω ότι οι εικαστικές δράσεις και η εκπαιδευτική διάσταση της δουλειάς μου συναντήθηκαν πρόσφατα στη Διεθνή Έκθεση Παιδικού Βιβλίου της Μπολόνια, όπου συμμετείχα στο ελληνικό περίπτερο, δημιουργώντας ένα βιβλίο από την αρχή, μέσα από μια αυτοσχεδιαστική δράση που προβαλλόταν ζωντανά την ώρα που ζωγράφιζα. Η διαδικασία μεταδιδόταν σε οθόνη, ώστε να μπορεί να τη μοιραστεί περισσότερος κόσμος, συνδέοντας τα εικαστικά, την performance και τον τρόπο που παράγω τα έργα μου με τον κόσμο του βιβλίου.

Η παρουσία μου εκεί αποτέλεσε, για μένα, και το αποτύπωμα του Κρατικού Βραβείου Εικονογραφημένου Παιδικού Βιβλίου, στο πλαίσιο του οποίου ήμουν καλεσμένη του Τμήματος Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού και της Ελληνικής Κοινότητας της Μπολόνια. Τους ευχαριστώ θερμά για την πρόσκληση και την όμορφη φιλοξενία, εντός και εκτός της έκθεσης.Στον χώρο και τον χρόνο που μου αναλογούσε, ανάμεσα σε αγαπημένους φίλους, συνεργάτες και συναδέλφους, πραγματοποίησα την επιτελεστική δράση ζωγραφικής ‘’Ink in flow’’.  

Δηλαδή;

Σε ένα σχεδόν άδειο βιβλίο με παλιά σχέδια και ζωγραφιές, δημιούργησα αφορμές που λειτουργούσαν ως έναυσμα για τη σύνθεση νέων μορφών και εικόνων. Πρόκειται για μια δράση που δεν στοχεύει στην επίδειξη ικανοτήτων ή τεχνικών· αντίθετα, επιδιώκω να εντάξω τον θεατή στη σκέψη του δημιουργού, χωρίς τον καλλωπισμό που συνήθως συνοδεύει την εικόνα κάποιου που ζωγραφίζει. Εστιάζω στη συνειρμική διαδικασία της δημιουργίας, αποκαλύπτοντας και το αθέατο κομμάτι: το αποτυχημένο σχέδιο που θα απορριφθεί, αλλά και το στοιχείο του τυχαίου που αναζητώ, ώστε να με οδηγήσει σε μια νέα ιδέα που δεν είχα φανταστεί.

Έχει πολύ ξεχωριστή διάσταση αυτό που κάνετε, ειδικά με το τυχαίο και το «ατελές». Υπάρχουν κάποια αγαπημένα θέματα, με τα οποία θα θέλατε να συνεχίσετε να ασχολείστε από εδώ και πέρα;

Είναι ολοφάνερο: τα μουσεία είναι το αγαπημένο μου θέμα. Ακόμη κι όταν δεν υπάρχει λόγος, βρίσκω τον λόγο και φτιάχνω ένα μουσείο.

Αχ, τα μουσεία — φαίνεται πόσο σας εμπνέουν. Χάρηκα πολύ για την κουβέντα και τη γνωριμία. Να είστε καλά και να συνεχίσετε να δημιουργείτε.

Ευχαριστώ κι εγώ — η προσέγγισή σας και οι ερωτήσεις σας ήταν πολύ ουσιαστικές.

Λεπτομέρειες φωτογραφιών:

• Πρόσωπο από το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;»
• Προσχέδιο για το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;»
• Εικονογράφηση για το βιβλίο της Ελένης Γερουλάνου Οι Αριθμοί της Εθνικής Πινακοθήκης, Εκδ. Παπαδόπουλος
• Εικονογράφηση από το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;», Εκδ. Μικρή Σελήνη
• Επισκέπτες της Εθνικής Πινακοθήκης — εικονογράφηση για το βιβλίο της Ελένης Γερουλάνου Οι Αριθμοί της Εθνικής Πινακοθήκης, Εκδ. Παπαδόπουλος
• Προσχέδιο για το βιβλίο «Τι κοιτάζουν;» (εκτός έκδοσης)
• «Λουλούδια σε προθήκη» — εικονογράφηση για εκπαιδευτικό πρόγραμμα
• Το Δ των Δικαιωμάτων — εικονογράφηση για το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού

Δεν μου είναι εύκολο να ξεχωρίσω τραγούδια του. Όλα είναι μια ολοκληρωμένη στιγμή, έτοιμη να περάσει από την βέβαιη ανάταση κάθε επόμενης γενιάς. Ο Θάνος Μικρούτσικος, αν μη τι άλλο, ήταν ένας ευτυχισμένος άνθρωπος. Χορτάτος από συναντήσεις και συγγενείς. Ως συνθέτης, συνεργάστηκε με την πρώτη γραμμή των ερμηνευτών. Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, ο Γιώργος Νταλάρας, η Χαρούλα Αλεξίου, η Μαρία Δημητριάδη, ο Δημήτρης Μητροπάνος, ο Γιώργος Μεράντζας, ο Κώστας Θωμαΐδης, ο Σάκης Μπουλάς, η Δήμητρα Γαλάνη, ο Γιάννης Κούτρας, η Ρίτα Αντωνοπούλου, ο Μίλτος Πασχαλίδης, ο Μανώλης Μητσιάς, ο Χρήστος Θηβαίος κ.α.

Η «Ρόζα», το «Ανεμολόγιο», οι «Μικρές νοθείες» του Οδυσσέα Ιωάννου, η «Δίκοπη ζωή». Οι «7 νάνοι στο s/s Cyrenia», που τραγουδούσε πάντα μόνος, με σύμμαχο ένα ατέρμονο πιάνο. Τα χρόνια περνούσαν, και το τραγούδι με τη φωνή του, την ανάσα του, τον λυγμό του, την εγρήγορσή του, ξεπερνούσε το ύψος του.

Ο Νίκος Καββαδίας από πάντα και για πάντα.

Και μετά, η σύμπραξή του με τον Άλκη Αλκαίο. Το υπέροχο «Εμπάργκο». Η συγκεκριμένη τέχνη του. Η συνέπειά του σε ό,τι του παραδόθηκε και, με πολλή θέρμη, εξέλιξε. Η πορεία του Θάνου Μικρούτσικου επιβεβαιώνει την αλήθεια ότι οι άνθρωποι, που συμμετέχουν χωρίς ενοχές, που προτείνουν τρόπους και αισθητική, που δεν πουλούν την απειθαρχία της νιότης τους, δεν καταλήγουν ποτέ. Δεν αγναντεύουν από καμία κορυφή. Δεν περιφέρουν το βίωμα σαν εχθρικό δόρυ. Οι χορτάτοι είναι καλόκαρδοι. Είναι ανεξάντλητοι. Είναι νέοι.

«Όταν στη δεκαετία του ‘70, με ρωτούσαν γιατί γράφω μουσική, απαντούσα πως ήθελα να συμβάλλω στην όξυνση της κριτικής σκέψης των ανθρώπων, ώστε να είναι ικανοί να αλλάξουν τον κόσμο. Η μπρεχτική άποψη για την τέχνη. Το ίδιο πιστεύω ακόμη, αλλά στη δεκαετία του ’80, συμπλήρωνα πως ήθελα να κάνω βουτιά στο βάθος των πραγμάτων και της ψυχής μου. Μετά το 1990, απαντούσα πως δίνω αγώνα πυγμαχίας σε ένα ρινγκ με αντίπαλο τον χρόνο, σε έναν αγώνα σικέ -αφού γνωρίζουμε ποιος θα νικήσει στο τέλος-, με στόχο να τον κερδίζω στο τέλος κάθε γύρου στα σημεία».

Από τις πιο ωραίες ιστορίες που αφηγούταν, σε κάθε του συνέντευξη, είναι εκείνη με την θεία την πιανίστα και τα 52 σκαλιά του νεοκλασικού της στην Πάτρα. «Ο άλλος θείος μου, ο Αριστείδης, που δεν τον γνώρισα ποτέ, ήταν ένας σημαντικός διανοούμενος της εποχής του, προσωπικός φίλος του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Πέθανε το 1939 στο Νταβός της Ελβετίας από φυματίωση. Ήταν παντρεμένος με την Ηλέκτρα Παπαμικροπούλου, η οποία ήταν μία ιδιαιτέρως καλλιεργημένη γυναίκα και πολύ καλή πιανίστα. Όταν πέθανε ο θείος μου, τα τρία πιάνα της οικογένειας σκεπάστηκαν με μαύρα κρέπια κι έμειναν σιωπηλά για δώδεκα ολόκληρα χρόνια: η θεία μου αρνιόταν να ξαναπαίξει πιάνο. Κάποια μέρα, ανεβαίνοντας τα 52 σκαλιά του σπιτιού της για να της δώσω γλυκό του κουταλιού, που της έστελνε η γιαγιά μου, μου ζήτησε να περάσω μέσα να μου δείξει κάτι. Με παίρνει από το χέρι και με πηγαίνει στο διπλανό δωμάτιο. Με μία της κίνηση τραβάει το μαύρο ύφασμα και αποκαλύπτει το πιάνο. Επάνω του μία παρτιτούρα του Σούμπερτ . Αρχίζει να παίζει. Μόλις τελειώνει, βλέποντάς με μαγεμένο και αποσβολωμένο, παίρνει τα χέρια μου και, λέγοντάς μου «Τώρα θα παίξουμε μαζί», βάζει τα δάχτυλά μου στα πλήκτρα. Ε, λοιπόν το αίσθημα εκείνης της ηλεκτρικής εκκένωσης το νιώθω έντονα ακόμα και τώρα. Δεν λέει να με αφήσει από το 1951, που ήμουν 4 χρόνων».

Ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα είδη της μουσικής. Συνέθεσε όπερες, συμφωνική μουσική, μουσική δωματίου, μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο, πειραματική μουσική. Καρπός της πρωτοπόρας αντίληψής του το Διεθνές Φεστιβάλ Πάτρας. Ένα φεστιβάλ που ιδρύθηκε το 1986 με εμπνευστή τον ίδιο, που ήταν και ο πρώτος καλλιτεχνικός διευθυντής του και που έδωσε στο θεσμό διεθνή προσανατολισμό εντάσσοντας τη διοργάνωση στο χάρτη των σημαντικότερων φεστιβάλ και εκτός Ελλάδας.

Το βράδυ του θανάτου του, πριν εφτά χρόνια, σε ένα καφέ στα Εξάρχεια, έξω στο κρύο, για να μπορεί να καπνίζει και κάτω από μια σόμπα, ένας νέος σε ηλικία σκιτσογράφος, σκίτσαρε από μνήμης, με ένα μικρό μολύβι, το πρόσωπο του Θάνου Μικρούτσικου. Με πολλά μούσια, αυτή τη φορά, και μια ναυτική πίπα. Από μνήμης. Ήξερε απ’ έξω τις γωνίες, τις ρυτίδες, τη βαθιά γραμμή ανάμεσα στα φρύδια.

Σήμερα, θα έκλεινε τα 79. Αυτόν τον συγκεκριμένο Απρίλη, έχω κολλήσει με το Σούνιο και τη φωνή της Μαρίας Παπαγεωργίου (και) στα δικά του τραγούδια. «Κι ένα μουλάρι από θυμό μες στην καρδιά τους που δεν σηκώνει τ’ άδικο».

Έτσι, με αυτό τον τρόπο, αγκαλιάζω την ανατριχίλα μου.

Πότε καταλάβατε ότι η ποίηση σημαίνει κάτι περισσότερο για εσάς; Προσπαθήσατε να το εξηγήσετε στον εαυτό σας;

Το συνειδητοποίησα σε εκείνα τα χρόνια που, λίγο-πολύ, όλοι αρχίζουμε να ανακαλύπτουμε πτυχές του εαυτού μας που μέχρι τότε έμεναν στο σκοτάδι — στην εφηβεία μου, δηλαδή. Δεν τόλμησα τότε να το παραδεχτώ ανοιχτά. Η εμπειρία που αποδείχθηκε καταλυτική και με οδήγησε τελικά σε μια συμφιλίωση με αυτό το κομμάτι του εαυτού μου ήρθε αργότερα, στα φοιτητικά μου χρόνια, όταν πέρασα έναν χρόνο σπουδών ως φοιτήτρια Erasmus στο King’s College στο Λονδίνο. Εκεί, η επαφή μου με τον Ρόντρικ Μπίτον υπήρξε καθοριστική. Με έναν τρόπο, το Λονδίνο και τα μαθήματά του άνοιξαν μπροστά μου τη λεωφόρο της ποίησης.

Πολύ καθοριστική στιγμή αυτή που περιγράφετε. Αν γυρίσουμε λίγο πιο πίσω, στα παιδικά σας χρόνια, υπήρχε κάποια αίσθηση πιο οξυμένη μέσα σας; Πώς θα περιγράφατε τον εαυτό σας ως παιδί;

Μεγάλωσα στην επαρχία. Η μητέρα μου κατάγεται από τη Σταυρούπολη, ένα χωριό της Ξάνθης, ενώ ο παππούς μου είχε ρίζες στην Ανατολική Θράκη. Ο πατέρας μου, από την άλλη, είναι από την Καρδίτσα. Στο σπίτι των παππούδων μου, παρότι δεν ήταν μορφωμένοι, οι στίχοι κυκλοφορούσαν παντού — ο παππούς μου αγαπούσε πολύ να τραγουδά δημοτική ποίηση. Από τους γονείς μου θυμάμαι νανουρίσματα, αλλά και τραγούδια όπως «Το Γεφύρι της Άρτας». Ο πατέρας μου, αν και δασολόγος στο επάγγελμα, συνήθιζε να απαγγέλλει Βαλαωρίτη, έστω κι αν τον θυμόταν κάπως αχνά. Όλα αυτά έμεναν μέσα μου, στο υποσυνείδητο, και δούλευαν σιωπηλά. Για μένα, η γλώσσα δεν ήταν μόνο ένα μέσο επικοινωνίας· είχε μια ιδιαίτερη γοητεία, μια μουσικότητα. Αυτό είναι κάτι που, ομολογώ, με ακολούθησε. Το συνειδητοποίησα, βέβαια, πολύ αργότερα.

Οι σπουδές σας στη Φιλοσοφική τι ρόλο έπαιξαν στη σχέση σας με την ποίηση; Είχατε εξαρχής ένα συγκεκριμένο όραμα ή προέκυψε σταδιακά μέσα από τις εμπειρίες και τις επιρροές σας;

Σπούδασα Ιστορία της Τέχνης και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, έχοντας την τύχη να διδαχθώ από πολύ φωτισμένους δασκάλους. Πρόλαβα μια γενιά σπουδαίων πανεπιστημιακών που άνοιγαν ορίζοντες πολύ πέρα από το στενό πεδίο των σπουδών μου. Στη Φιλοσοφία, είχα καθηγητή τον Παναγιώτη Νούτσο, στην Αρχαιολογία τη Νανώ Χατζηδάκη, αλλά και τον Μίλτο Γαρίδη, τον Ευάγγελο Χρυσό κ.α. Θέλω να πω ότι, πέρα από τις σπουδές μου στην αρχαιολογία, μού αποκαλύφθηκε ένα ευρύτερο πεδίο που με «υποψίασε» για την ευγλωττία των πραγμάτων. Κάπως έτσι άρχισε να αναδύεται μέσα μου η γλώσσα ως καλλιτεχνικό γεγονός. Υπήρχε, δηλαδή, το έργο τέχνης — κι εγώ όφειλα να κατασκευάσω μια ισάξια γλώσσα, που να μπορεί να το προσεγγίσει.

Μου αρέσει πολύ αυτό. Ο Νίκος Καρούζος έλεγε ότι «η ποίηση είναι παντού και πάντοτε». Τι πιστεύετε ότι μας απομακρύνει σήμερα από αυτή την αντίληψη — αν πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο;

Ο θόρυβος. Συμφωνώ απόλυτα με τη ρήση του Καρούζου. Πιστεύω πως η ποίηση υπάρχει παντού, και έξω από τα ποιητικά βιβλία· απλώς η εποχή μας είναι πιο βιαστική, πιο θορυβώδης. Μας λείπει η απαραίτητη σιωπή και η απόσταση που θα μας επέτρεπαν να εντοπίσουμε τα σημάδια του ποιητικού γύρω μας. Σκέφτομαι κάτι που οι παλιότεροι έκαναν — αναφέρθηκα πριν στους γονείς και τους παππούδες μου: είχαν τον χρόνο να τραγουδήσουν ένα τραγούδι μέσα στην καθημερινότητα. Εμείς, βιαστικοί, στρεφόμαστε αμέσως στο ραδιόφωνο ή στην τηλεόραση. Δεν αφήνουμε χώρο ανάμεσα σε εμάς και τα πράγματα.

Έχει περάσει πολλές φορές από το μυαλό μου, παρατηρώντας τον εαυτό μου να τρέχει να προλάβει. Σκεφτόμενη όμως αισιόδοξα, θα ήθελα να σας ρωτήσω: πιστεύετε ότι καθένας, με κάποιο τρόπο, είναι δυνάμει ποιητής;

Ναι, το πιστεύω απόλυτα. Θεωρώ ότι ένας βασικός ρόλος της ποίησης είναι να εκκινήσει μέσα στον καθένα το ποιητικό, το οποίο υπάρχει. Αν δείτε, ας πούμε, τα παιδιά πολλές φορές αυθόρμητα — επειδή έχουν μια πιο αυθεντική επαφή με τα πράγματα — λένε μια φράση ή έναν συνδυασμό λέξεων που είναι πάρα πολύ ποιητικός, και καμιά φορά τον ζηλεύω κι εγώ αυτόν τον τρόπο. Επομένως, θεωρώ ότι όλοι μας έχουμε αυτό το σπέρμα. Δεν σημαίνει ότι όλοι θα αρχίσουμε να γράφουμε ποιήματα, αλλά μπορούμε να ζούμε ποιητικά. Η ζωή μας να έχει τον χαρμόσυνο τόνο που δίνει ένα ωραίο ποίημα, όταν το απαγγέλλουμε, όταν το ακούμε ή όταν το διαβάζουμε. Να παραμένουμε δημιουργικοί και με μια καλή περιέργεια απέναντι στα πράγματα. Αυτό, πιστεύω, είναι μια βασική λειτουργία του ποιητικού, δηλαδή να πυροδοτεί αυτό το «δαιμόνιο», που μας κάνει περισσότερο ανθρώπινους, τελικά.

Τι πιστεύετε ότι έχετε κερδίσει μέχρι τώρα από την πορεία σας στη γραφή και ποια είναι η σημασία ενός τόσο σημαντικού βραβείου για εσάς;

Καταρχάς, είμαι πραγματικά ευγνώμων που μου δόθηκε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Θέλω να ευχαριστήσω και τα μέλη της κριτικής επιτροπής, γιατί ξέρω ότι κάνουν σημαντική δουλειά: να επιλέξουν, να καταρτίσουν καταλόγους, μακρά λίστα, βραχεία λίστα. Θέλω επίσης να τονίσω ότι είναι εξαιρετικές όλες οι υποψηφιότητες, ειδικά για αυτή τη χρονιά για την οποία βραβεύτηκα, δηλαδή για τα βιβλία του 2024. Τώρα, τι έχω κερδίσει εγώ; Έχω κερδίσει πάρα πολλά, πολύ προσωπικά, που αφορούν εμένα ως άνθρωπο. Αλλά θεωρώ ότι το πιο ουσιαστικό είναι ίσως ότι απέκτησα ένα διαφορετικό βλέμμα στα πράγματα και μια αντοχή που με κάνει να επιμένω, ακόμη κι αν όλα γύρω μοιάζουν να μην συνηγορούν υπέρ μου. Ξέρετε, ο καλλιτέχνης είναι μια περίεργη φύση: έχει ευαισθησία, αλλά και μια φοβερή ανθεκτικότητα απέναντι στις καταστάσεις, ακόμα και σε δύσκολους και αντίξοους καιρούς. Αυτό, νομίζω, μπορεί να το προσφέρει η ποίηση — είτε τη γράφουμε, είτε τη διαβάζουμε, είτε την ακούμε. Και θεωρώ ότι είναι ένα τεράστιο κέρδος, τόσο προσωπικά για τον καθένα όσο και ευρύτερα για την κοινωνία, για την κοινότητα στην οποία ανήκουμε, και μπορούμε να προχωρήσουμε ακόμα πιο πέρα. Είναι πολύ βασικό.

Αν έπρεπε να εξηγήσετε σε ένα παιδί τι είναι το έργο σας «Λάμια», ποιες λέξεις θα χρησιμοποιούσατε για να του δώσετε μια γεύση από τον κόσμο του;

Σε ένα παιδί; Με επίθετα δηλαδή;

Ό,τι σας βγαίνει. Αν ένα παιδί ήθελε να μάθει γι’ αυτό το συγκεκριμένο βιβλίο, που σας χάρισε και το Κρατικό Βραβείο Ποίησης.

Αρχικά να πω ότι η αφορμή για αυτό το βιβλίο ήταν η διάδραση με την κόρη μου, ειδικά όταν έφτασε στην εφηβεία. Ξέρετε, η φύση των εφήβων είναι κάπως ιδιαίτερη· η κόρη μου περούσε συχνά από μεταπτώσεις που θυμίζουν τη μορφή της Λάμιας: από γλυκιά και τρυφερή γίνεται ξαφνικά άγρια και πιο επιθετική. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι αυτό που προσπάθησα να κάνω ήταν να μιλήσω για μεγάλα και πολύ ουσιαστικά ζητήματα με έναν τρόπο απλό. Προσπάθησα, δηλαδή, να μιλήσω για την απώλεια και τον θάνατο, τη χαρά, τον αποχωρισμό, τον ηρωισμό, αν θέλετε, μέσα από απλά επεισόδια βίου με τη μικρή μου κόρη. Νομίζω ότι πρόκειται για ένα βιβλίο που μπορεί να το διαβάσει ένα παιδί. Δεν πρέπει να υποτιμούμε καθόλου τα παιδιά. Μεγάλοι ποιητές έγραψαν ακόμη και παιδικά τραγούδια. Το παιδί έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία και μπορεί να παράξει καταπληκτικά πράγματα, αλλά και να κατανοήσει.

Και η διάδρασή του με τον ενήλικο είναι εξίσου σημαντική — αν φυσικά ο ενήλικος είναι σε θέση να την παρατηρήσει. Πόσο επαναστατικά ανταποκρίνεται στη ζωή ένα παιδί, πάντα.

Ακριβώς.

Σε μια πραγματικότητα που συχνά δεν είναι υποστηρικτική για τον άνθρωπο, πού βρίσκεται ο ποιητής;

Ο ποιητής, εξ ορισμού, βρίσκεται δίπλα στον άνθρωπο. Είναι αυτός που επαναπροσδιορίζει την πυξίδα, όταν χάνεται ο προσανατολισμός. Αυτό, πολλές φορές, τον κάνει και μη ευχάριστο — τουλάχιστον ο ουσιαστικός ποιητής, όχι αυτός που γράφει για να χαϊδεύει τα αυτιά του κοινού του ή για να κερδίζει βραβεία. Η αλήθεια είναι, οπωσδήποτε, σκληρή. Θεωρώ ότι ο ποιητής έχει και έναν παιδαγωγικό ρόλο — μέσα σε εισαγωγικά — όχι με την έννοια του ηθικισμού, αλλά της διάπλασης ή έστω της διαφύλαξης ενός ήθους. Όχι ηθική με την αυστηρή έννοια, αλλά σωστός ανθρωπισμός. Κι εδώ, νομίζω, η ποίηση πλησιάζει πολύ τη φιλοσοφία — μαζί με τους σωστούς φιλοσόφους και πνευματικούς ανθρώπους.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ, κ. Κωτούλα!

Κι εγώ!

*Η Δήμητρα Κωτούλα (γενν. 1974, Κομοτηνή) μεγάλωσε στην Ξάνθη και σπούδασε Ιστορία, Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Είναι διδάκτορας Ιστορίας της Τέχνης, με ειδίκευση στη Βυζαντινή και Μεσαιωνική τέχνη, από το Courtauld Institute of Art του Λονδίνου, ενώ έχει εξειδικευτεί περαιτέρω στις Ηνωμένες Πολιτείες (Princeton University και Dumbarton Oaks Research Library and Collection του Harvard στην Ουάσινγκτον). Σήμερα εργάζεται στο Υπουργείο Πολιτισμού ως αρχαιολόγος–ιστορικός της βυζαντινής τέχνης. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές Τρεις νότες για μια μουσική (Νεφέλη, 2004), Η επίμονη αφήγηση (Πατάκη, 2017), Θα ήσουν παντελώς ανυπεράσπιστος. Ποιήματα της λευκής σελίδας (Πατάκη, 2021 — Βραβείο Ποίησης του περιοδικού «Χάρτης») και Λάμια (Πατάκη, 2024), για την οποία τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Ποιήματα και δοκίμιά της έχουν δημοσιευτεί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και έχουν μεταφραστεί σε δεκατρείς γλώσσες. Υπήρξε η πρώτη που μετέφρασε στα ελληνικά ποιήματα της νομπελίστριας Louise Glück, καθώς και έργα των Sharon Olds και Jorie Graham. Το 2023 κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες ανθολογία ποιημάτων της, η οποία συμπεριλήφθηκε στη μακρά λίστα του βραβείου Runciman και στις προτάσεις της Poetry Society of America.

Στο «πάντα καλοκαίρι» το «αν» και το «άμα» αποκτούν άλλη δυναμική. Οι λέξεις «αγόρι μου» είναι πανελεύθερες, η «σταλιά» μια μελλοντική αργκό, η «ορφάνια» μια μορφή αξιοπρέπειας.

Η Μαρινέλλα, η σπουδαία ερμηνεύτρια που πέθανε χθες, σε ηλικία 88 χρόνων, είναι ένα από τα πρόσωπα που υπάρχουν ως ηχοτοπία στο άθροισμα των καλοκαιριών μας. Τότε που τα ανοιχτά παράθυρα σε σπίτια και αυτοκίνητα σήμαιναν ιστορίες με φινάλε δυναμικό και ελπιδοφόρο.

Αγάπησε βαθιά, κυρίως όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ. Ήταν η αφαιρετική της υπόσχεση στους χιλιάδες που την θαύμασαν. Δημιούργησε νωρίς τον ανεξάρτητο εαυτό της. Έζησε στο έπακρο. Διάλεξε ένα τέλος που την περιείχε, σχεδόν αναδυόμενη.

Σήμερα, δίπλα στη θάλασσα, ακούγαμε ραδιόφωνο. Κάποια στιγμή δυνάμωσα: «Να παίζει το τρανζίστορ τα αμερικάνικα». Αμέσως μεταφέρθηκα στο «πάντα καλοκαίρι». Είδα την καντίνα στην παραλία να σείεται στους ρυθμούς της Μαρινέλλας, σε ένα σέπια, ατέρμονο απόγευμα.

Μαμά, τι είναι τρανζίστορ; Η απορία ενός παιδιού την άνοιξη του 2026.

«Τρέχω» να του δείξω το δικό μας, αυτό που υπήρχε μόνιμα στην αποθήκη των παππούδων μου. Αλλά με σταμάτησε η φωνή με τις παρακάτω λέξεις: «Τραγουδάω εξήντα τόσα χρόνια, αλλά ποτέ δεν ένιωσα ότι έκλεισα τον κύκλο μου και δεν είπα φτάνει. Όταν το αποφασίσω, θα είναι το πιο ήσυχο φευγιό που θα υπάρχει».

Έγινε, σε μεγάλο ποσοστό. Το χειροκρότημα εκείνης της φθινοπωρινής βραδιάς μένει αέναο. Από τη ζωή στο «για πάντα», χωρίς πόνο, χωρίς εξαϋλωση.

«Στην οδό Αιγύπτου —πρώτη πάροδος δεξιά—
Τώρα υψώνεται το μέγαρο της Τράπεζας Συναλλαγών
Τουριστικά γραφεία και πρακτορεία μεταναστεύσεως.
Και τα παιδάκια δεν μπορούνε πια να παίζουνε από
τα τόσα τροχοφόρα που περνούνε».

Κοιτούσε μία εμένα, μία μια φωτογραφία σκέτη, του ποιητή, καρφιτσωμένη στον τοίχο. Έκλαιγε παράξενα. Δάκρυα που βούλιαζαν στις ρυτίδες της και τελείωναν στο αδιάβροχο κραγιόν. Παχιά δάκρυα.

«Άλλωστε τα παιδιά μεγάλωσαν, ο καιρός εκείνος πέρασε που ξέρατε
Τώρα πια δε γελούν, δεν ψιθυρίζουν μυστικά, δεν εμπιστεύονται,
Όσα επιζήσαν, εννοείται, γιατί ήρθανε βαριές αρρώστιες από τότε
Πλημμύρες, καταποντισμοί, σεισμοί, θωρακισμένοι στρατιώτες,
Θυμούνται τα λόγια του πατέρα: εσύ θα γνωρίσεις καλύτερες μέρες
Δεν έχει σημασία τελικά αν δεν τις γνώρισαν, λένε το μάθημα
οι ίδιοι στα παιδιά τους
Ελπίζοντας πάντοτε πως κάποτε θα σταματήσει η αλυσίδα
Ίσως στα παιδιά των παιδιών τους ή στα παιδιά των παιδιών
των παιδιών τους.

Προς το παρόν, στον παλιό δρόμο που λέγαμε, υψώνεται
η Τράπεζα Συναλλαγών
—εγώ συναλλάσσομαι, εσύ συναλλάσσεσαι αυτός συναλλάσσεται—
Τουριστικά γραφεία και πρακτορεία μεταναστεύσεως
—εμείς μεταναστεύουμε, εσείς μεταναστεύετε, αυτοί μεταναστεύουν—
Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει, έλεγε κι ο Ποιητής
Η Ελλάδα με τα ωραία νησιά, τα ωραία γραφεία,
τις ωραίες εκκλησιές
Η Ελλάς των Ελλήνων».

Σιωπή. «Ήταν ωραίος άνθρωπος ο Μανόλης». Κοιτούσαμε και οι δύο τη φωτογραφία. Τη σκέτη, χωρίς την κορνίζα και το τζαμάκι. Είχε φως απογεύματος και ηχώ γέλιου. Η φωτογραφία. Η γυναίκα με τα μαύρα γυαλιά και το κραγιόν ήταν η Λούλα Αναγνωστάκη. Η αδερφή του. Εκείνη την ημέρα, θυμήθηκε πολλά. Αλλά, όπως μου έλεγε, κάθε μέρα θυμόταν.

*Ο Μανόλης Αναγνωστάκης (Θεσσαλονίκη, 10 Μαρτίου 1925 – Αθήνα, 23 Ιουνίου 2005) ήταν Έλληνας ποιητής της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Σπούδασε ιατρική. Κατά τη διετία 1943-1945 ήταν αρχισυντάκτης του περιοδικού «Ξεκίνημα». Είχε έντονη πολιτική δράση στο φοιτητικό κίνημα, για την οποία φυλακίστηκε το 1948, ενώ το 1949 καταδικάστηκε σε θάνατο από έκτακτο στρατοδικείο. Βγήκε από τη φυλακή με την γενική αμνηστία το 1951. Δημοσίευσε κείμενά του για πρώτη φορά στο περιοδικό Πειραϊκά Γράμματα το 1942. Εξέδωσε επίσης το περιοδικό Κριτική, ενώ υπήρξε μέλος της εκδοτικής ομάδας των Δεκαοκτώ κειμένων, των Νέων Κειμένων και του περιοδικού Η Συνέχεια. Το 1986 του απονεμήθηκε το Α΄ Βραβείο ποίησης για το έργο του «Τα Ποιήματα 1941-1971» και το 2002 το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας από τα Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία. Πολλά ποιήματα του έχουν μελοποιηθεί από συνθέτες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Θάνος Μικρούτσικος και ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, ενώ έργα του έχουν μεταφραστεί σε αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά και ιταλικά.